
اگر چند سال پیش تصمیم میگرفتید برنامهنویس، طراح UI & UX یا حتی انیماتور شوید، احتمالاً خیلی زود به منابع آموزشی فارسی میرسیدید؛ از مقاله و ویدئو گرفته تا دورههای مختلف. اما دربارهی گیم دیزاین، مخصوصاً گیم دیزاین مبتنی بر تجربهی واقعی صنعت، اوضاع همیشه متفاوت بوده است.
بخش زیادی از چیزهایی که امروز یک گیم دیزاینر باید بداند، نه در دانشگاه تدریس میشود، نه در چند کتاب خلاصه شده است. بسیاری از ما که امروز در صنعت بازی کار میکنیم، مسیرمان را با آزمون و خطا، مطالعهی منابع پراکنده، تحلیل بازیها و تجربهی پروژههای واقعی پیدا کردهایم. بارها اشتباه کردیم، دوباره ساختیم، دادهها را بررسی کردیم و کمکم یاد گرفتیم که پشت هر تصمیم طراحی، منطقی وجود دارد.
من همیشه احساس میکردم جای مجموعهای منظم از تجربهها و مفاهیم گیم دیزاین به زبان فارسی خالی است؛ مجموعهای که لزوما ترجمهی مقالات خارجی نباشد و تلاش شده باشد تا از دل تجربهی واقعی توسعهی بازی بیرون آمده باشد.
به همین دلیل تصمیم گرفتم این مجموعه را با عنوان «تفکر به مثابه گیم دیزاین» بنویسم.
این مجموعه دو مخاطب اصلی دارد.
اگر صرفاً به بازیهای ویدیویی علاقهمند هستید و دوست دارید بدانید یک بازی از کجا شروع میشود، چرا بعضی بازیها موفق میشوند و چرا بعضیها شکست میخورند، تیمهای بازیسازی چگونه کار میکنند و تصمیمهای پشت پردهی طراحی چگونه گرفته میشوند، این مطالب برای شما نوشته شدهاند.
و اگر هدفتان ورود به صنعت بازی و تبدیل شدن به یک گیم دیزاینر است، این مجموعه تلاش میکند علاوه بر آموزش مفاهیم، به شما کمک کند کمکم با طرز فکر یک گیم دیزاینر آشنا شوید؛ اینکه هنگام دیدن یک بازی فقط به ظاهر آن نگاه نکنید و بتوانید منطق پشت هر سیستم، هر مکانیک و هر تصمیم طراحی را تحلیل کنید.
این مطالب قرار نیست نسخهی نهایی یا تنها راه یادگیری گیم دیزاین باشند. هدف آنها ساختن یک نقشهی راه است؛ مسیری که ای کاش من و بسیاری از همکارانم در ابتدای ورودمان به صنعت در اختیار داشتیم.
حالا بیایید از اولین سؤال شروع کنیم؛ سؤالی که شاید در نگاه اول آنقدر بدیهی به نظر برسد که کمتر کسی به آن فکر کند.
بازی چیست؟
اگر همین حالا از چند نفر این سؤال را بپرسید، احتمالاً جوابهایی مثل «سرگرمی»، «تفریح»، «رقابت» یا «گذراندن وقت» خواهید شنید. هیچکدام از این پاسخها اشتباه نیستند، اما برای یک گیم دیزاینر کافی هم نیستند.
اولین چیزی که باید یاد بگیریم، این است که بین بازی کردن (Play) و بازی (Game) تفاوت وجود دارد.
فرض کنید کودکی یک ماشین اسباببازی را روی زمین حرکت میدهد. برای خودش داستان میسازد، صدا درمیآورد و ساعتها با همان ماشین سرگرم میشود. او بدون شک در حال بازی کردن است.
اما آیا در حال انجام یک «بازی» است؟
نه لزوماً.
حالا همان کودک را تصور کنید که با دوستش تصمیم میگیرد هر کدام یک ماشین اسباببازی انتخاب کنند، هر دو را از یک نقطه رها کنند و هر ماشینی که زودتر از خط پایان عبور کند، برنده باشد.
ناگهان همهچیز تغییر میکند.
قوانینی تعریف شده است.
هدف مشخص است.
برنده و بازنده وجود دارد.
و نتیجه را میتوان اندازهگیری کرد.
از همین نقطه است که فعالیت آنها از یک Play به یک Game تبدیل میشود.
در دنیای گیم دیزاین، تعریفهای مختلفی برای «بازی» ارائه شده است، اما تقریباً همهی آنها روی چند ویژگی مشترک اتفاق نظر دارند؛ بازی مجموعهای از قوانین مشخص دارد، بازیکن در آن تصمیم میگیرد، هدفی را دنبال میکند و در نهایت به نتیجهای قابل اندازهگیری میرسد.
اگر کمی دقت کنید، میبینید این تعریف فقط به بازیهای ویدیویی محدود نمیشود. فوتبال، شطرنج، والیبال، دوز، مونوپولی و حتی مسابقهی سادهای که دو کودک با ماشینهای اسباببازی خود ترتیب میدهند، همگی بازی هستند. آنچه آنها را به «بازی» تبدیل میکند، گرافیک، توپ، صفحهی شطرنج یا دستهی بازی نیست؛ بلکه مجموعهای از قوانین است که به فعالیت معنا میدهد.
شاید در نگاه اول، قوانین محدودکننده به نظر برسند؛ اما واقعیت دقیقاً برعکس است. قوانین همان چیزی هستند که امکان رقابت، تصمیمگیری و چالش را به وجود میآورند.
برای مثال، اگر در فوتبال اجازه داشتید توپ را با دست بردارید و مستقیم داخل دروازه بگذارید، احتمالاً دیگر چیزی به نام مهارت یا رقابتی که امروز در فوتبال میشناسیم وجود نداشت. این محدودیتها هستند که فوتبال را به فوتبال تبدیل میکنند.
این موضوع فقط دربارهی فوتبال نیست؛ تقریباً تمام بازیهایی که امروز میشناسیم، از سادهترین بازیهای رومیزی گرفته تا بزرگترین بازیهای ویدیویی، بر پایهی همین اصل ساخته شدهاند.
شاید مهمترین نکتهای که از این بخش باید به خاطر بسپارید این باشد که یک گیم دیزاینر قبل از هر چیز، طراحِ قوانین است. او سیستمی طراحی میکند که از دل آن، تجربهی بازی برای بازیکن شکل میگیرد.

حالا که دربارهی خودِ بازی صحبت کردیم، وقت آن است که به سؤال بعدی برسیم.
اصلاً گیم دیزاینر کیست؟
شاید اولین تصویری که از یک گیم دیزاینر در ذهن شکل بگیرد، فردی باشد که پشت کامپیوتر نشسته و در حال ساخت یک بازی ویدیویی است.
اما واقعیت کمی متفاوت است.
اگر دقیقتر نگاه کنیم، متوجه میشویم تقریباً همهی ما در مقاطعی از زندگی، بدون اینکه متوجه باشیم، دست به طراحی بازی زدهایم.
فرض کنید چند نفر دور هم نشستهاند و در حال بازی کردن اونو یا هفتخبیث هستند. بعد از چند دست بازی، یکی از بازیکنها پیشنهاد میدهد که از این به بعد گفتن کلماتی مثل «من»، «تو»، «شما»، «چی» یا «چرا» ممنوع باشد و هر کسی که این کلمات را به زبان آورد، یک کارت جریمه بگیرد.
چه اتفاقی افتاد؟
هیچ کارت جدیدی به بازی اضافه نشد.
هیچ قانون رسمی از طرف سازندهی بازی منتشر نشد.
فقط چند قانون تغییر کردند.
اما همین تغییر کوچک، تجربهی بازی را کاملاً متفاوت میکند.
بازیکنها باید بیشتر حواسشان به حرف زدنشان باشد، بیشتر تمرکز کنند و معمولاً لحظههای بامزهتری خلق میشود.
در واقع، شما قوانین را تغییر دادهاید تا تجربهی متفاوتی بسازید.
و این جمله، آنقدر مهم است که ارزش دارد دوباره تکرارش کنم.
شما قوانین را تغییر دادید تا تجربهی متفاوتی خلق کنید.
اگر قرار باشد وظیفهی یک گیم دیزاینر را فقط در یک جمله خلاصه کنیم، شاید بهترین توصیف همین باشد:
گیم دیزاینر کسی است که با استفاده از قوانین، سیستمها و مکانیکها، تجربهای برای مخاطب خلق میکند.
دقت کنید که گفته نشد بازی میسازد.
گفته شد: تجربه خلق میکند.
این تفاوت، شاید مهمترین تفاوتی باشد که از همین ابتدای مسیر باید در ذهن داشته باشید.
وقتی یک کارگردان فیلم میسازد، تجربهای سینمایی خلق میکند.
یک نویسنده، تجربهی خواندن یک داستان را میسازد.
یک آهنگساز، تجربهای شنیداری خلق میکند.
اما گیم دیزاینر، نوع دیگری از تجربه را طراحی میکند؛ تجربهای تعاملی.
تجربهای که بدون حضور و تصمیم گرفتن مخاطب، کامل نمیشود.
به همین دلیل هم گیم دیزاین فقط به بازیهای ویدیویی محدود نیست.
اتاقهای فرار، بردگیمها، بازیهای کارتی، مسابقاتی مثل American Ninja Warrior یا Wipeout و حتی بسیاری از بازیهای سادهای که خودمان در جمع دوستان میسازیم، همگی حاصل تصمیمهای یک یا چند طراح بازی هستند.
حالا شاید این سؤال پیش بیاید که اگر همهی ما میتوانیم قوانین یک بازی را تغییر دهیم و تجربهی جدیدی خلق کنیم، پس تفاوت یک گیم دیزاینر حرفهای با بقیه چیست؟
تفاوت در خودِ عمل طراحی نیست.
تفاوت در کیفیت تصمیمهایی است که گرفته میشود.
همهی ما میتوانیم قانون جدیدی به یک بازی اضافه کنیم، اما آیا آن قانون واقعاً تجربه را بهتر میکند؟
آیا باعث میشود بازی هیجانانگیزتر شود یا فقط آن را شلوغتر و آزاردهندهتر میکند؟
اینجاست که دانش، تجربه، تحلیل و شناخت رفتار بازیکن وارد ماجرا میشود.
تفاوت یک گیم دیزاینر حرفهای با یک فرد کمتجربه، دقیقاً در همین تصمیمهاست.
طراحانی مثل نیل دراکمن، جوزف فارس، هیدتاکا میازاکی یا هیدئو کوجیما جادوگر نیستند. آنها صرفاً تصمیمهای دقیقتر، آگاهانهتر و حسابشدهتری میگیرند؛ تصمیمهایی که در نهایت تجربهی بهتری برای مخاطب خلق میکنند.
در مقابل، ممکن است یک تصمیم اشتباه، حتی اگر از روی نیت خوب گرفته شده باشد، کل تجربهی بازی را از بین ببرد یا آن را به چیزی کاملاً متفاوت تبدیل کند.
اما این دقیقاً یعنی چه؟ مگر یک تصمیم کوچک تا چه اندازه میتواند روی تجربهی بازیکن تأثیر بگذارد؟
برای اینکه بهتر متوجه شویم یک تصمیم طراحی تا چه اندازه میتواند روی تجربهی بازیکن تأثیر بگذارد، بیایید یکی از شناختهشدهترین بازیهای دنیا را بررسی کنیم.

شطرنج.
شطرنج را معمولاً یک بازی تماماستراتژیک میشناسیم. تقریباً هیچ عامل تصادفی در آن وجود ندارد و نتیجهی بازی، بیش از هر چیز، به تصمیمهای دو بازیکن بستگی دارد.
حالا فرض کنید بخواهیم فقط یک قانون جدید به آن اضافه کنیم.
از این به بعد، هر بازیکن قبل از انجام حرکتش یک تاس میاندازد. عددی که روی تاس میآید مشخص میکند چند حرکت میتواند انجام دهد. اگر عدد ۲ بیاید، دو حرکت انجام میدهد و اگر ۶ بیاید، شش حرکت.
در نگاه اول شاید این تغییر کوچک و حتی هیجانانگیز به نظر برسد.
اما آیا واقعاً همینطور است؟
با اضافه شدن همین یک قانون، ماهیت تصمیمگیری در بازی تغییر میکند. دیگر همهچیز فقط به مهارت، پیشبینی و برنامهریزی وابسته نیست؛ شانس هم وارد معادله شده است.
ممکن است بازیکنی که موقعیت بهتری روی صفحه دارد، صرفاً به خاطر یک تاس نامناسب، برتری خود را از دست بدهد. یا برعکس، بازیکنی که اشتباهات زیادی کرده، فقط با خوششانسی فرصت جبران پیدا کند.
در نتیجه، تجربهای که سالها شطرنج بر پایهی آن شناخته شده، تغییر میکند.
شاید چنین نسخهای همچنان برای عدهای سرگرمکننده باشد، اما دیگر آن تجربهی استراتژیک خالصی نیست که میلیونها نفر در سراسر دنیا عاشقش هستند.
اگر روز اول، طراحان شطرنج چنین تصمیمی گرفته بودند، شاید امروز اصلاً این بازی جایگاه فعلی را نداشت. شاید رقابتهای حرفهای شطرنج شکل نمیگرفت، شاید نامهایی مثل کاسپارف، کارپف یا کارلسن هیچوقت به اسطورههای این رشته تبدیل نمیشدند و شاید اساساً شطرنج مسیر دیگری را در تاریخ طی میکرد.
تمام این تغییرات، فقط با اضافه شدن یک قانون اتفاق افتاد.
این همان چیزی است که گیم دیزاین را به یک تخصص تبدیل میکند.
یک تصمیم طراحی، فقط یک قانون جدید نیست؛ هر تصمیم، زنجیرهای از پیامدها را به همراه دارد که میتواند رفتار بازیکن، احساس او، نحوهی یادگیری بازی، فضای رقابتی، تعادل بازی و حتی آیندهی آن محصول را تغییر دهد.
حالا تصور کنید به جای یک بازی نسبتاً ساده مثل شطرنج، در حال طراحی یک بازی نقشآفرینی (RPG)، یک بازی استراتژی یا حتی یک بازی موبایلی با دهها سیستم و مکانیک مختلف باشید.
در چنین محصولی، هر تصمیم کوچک میتواند روی دهها سیستم دیگر اثر بگذارد. اگر طراح بازی نداند هر قانون چه پیامدهایی ایجاد میکند، خیلی زود مجموعهای از تصمیمهای ناهماهنگ شکل میگیرد؛ تصمیمهایی که شاید در ابتدا بیاهمیت به نظر برسند، اما در کنار هم، تجربهی کلی بازی را تضعیف میکنند.
حالا که کمی با مفهوم گیم دیزاین آشنا شدیم، بد نیست دربارهی یک سوءتفاهم رایج هم صحبت کنیم.
گیم دیزاینر چه کسی نیست؟
سالها پیش، اگر از من میخواستید یک بازی طراحی کنم، احتمالاً با هیجان شروع میکردم به تعریف کردن داستان.
میگفتم یک قلعهی بزرگ وجود دارد که داخل آن پرنسسی زندانی شده است. شخصیت اصلی یک شمشیر به دست دارد، اسکلتها از دل زمین بیرون میآیند، یک همراه وفادار هم کنار او میجنگد و در طول مسیر اتفاقهای داستانی مختلفی رخ میدهد.
آن زمان فکر میکردم دارم یک بازی طراحی میکنم.
اما امروز اگر بخواهم صادق باشم، باید بگویم که در واقع فقط داشتم یک ایده یا بخشی از یک روایت را تعریف میکردم.
هنوز هیچچیز دربارهی خودِ بازی نمیدانستم.
بازیکن دقیقاً چه کاری انجام میدهد؟
چرا باید این کار را انجام دهد؟
چالشها چگونه شکل میگیرند؟
قوانین چیست؟
برد و باخت چگونه تعریف میشود؟
تصمیمهای بازیکن چه تأثیری روی تجربهی او میگذارند؟
تا زمانی که پاسخی برای این سؤالها نداشته باشیم، هنوز دربارهی گیم دیزاین صحبت نکردهایم.
یکی دیگر از برداشتهای اشتباه این است که تصور میکنیم یک بازی موفق، حتماً باید داستانی پیچیده و شخصیتهایی عمیق داشته باشد.
در حالی که اگر به بعضی از موفقترین بازیهای دنیا نگاه کنیم، متوجه میشویم این موضوع همیشه درست نیست.
بسیاری از مردم، بازیهایی مثل Clash Royale، Angry Birds، Cut the Rope، Plants vs. Zombies، Hay Day، Crossy Road یا Pokémon GO را نه به خاطر داستانشان، بلکه به خاطر تجربهای که خلق کردهاند به یاد میآورند.

دلیل موفقیت این بازیها این نیست که روایت فوقالعادهای داشتهاند؛ بلکه طراحان آنها توانستهاند قوانین، مکانیکها، سیستمها و چرخههای بازی را به شکلی کنار هم قرار دهند که تجربهای سرگرمکننده، روان و ماندگار برای بازیکن ایجاد شود.
این دقیقاً همان کاری است که یک گیم دیزاینر انجام میدهد.
از طرف دیگر، خیلیها تصور میکنند هر کسی که بازیهای زیادی انجام داده باشد، لزوماً گیم دیزاینر خوبی هم خواهد شد.
واقعیت این است که تجربهی بازی کردن، سرمایهی بسیار ارزشمندی برای یک طراح بازی است. هرچه بازیهای بیشتری ببینید، با ایدهها، الگوها و تجربههای متنوعتری آشنا میشوید.
اما این فقط یکی از ابزارهای یادگیری است.
همانطور که فیلم دیدن، کسی را به کارگردان تبدیل نمیکند یا کتاب خواندن، از کسی نویسنده نمیسازد، بازی کردن هم بهتنهایی یک نفر را گیم دیزاینر نمیکند.
تفاوت اصلی در نوع نگاه است.
یک بازیکن از خودش میپرسد:
«این بازی چرا لذتبخش است؟»
اما یک گیم دیزاینر بلافاصله سؤال دیگری هم مطرح میکند:
«دقیقاً کدام تصمیم طراحی باعث شده این حس به وجود بیاید؟»
گیم دیزاینر، در نهایت، یک حلکنندهی مسئله است.
تقریباً هیچ مسئلهای در طراحی بازی فقط یک پاسخ ندارد. برای هر مشکل، چندین راهحل مختلف وجود دارد و هنر یک طراح، انتخاب راهحلی است که بهترین تجربه را برای بازیکن خلق کند.
به همین دلیل است که میتوان گفت گیم دیزاینر، بیش از هر چیز، یک خالق است.
او تجربه خلق میکند.
و برای خلق این تجربه، از هر ابزاری که لازم باشد استفاده میکند؛ از قوانین و مکانیکها گرفته تا سیستمها، لوپهای بازی، ریتم، رابط کاربری، صدا، موسیقی، جلوههای بصری، انیمیشن و حتی داستان.
همهی اینها هدف نیستند.
همهی اینها ابزار هستند.
ابزارهایی که فقط زمانی ارزشمندند که در کنار یکدیگر، بتوانند تجربهای را خلق کنند که بازیکن آن را احساس کند، درگیرش شود و تا مدتها فراموشش نکند.
اگر تا اینجای مقاله فقط یک نکته را با خودتان ببرید، دوست دارم این باشد:
گیم دیزاین، هنر ساختن بازی نیست؛ هنر خلق تجربه است.
شاید این جمله در ابتدا ساده به نظر برسد، اما هرچه بیشتر وارد این حوزه شوید، بیشتر متوجه میشوید که تقریباً تمام تصمیمهای یک گیم دیزاینر، از کوچکترین تغییر در یک قانون گرفته تا طراحی اقتصاد یک بازی چندمیلیوننفره، در نهایت به یک سؤال ختم میشود:
«میخواهم بازیکن چه احساسی را تجربه کند؟»
اگر پاسخ این سؤال روشن باشد، انتخاب مکانیکها، قوانین، سیستمها، روایت، موسیقی، جلوههای بصری و حتی مدل درآمدی بازی هم جهت مشخصی پیدا میکنند. اما اگر این سؤال بیپاسخ بماند، حتی بهترین ایدهها هم ممکن است کنار هم قرار بگیرند و محصولی بسازند که هویت مشخصی ندارد.
در این مقاله فقط سعی کردیم چند سوءبرداشت رایج را کنار بزنیم؛ اینکه بازی دقیقاً چیست، گیم دیزاینر چه کسی است و مهمتر از آن، چه کسی نیست.
اما این تازه ابتدای مسیر است.
از مطلب بعد، کمکم وارد دنیایی میشویم که یک گیم دیزاینر هر روز با آن سروکار دارد؛ از شناخت صنعت بازی و نقشهای مختلف تیم گرفته تا مفاهیمی مثل سیستم، مکانیک، لوپ، داده، نمونهسازی و تصمیمهایی که میتوانند سرنوشت یک بازی را تغییر دهند.
امیدوارم این مجموعه فقط مجموعهای از مطالب به اصطلاح آموزشی نباشد؛ بلکه باعث شود دفعهی بعد که یک بازی را اجرا میکنید، دیگر فقط یک بازیکن نباشید.
شاید برای اولین بار از خودتان بپرسید:
«این حس را دقیقاً کدام تصمیمِ طراح بازی ساخته است؟»
اگر این سؤال در ذهنتان شکل بگیرد، یعنی اولین قدم را برای فکر کردن مثل یک گیم دیزاینر برداشتهاید.
-متین قهرمانی