چندین سال پیش در جلسهی آخر تراپی که گفته شد دیگر بس است و اینجا آمدن اتلاف وقت و هزینه است، پیشنهاداتی شد برای مواجههی با وسواس جبریام و میان آن پیشنهادات، از همه بهتر ماهیگیری بود و البته بدیهی بود برای آدمی که سالهاست فاصلهی حجره /حرمش به یک کورس تاکسی هم نمیرسد کار طاقت فرسایی باشد. میان باقی پیشنهادات که خیاطی و امر خیریه و گیاهبازی بود، در آخری بسیار بسیار ناتوان و پرت بودم و خود این ناتوانی انگیزهای بود برای خرید چند گلدان و خشککردنش و ادامه دادن. اینها که بعد مینویسم ماحصل خشک کردن مقادیر زیادی گیاه و لذت بردن از رشدشان است. بدیهی است که این موارد همگی تجربی است.
دو فرآیند زیر سادهترین شکل نگهداری از گیاهان است. در واقع شاید با این فرایندها بیشتر گیاهان را بتوان به راحتی نگهداری کرد.
چرخهی گیاهبازی
خرید/تعویض گلدان و خاک/سمپاشی/جاگیری در منزل/آبیاری/ثبات/کود/تکثیر
چرخهی عیبیابی
چک کردن خروج آب/ چک کردن رطوبت خاک/ چک کردن نور محیط/ چک کردن رطوبت محیط/ چک کردن میزان گردش هوا/ چک کردن آفت و حشرات/ چک کردن تمیزی برگها/ چک کردن قوت خاک
بخش اول: نگاهی به اصول کلی
اصل اول، خرید گیاه
از کجا گیاه بخریم؟ این سوال جدای از مسالهی کیفیت (سرحالی لحظهای گیاه) و قیمت، فاکتور مهم دیگری هم دارد و آن اینکه گیاه چه مدت در معرض فروش بوده است؟
اینها بازارگلهای عمدهای است که من رفتهام:
بازار گل محلاتی. قیمت ارزان/کیفیت معمولی/ حداکثر چند روز در معرض فروش
بازار گل خاوران. قیمت ارزان/کیفیت نازل/حدااکثر یک روز در معرض فروش
بازار گل بابایی. قیمت معمولی/کیفیت معمولی/ حدااکثر دو هفته در معرض فروش
باغ گل کنتیا در ولنجک. قیمت خوب/کیفیت عالی/ حدااکثر یک ماه در معرض فروش
موسسهی کشاورزی جهان کودک در اول حقانی/قیمت خوب/ کیفیت عالی/ حدااکثر دو هفته در معرض فروش
روستای گلزار پاکدشت/قیمت ارزان/کیفیت خوب/حدااکثر یکماه در معرض فروش
فاکتور در معرض فروش بودن را ازین منظر اضافه کردهام که مجموعههای بزرگ گل مثل محلاتی، عموما فروشنده و واسطهاند، برای همین گیاه از گلخانهای وارد مجموعه میشود و حداکثر ظرف مدت چند روز به فروش میرسد. مشکل اینجاست که گیاه در شرایط گلخانهای و احیانا با امادهسازیهای دوپینگی مثل کودهای زودبازده، به چرخهی فروش میرسد و از انجا خیلی سریع به داخل خانهی ما که شرایط گلخانهای ندارد وارد میشود. گیاه حتی اگر در شرایط دوپینگهم نباشد پس از چند روز که وارد خانه شد، یکهو خودش را میاندازد و وا میرود و چنانچه خیلی هم دل و دماغ و حوصلهی رسیدگی نداشته باشیم، با گلدان خشکیده گیاه روبرو میشویم.
برای همین در مجموعههایی مثل محلاتی اگرچه قیمت گل بسیار ارزان است، اما در نهایت ریسک ازبین رفتن گیاه بالاتر از باقی جاهاست.
اصل دوم، شکل گلدان
قدیمهایی که من یادم است، همهی گلدانها ذوزنقهای بودند، خبری از گلدانهای مکعبی و یا استوانهای و یا حتی فلزی/سطلی نبود. مهمترین مشکل گلدانهای جدید بحث خروج آب از آنهاست. کف گلدانهای غیر ذوزنقهای، عموما یک سوراخ بیشتر ندارد و این برای گیاهانی که چندروز یکبار نیاز آبی دارند، دردسر ساز است. تجربهی من این است که برای گیاهان نیازمند به دوز بالای آب ازین گلدانها استفاده نکنم و یا درصورت استفاده تعداد سوراخ بیشتری در مقطع تعبیه کنم. در مورد گلدانهای سطلی فلزی مساله جدیتر است. چنانچه ازین گلدانها استفاده میکنیم، حتما باید یک روز بعد از ابیاری، اب باقی مانده در کف سطل را خارج کنیم، والا پس از چندماه ریشهها دچار پوسیدگی میشوند.
اصل سوم، زهکشی خاک
اینجا کاری با انواع خاک ندارم، بیشتر گیاهان آپارتمانی نیاز به خاک با زهکشی بالا دارند، یعنی همین که آبیاری شد، بخش زیادی از آب از گلدان خارج شود. برای اینکار باید به خاک، شن و یا پرلیت اضافه کرد. خاکی که اب را بیش از حد در خود نگه دارد باعث پوسیدگی ریشهی گیاه میشود. در بازار برندهای مختلفی تحت عنوان کلی خاک هلندی به فروش میرسد که با تقریب خوبی برای بیشتر گیاهان مفید است. ترکیب این خاک از پرلیت (خرد سنگ اتشفشانی) ، ورمی کمپوست (بقایای کرم و حشره . ..) و کوکوپیت (الیاف نارگیل و ..) است.
اصل چهارم، اندازهی گلدان
در بیشتر موارد اندازهی گلدان باید به قدر اندازه گیاه و ریشهی آن باشد، البته که برخی گیاهان پر ریشهاند و برخی کم ریشه، قانون کلی این است که با توجه به سایز گیاه، گلدان را انتخاب کنیم و از گلدانهای بزرگتر پرهیز کنیم. گلدان بزرگ باعث میشود اب مدت زمان بیشتری پیرامون ریشه باشد، برای همین مشکل پوسیدگی ریشه پیش میآید. در برخی از گیاهان البته این قانون صدق نمیکند، همهی کاکتوسها جای تنگ دوست دارند. پدیلانتوس هم به همین شکل است.
اصل پنجم، جانمایی گلدان در خانه
بیشتر قانونهای رایج نور برای گیاهان، با جهت پنجرهها (شمالی، جنوبی) تعریف میشود و عموما هم گمراه کننده است. تجربهی من این است که پیدا کردن جای خوب برای یک گلدان یکباره اتفاق نمیافتد، اضافه بر نور، نزدیکی به منابع گرمایش و سرمایش عامل مهمی در این جانمایی است. همچنین تغییر فصول.
قاعدهی کلی و کمی کارآمد میگوید گیاهان با برگهای تیره و ضخیم نور کمتری نیاز دارند.
اصل ششم، آبیاری
این نکته هم از ان مواردی است که کاملا بستگی به محیط گیاه دارد. از کجا بفهمیم؟ با مشاهدهی گیاه!
گیاه وقتی تشنه باشد اول حالت افتادگی پیدا میکند، بعد بسته به نوع گیاه یا کنارهی برگها حالت سوختگی پیدا میکند و یا ساقهها ژلهای میشوند. تست رطوبت خاک با انگشت هم معمولا جواب میدهد، انگشت را دو سه سانت در خاک فرو میکنیم چنانچه از رطوبت خبری نبود، وقت ابیاری است. نکتهی مهم این است که پس از مدتی قلق گیاه دستمان میآید و میدانیم چند روز یکبار باید به آن اب داد. بدیهی است در فصول مختلف دورهی آب دهی فرق میکند.
نکات مهم:
- آب شهر کلر دارد و برای برخی از گیاهان سم است، باید اب جوشیده و یا اب ۴۸ ساعت کنار مانده را استفاده کنیم. کروتونها و بگونیاها و انواع مارانتاها اب کلردار اذیتشان میکند. راه حل اما اب تصفیهای نیست. اب تصفیهای املاح مورد نیاز برای گیاه را ندارد و گیاه بیجان میشود.
ـ موقع آبیاری اب را در یک جای گلدان نریزید، تلاش کنید همهی جای گلدان خیس شود.
اصل هفتم، اهلی کردن گل
قدیمها اگر قرار بود مردی مزدوج شود، اول یک گلدان حسن یوسف دستش میدادند تا از آن نگهداری کند، اگر گیاه را بعد از مدتی نمیخشکاند، میگفتند آماده است که زن بگیرد. این را برای این نوشتم که حسن یوسف گیاه حساسی به گرما و ابیاری و صدا و سرما و آفت است. برای رشد خوب، باید نازش را بکشیم، برای قشنگ شدنش باید هرسش کنیم، باید دایم برگها و ساقههایش را چک کنیم که افت نزند و …باید اهلیاش کنیم. گیاهان با شرایط خانهی ما، دمای خانهی ما، رطوبت خانهی ما، صدای خانهی ما خو میگیرند، برخی شرایط را میپذیرند و نسبت به برخی از آنها واکنش نشان میدهند، باید گیاهمان را اهلی کنیم.
اصل هشتم، رسیدگی به گیاهان و زمان مورد نیاز
از رفقای زیادی شنیدهام که رسیدگی به گیاهان زمانبر است. من با این گزاره مخالفم. یعنی زمانبر بودنش، بیشتر از خیلی از کارهای دیگر نیست. اما کار دایمی است. من رسیدگی به گیاهان را نه به عنوان کار عقب افتاده و یا حتمی که به عنوان زمانهای خسته از کار و یا … درنظر میگیرم.
الف. دربارهی رطوبت و غبار پاشی
بجز کاکتوسها و ساکولنتها که در هوای خشک حالشان خوب است، بیشتر گیاهانی که ما میشناسیم رطوبت را دوست دارند، برای همین باید یکی ازین ۴ کار و یا برای برخی گیاهان هر ۴ تا را انجام دهیم
ـ درست کردن جزیره زیرگلدان (مقداری سنگریزه توی زیرگلدانی میریزیم)
ـ ظرف آبی کنار گلدان قرار میدهیم
ـ با یک آب پاش، اب جوشیده روی برگها اسپری کنیم
ـ یک دستگاه بخور سرد در نزدیکی گیاهان قرار دهیم.
بسته به نوع گیاه و میزان خشکی محل زندگیمان باید اینکارها را انجام دهیم. البته برخی گیاهان دوست ندارند برگشان خیس شود و یا برخی از گیاهان نیازمند همهی اینکارها هستند برای اینکه شادابی خود را حفظ کنند.
ب. دربارهی منابع گرمایش و سرمایش
بخاری گازی، گرمای آشپزخانه، شوفاژ به میزان زیادی، هوا را خشک میکند، راحتترین کار قرار دادن ظرف آبی بر روی بخاری و یا شوفاژ است. باد کولر و یا خنک کنندههای دیگر هم نباید بصورت مستقیم به گیاهان بخورد.
ج.دربارهی تمیز کردن برگ گیاهان
راه تنفسی یک گیاه برگش است، بطور طبیعی این برگها باید همیشه عاری از گردو خاک باشند، بخصوص گیاهان با برگهای بزرگ بیشتر نیازمند اینکار هستند. با پنبهای نمدار روی برگها بکشید، برای براق شدن برگها میتوان از محلول شیر و آب به نسبت ۱ به ۳ هم استفاده کرد.
د. دربارهی سم پاشی
تجربهی من در نگهداری گیاهان این شده است که گیاه سمپاشی نشده به داخل خانه نیاورم، آنچنان که چیز نشستهای داخل یخچال نگذارم. آفتهای رایج گیاهان یکی شپشکآرد آلود و دیگری کنهی قرمز است، بهترین راه حل این است که بصورت دورهای ساقه و برگ گیاهانمان را وارسی کنیم و مطمئن شویم حشرهای روی آنها نیست. خوب است همیشه یک شیشهی کوچک سم مالاتیون در بساطمان داشته باشیم و به محض دیدن اولین نشانهها سمپاشی را در دستور کار قرار دهیم. یکوقتهایی هم بخاطر زیادی مرطوب بودن پای گلدان، با پشههای ریز سیاهی روبرو میشویم که سریعا باید میزان آبیاری را کم کرده و سوراخهای ته گلدان را بررسی کنیم.
ه. دربارهی کوددهی
اگر قدیمها کودهای موجود به پشگل گوسفند و یا فضلهی مرغ و یا کودهای شیمیایی در اندازههای زیاد محدود بود، حالا ولی انواع کودهای تخصصی برای گیاهان و در اندازههای خانگی به فروش میرسد. کودهای رایج در بازار که به نام کودهای ۲۰-۲۰-۲۰ NPK شناخته میشوند به میزان زیادی، نیاز عموم گیاهان را برطرف میکند. عدد ۲۰-۲۰-۲۰ نسبت ازت، پتاس و فسفات است. بدیهی است که در مورد برخی گیاهان این نسبت فرق میکند، به عنوان مثال گیاهانی مثل ارکیده، بامبو، کاکتوس و یا بنفشه کود مخصوص خود را میخواهند.
نکتهی مهم در کوددهی، اندازه و برند آن است. تجربهی من در گیاهبازی این است که همیشه دوز مصرفی کود را مقداری کمتر از دستور ذکر شده بر روی جعبهی کود در نظر بگیرم. در خصوص برندهای مختلف کود، تجربهی من از برند پوکون هلندی، تجربهی خوبی بوده است.
بخش دوم: نگاهی به ویژگیهای برخی گیاهان
یکم: درباره ی گیاهان به امان خدا (اکلونما، پتوس، اشرفی، شفلر و سانسوریا، بگونیا عروس، قاشقی، پدیلانتوس و انواع کاکتوس و ساکولنت، انواع دراسینا…)
نگهداری این گیاهان ساده و راحت است، رسیدگی خاصی ندارند، آفت خاصی نمیزنند و اگر آب و دانشان اندازه باشد، گلدانهای سرحالی خواهند بود. همیشه میشود با این گیاهان شروع کرد.
دوم. دربارهی حسنیوسفها و ژینورا
این دو گیاه تقریبا دورهی آب دهی شبیه هم دارند، هر دو سریعا دچار آفت شپشک آرد آلود میشوند و هر دو نور خوبی میخواهند. برگهایشان با توجه به شدت نور تغییر رنگ میدهد. به سرما حساس هستند.
سوم. دربارهی بگونیا رکس/ ببری/بلک
این مدل بگونیاها کمی تا قسمتی بدقلق هستند، در عین حالی که خشکی را دوست ندارند، اما خیس شدن برگها رو آزارشان میدهد. ریشههایشان خیلی زود میپوسد و به گرما و سرما نسبتا حساس هستند. تجربهی من استفاده از جزیرهی زیرگلدان است که خوب جواب داده است.
چهارم. دربارهی انواع کالاتهآها همانند مارانتاها و همچنین فیکوس لیراتا
قطعا دورهی خوشبختی ماست که این گیاهان با برگهای جذاب در سالهای گذشته وارد کشور ما شدهاند. مهمترین بحث مارانتاها و همچینین فیکوس لیراتا یا برگ ویولونی، اندازهی رطوبت است. این گیاهان حتما نیازمند دستگاه بخورسرد و یا دو نوبت غبار پاشی در روز هستند. نور و ابیاری متوسط میخواهند و بصورت دورهای نیز باید برگهایشان تمیز شود.
پنجم. دربارهی اگزالیس
اگزالیس از خانوادهی شبدر است، گیاه بسیار زیبا با رنگ چشمنواز. مهمترین نکتهی نگهداری اگزالیس نور زیاد و پس از آن کود دهی مداوم است.
ششم. دربارهی بنفشههای افریقایی
نگهداری از بنفشههای آفریقایی چندان سخت نیست اما قلق دارد. شیوه ی آبیاری این گیاهان در وهلهی اول اهمیت است. ریشههای این گیاهان به شکل عجیبی به تغییرات دمایی حساسند برای همین همیشه باید از زیر ابیاری شوند، یعنی یا برای گلدان فتیله بگذاریم و یا ته گلدان را توی اب بگذاریم. نکتهی دیگر اینکه همین ویژگی به ما میگوید که گلدانهای غیر پلاستیکی برای آنها خوب نیست.
هفتم. دربارهی ارکیدهها
نگهداری از ارکیده بیشتر معطوف به گلدهی آن است. بهترین وضعیت برای ارکیده این است که به سمت شرایط زیست خودش ببریمش. اول اینکه این گیاه معمولا روی تنهی درختان میروید، پس خاک ارکیده ترکیبی از تکه چوب، الیاف نارگیل، کمی ذغال و همچنین ازت و فسفات و نیتروژن است. این خاک خریداری میشود. نکتهی دوم تغییر دمایی ارکیده در محل اصلی زندگیاش است. ارکیده شبها هوای سرد میخواهد و روزها تا حدودی هوای گرم. نکتهی سوم اینکه ریشههای ارکیده باید نور ببیند، برای همین در ظروف شفاف نگهداری میشود و درنهایت کوددهی به ارکیده برای اینکه گل بدهد. اب دهی به ارکیده بدین صورت است که هر ۱۰-۱۲ روز به مدت ۱۵ دقیقه داخل یک ظرف اب میگذاریمش و بعد آن را بیرون میاوریم.
هشتم. دربارهی ساخت بونسای
بونسای درست کردن به این معناست که ما با روشهایی جلوی رشد گیاه را بگیریم و بعد به ان فرم دهیم، یحتمل چیزی شبیه بستن پای زنان در ژاپن. به گمانم بیشتر درختان و درختچه ها را میتوان بنسای کرد. از درختان میوه تا انواع کاج و سرو و …، برای جلوگیری از رشد گیاه، آن را در فصل رشد هرس سنگین میکنند و با تنظیم آبیاری، رشدش را کند و کندتر میکنند، بعد با مفتولهای مسی و یا الومینیومی ساقه و تنه را فرم میدهند و در نهایت ریشه را به گونهای در خاک قرار میدهند که چشم نواز باشد.
نهم. دربارهی بابا آدم
این گیاه چند سالی است در ایران محبوب شده و قیمتش هم بالا رفته، تا پیش ازاین چندان مورد علاقه نبود و در همین شمال، براحتی کنار برکهها و رودخانهها جولان میداد. بهترین خاک برای بابا آدم، شن دریا بهمراه کودهای محلول است. نکتهی مهم اینکه بابا آدم رطوبت زیاد میخواهد و دایم تشنهاش میشود.
دهم. دربارهی آلوکازیا
آلوکازیا از خانوادهی بابا آدم است، با برگهای تیره و رگههای روشن، برای همین به ان ماسک آفریقایی هم میگویند. این گیاه هم به شدت رطوبت دوست است، اما ریشههایش زود میپوسند. غبارپاشی و ساخت جزیره به رشد و سلامت آن بسیار کمک میکند.
یازدهم، دربارهی استرلیتزیا (پرندهی بهشتی) و آنتاریوم
این دو گیاه نیازمند جای گرم و مرطوب هستند، آب دهی و نور متوسط میخواهند و سالی یک یا دوبار گل میدهند.
بخش سوم. دربارهی قفسههای نگهداری گلدان و نورهای مصنوعی
بسیاری از آپارتمانهای فعلی نورکافی ندارند و یا مقدار نور لازم تنها کفاف چند گلدان را میدهد. میتوان روی دیوار کنار پنجره قفسهای نصب کرد و یا پایههایی برای نگهداری تعداد بیشتری گیاه آماده کرد. اما راه دیگر خرید لامپهای رشد گیاه است. میشود با نوارهای الای دی قرمز و بنفش هم یک لامپ رشد درست کرد که البته بازدهی کمتری دارد اما به شکل چشمگیری ارزانتر است.