کتاب «اقتصاد احساس» نوشته‌ی رولند راست و مین‌دونگ لی، دو استاد بازاریابی و مدیریت از آمریکا، نخستین بار در سال ۲۰۲۰ منتشر شد و به سرعت در فضای مدیریتی و کسب‌وکار مورد توجه قرار گرفت. نویسندگان در این اثر تلاش کرده‌اند نشان دهند که پس از اقتصاد کالا و اقتصاد دانش، جهان امروز وارد مرحله‌ای تازه به نام «اقتصاد احساس» شده است؛ مرحله‌ای که در آن مهارت‌های عاطفی و هوش هیجانی اهمیت حیاتی پیدا می‌کنند. این کتاب در ایران با ترجمه‌ی محمود طلوعی توسط نشر ادیبان روز منتشر شده و همین حالا در کتاب‌فروشی‌ها در دسترس است.
کتاب «اقتصاد احساس» با ادعای ورود به عصری تازه شروع می‌شود: ماشینی‌سازیِ وظایف شناختی و پررنگ‌شدن نقش مهارت‌های عاطفیِ انسان. ایده جذاب به نظر می‌رسد؛ اما خیلی زود معلوم می‌شود با روایتی یک‌خطی طرفیم که بیش از آن‌که فهمی پیچیده از کار، جنسیت و قدرت به دست بدهد، یک شعار مدیریتی را به‌صورت کتاب درآورده است. مسئله فقط سطحی‌بودن تحلیل نیست؛ کتاب در لایه‌های مختلف، از جنسیت‌زدگی پنهان تا تقلیل‌گرایی اقتصادی، گرفتار تناقض است.
هسته‌ی استدلال می‌گوید چون هوش مصنوعی در پردازش و استدلال بهتر شده، ارزش‌افزوده‌ی انسانی به قلمرو «احساس» منتقل می‌شود. این خط روایت، تاریخ تحول سرمایه‌داری را به سه قاب «کالا/دانش/احساس» فرو می‌کاهد؛ گویی متغیرهای کلیدی مانند حقوق کار، ساختار بازار کار، نابرابری، و سیاست‌های رفاهی نقشی در شکل‌گیریِ «ارزش» ندارند. نتیجه، تصویری تمیز و خوش‌خوان است، اما به بهای حذف پیچیدگی‌های واقعیِ اقتصاد سیاسیِ فناوری.
از آزاردهنده‌ترین بخش‌های کتاب، تکرار این گزاره است که زنان به‌طور طبیعی در «مهارت‌های احساسی» برترند و پس در «اقتصاد احساس» نقش مهم‌تری خواهند داشت. این همان کلیشه‌ی قدیمی «زن‌ها احساسی‌تر، مردها منطقی‌تر» است که این‌بار با واژه‌های شیک و نمودارهای مدیریتی بزک شده. نادیده‌گرفتن نقش جامعه‌پذیری جنسیتی، تقسیم کار خانگی، و دسترسی نابرابر به منابع آموزشی باعث می‌شود تفاوت‌های قابل‌مشاهده، به ذات فروکاسته شود. چنین روایتی نه‌تنها کلیشه را بازتولید می‌کند، بلکه با رمانتیزه‌کردن «ظرفیت عاطفیِ زنان»، آن‌ها را دوباره به قلمرو مراقبت و خدمات هل می‌دهد؛ قلمرویی که در عمل کم‌دستمزدترین بخش‌های اقتصاد معاصر است.
کتاب از «ارزشِ احساس» سخن می‌گوید، اما تقریباً هیچ‌جا نمی‌پرسد این ارزش چگونه و به نفع چه کسانی تصاحب می‌شود. اگر همدلی و مدیریت رابطه، مؤلفه‌های اصلی ارزش‌اند، دستمزد و امنیت شغلیِ پرستاران، معلمان، مشاوران خط مقدم و کارکنان خدمات مشتری چرا هنوز در پایین‌ترین دهک‌هاست؟ نادیده‌گرفتن سازوکارهای چانه‌زنی جمعی، قوانین کار، و ساختار مالکیت، روایت را به رؤیایی تکنولوژیک بدل می‌کند که در آن «بازار» خودبه‌خود پاداشِ عاطفه را عادلانه می‌پردازد؛ چیزی که با واقعیت کار روزمره هم‌خوانی ندارد.
وقتی «احساس» را منبع کمیاب ارزش معرفی می‌کنیم، قدم بعدی ناگزیر کالایی‌سازیِ آن است: پروتکل‌های استاندارد برای «لبخند»، «همدلی مؤثر»، «گفت‌وگوی گرم»، و «برندِ مهربان». کتاب این گذار را با شور می‌پذیرد و آن را نشانه‌ی بلوغ اقتصاد می‌خواند، بی‌آنکه به پیامدهای انسانیِ کارِ عاطفی بپردازد: فرسودگیِ احساسی، کنترل عاطفه در محیط کار، و شکاف میان «خود» و «نقابِ حرفه‌ای». در عمل، این نگاه به‌جای توانمندسازی نیروی کار، ابزار تازه‌ای به دست مدیریت می‌دهد تا احساسات را هم اندازه‌گیری و نمره‌گذاری کند.
تکیه بر شاخص‌های کلی و نقل‌های گزینشی از روان‌شناسی، بیشتر نقش لوازم صحنه را بازی می‌کند تا بنیان استدلال. تفاوت‌های جنسیتی در هوش هیجانی در پژوهش‌های معتبر یا ناچیز است یا به‌شدت وابسته به زمینه‌های فرهنگی و آموزشی. کتاب به‌جای درگیرشدن با این بدنه‌ی پیچیده، نتیجه‌ی دلخواه را از پیش می‌گیرد و شواهد را به‌صورت مثالی می‌چیند؛ رویکردی که بیشتر شبیه سخنرانی انگیزشی است تا استدلال دانشگاهی.
در جهانی که بازار کار پاره‌وقت، اقتصاد پلتفرمی و پیمانکاری کوتاه‌مدت گسترش یافته، «سرمایه‌ی عاطفی» بدون سرمایه‌ی اقتصادی و اجتماعی به‌سختی تبدیل به پیشرفت می‌شود. روایت کتاب از تحرک اجتماعی ارزان‌قیمت حرف می‌زند: کافی است «احساسی‌تر» باشی تا موفق شوی. این نسخه، تفاوت موقعیت‌های طبقاتی، شبکه‌های ارتباطی، و حتی تبعیض‌های ساختاری را به حاشیه می‌راند و مسئولیت موفقیت یا شکست را روی دوش فرد می‌گذارد.
سادگیِ پیام، قابل‌فروش‌بودن در دوره‌های مدیریتی و سازگاری با امیدهای تکنولوژیک، «اقتصاد احساس» را به محتوایی خوش‌مصرف بدل می‌کند. مدیران مشتاق‌اند نسخه‌ای داشته باشند که هم وعده‌ی بهره‌وریِ بیشتر می‌دهد و هم تعارض‌های محل کار را در زبان «همدلی» حل‌وفصل می‌کند. اما تجربه نشان داده «گفتارِ همدلانه» بدون تغییر در توزیع قدرت و منابع، به ابزاری زیباسازی‌شده برای همان مناسبات قدیمی تبدیل می‌شود.
اگر واقعاً می‌خواهیم نقش احساس و رابطه را در اقتصاد جدی بگیریم، باید از شعار عبور کنیم و به سیاست‌های ملموس برسیم: ارتقای دستمزد و شأن حرفه‌ایِ مشاغل مراقبتی، به‌رسمیت‌شناختن کارِ عاطفیِ نامرئی، نظام‌های حمایتی برای سلامت روانِ نیروی کار، و چارچوب‌های داده‌ای که انسان را به شاخص‌های رفتاریِ بازاریابی تقلیل نمی‌دهند. مهم‌تر از همه، باید از ذات‌گرایی جنسیتی فاصله بگیریم و «مهارت عاطفی» را نه صفت طبیعیِ یک جنس، بلکه مجموعه‌ای قابل‌آموزش و وابسته به زمینه‌های فرهنگی و نهادی بفهمیم.
«اقتصاد احساس» می‌کوشد چشم‌اندازی نو از آینده‌ی کار و ارزش ارائه کند، اما در نهایت با ترکیبی از ساده‌سازی، ذات‌گرایی جنسیتی و بی‌توجهی به قدرت و سیاست، تصویری نادقیق و گاه خطرناک می‌سازد. همدلی و رابطه بی‌تردید در جهان پرماشین امروز مهم‌اند، اما مهم‌بودن‌شان وقتی معنا دارد که از کلیشه‌ها و بزک‌های مدیریتی عبور کنیم و به پرسش‌های سخت‌تر برسیم: چه کسی احساسات را اداره می‌کند؟ چه کسی از آن سود می‌برد؟ و چگونه می‌توان کارِ عاطفی را به کرامت، امنیت و عدالت نزدیک‌تر کرد؛ نه صرفاً به شاخص‌های بازدهی و اسلایدهای رنگی.
-
