در گذشته، قدرت فرهنگی در دستان نهادهای سنتی مانند رسانه‌های ملی، ناشران بزرگ و مؤسسات هنری بود. این نهادها تعیین می‌کردند چه کسی دیده شود، چه محتوایی ارزشمند است و کدام صداها باید خاموش بمانند. اما ظهور شبکه‌های اجتماعی این معادله را به‌کلی تغییر داد. امروز هر فردی با یک گوشی هوشمند و اتصال به اینترنت می‌تواند محتوایی تولید کند که میلیون‌ها بار دیده شود و حتی بر گفتمان عمومی تأثیر بگذارد.
این تغییر ساختاری، صرفاً یک تحول تکنولوژیک نیست؛ بلکه بازتعریف روابط قدرت در عرصه فرهنگ است. شبکه‌های اجتماعی باعث شده‌اند تا مرزهای میان تولیدکننده و مصرف‌کننده محتوا کمرنگ شود و سلسله‌مراتب سنتی فرهنگ به چالش کشیده شود.
یکی از مهم‌ترین تحولات ناشی از شبکه‌های اجتماعی، انتقال بخشی از قدرت فرهنگی از مراکز رسمی به حاشیه‌ها است. اگر پیش‌تر انتخاب یک خواننده، نویسنده یا فعال اجتماعی برای دیده‌شدن نیازمند تأیید و حمایت نهادهای بزرگ بود، امروز الگوریتم‌های اینستاگرام، تیک‌تاک یا یوتیوب می‌توانند فردی را که هیچ پشتوانه نهادی ندارد، به یک چهره شناخته‌شده تبدیل کنند.
طبق گزارش منتشرشده توسط Pew Research Center در سال ۲۰۲۲، بیش از ۵۴ درصد کاربران زیر ۳۰ سال، اخبار و محتوای فرهنگی خود را مستقیماً از شبکه‌های اجتماعی دریافت می‌کنند، نه از رسانه‌های سنتی. این آمار نشان می‌دهد که مسیر جریان اطلاعات و تأثیرگذاری فرهنگی دگرگون شده است.
ظهور اینفلوئنسرها و سرمایه اجتماعی دیجیتال
در جامعه‌شناسی، سرمایه اجتماعی به شبکه روابط و اعتماد میان افراد اشاره دارد. در شبکه‌های اجتماعی، این سرمایه می‌تواند به سرعت ساخته شود و به نفوذ فرهنگی تبدیل گردد. اینفلوئنسرها نمونه بارز این پدیده‌اند. آن‌ها با تولید محتوای مستمر و ارتباط مستقیم با دنبال‌کنندگانشان، نوعی قدرت فرهنگی شخصی ایجاد می‌کنند که حتی برندها و رسانه‌های بزرگ نیز ناچارند به آن احترام بگذارند.
گزارش Hootsuite در سال ۲۰۲۳ نشان می‌دهد که ۶۱ درصد کاربران اینستاگرام تصمیمات خرید خود را بر اساس توصیه یا سبک زندگی اینفلوئنسرهایی می‌گیرند که دنبال می‌کنند. این یعنی شبکه‌های اجتماعی بستری فراهم کرده‌اند که افراد خارج از ساختار رسمی رسانه‌ای بتوانند نقش تعیین‌کننده‌ای در فرهنگ مصرف و حتی سیاست عمومی ایفا کنند.
با وجود همه فرصت‌ها، بازتعریف قدرت فرهنگی در شبکه‌های اجتماعی بدون چالش نیست. الگوریتم‌ها، هرچند به ظاهر دموکراتیک عمل می‌کنند، اما در عمل می‌توانند با تقویت محتواهای خاص و حذف یا کاهش دیده‌شدن سایر محتواها، شکل جدیدی از انحصار قدرت ایجاد کنند.
طبق تحقیقات انجام‌شده در دانشگاه آکسفورد در سال ۲۰۲۱، الگوریتم‌های پلتفرم‌های بزرگ به طور میانگین ۷۰ درصد بیشتر محتواهای تحریک‌کننده و بحث‌برانگیز را ترویج می‌دهند، زیرا این نوع محتوا تعامل بیشتری ایجاد می‌کند. این امر می‌تواند باعث شکل‌گیری «اتاق‌های پژواک» شود که در آن افراد تنها صداهایی را می‌شنوند که با باورهایشان همخوانی دارد، و این موضوع تنوع فرهنگی و گفتمان آزاد را تهدید می‌کند.
شبکه‌های اجتماعی ساختار قدرت فرهنگی را به گونه‌ای بازتعریف کرده‌اند که در آن افراد بیشتری امکان دیده‌شدن و اثرگذاری دارند. این تحول فرصت‌های بی‌سابقه‌ای برای خلق محتوا، توزیع ایده‌ها و برهم‌زدن انحصار فرهنگی فراهم کرده است. با این حال، قدرت واقعی همچنان در کنترل زیرساخت‌ها و الگوریتم‌هایی است که توسط شرکت‌های بزرگ مدیریت می‌شوند.
درک این واقعیت به ما کمک می‌کند تا ضمن بهره‌بردن از فرصت‌های شبکه‌های اجتماعی، نسبت به محدودیت‌ها و سوگیری‌های آن‌ها نیز آگاه باشیم. آینده قدرت فرهنگی، نه در انکار رسانه‌های سنتی و نه در اتکای مطلق به شبکه‌های اجتماعی، بلکه در ترکیبی هوشمندانه از هر دو خواهد بود.
