دیدهای که یکباره ذهن آدم میرود دنبال تصویری که آن پشت دفن شده؟ من امروز موقع شستن ظرفهای دوروز مانده یکهو، بعد سالها، ذهنم رفت دنبال آن ویدیویی که هیچگاه ندیدمش، مرتضی!*
نشسته بودی کنار تخت و داشتی با بغض خوابت را تعریف میکردی و من کم دقت به خوابت، داشتم تصویر میگرفتم.
به چیزهایی که میدانی آخرش چگونه ویرانت میکنند هیچگاه نباید نزدیک شد، درست مثل آن فیلم «ساعت بچهها» که سالها، سیدیاش بالای تختم بود و تو دیده بودیاش، مثل همین ویدیو که از همان موقع کپی شد توی هارد و در قفسهی کنار تخت ماند.
اما یاد این ویدیو امروز آمد و خودش را آوار کرد و منکه گمان میکردم بعد بیماری و جنون در سلامت نسبی بسر میبرم، تا کمر غرق گلو لای دیدن خودم شدم. انگار که یادت میافتد زیر این پوست ترمیم شده، لاشهی مومیایی موجودی است که قرنهاست مرده است.
«همهی مصیبتها قابل تحمل و گذر میشوند اگر بتوانی روایتشان کنی» این را میم نوشته بود که گویا نقل قول آرنت است از بلکسن، نکتهی مهم اما همین روایت است، آدم بارها روایت میکند و هر بار ذهن آدم چیزی را دستکاری میکند، آنقدر که دیگر روایت اصلی شباهتی به چیزی که در ذهن آدم است ندارد و درست بعد این اتفاق است که جایی و وقتی، مثل پتک، ناپیدا و یکباره بر سرت خراب میشود. انگار روبروی آینه ایستادهای و خودت را به ناجورترین شکل ممکن میبینی و این زمانی است که میفهمی چیزی فراموش نشده، مصیبت بر سرجایش است، به همان اندازهی قبل، به همان وضعیت تحملناپذیر. مثل آن قصه که تعریف کرده بودی دربارهی آدمهایی که قطع عضو شدهاند و عضو قطع شده درد میگیرد.
***
پیش از سال جدید، گفتم تمام شد، اینهم بخشی از زندگی، گفتم فقدان هم درون خود این زندگی است، اصلا مگر میشود چیزی همیشگی باشد، اصلا مگر چیز همیشگی، اگر باشد همیشه همان کیفیت را دارد؟
نشستم و روایت شسته رفتهای سرهم کردم، انگار نه خانی آمده و نه رفته، همه روزی میروند، به مرگ و یا به پای خود و یا تقدیر بیحساب، گفتم تو اگر بودی میگفتی جمع کن این چسنالههای پیرمردیات را!، این زندگی هر کوفتی که بوده، بوده، بعدتر هم همین است حالا با کمی بالا پایین، میگفتی بیا برویم فاطمی اب پرتقال بزنیم، پا میشدی سالاد شیرازی درست میکردی، میرفتیم شهرام.
راست نمیگفتی اما، اینها که گفتی معجزهی فراموشی است که محال است مگر به زوال عقل، والا درست مثل همین امروز، دستهایت زیر آب بیحس میشود و چیزی از نوک انگشتان پایت شروع به بالا آمدن میکند و وقتی به صورتت میرسد بوی بیمارستان حس میکنی. گفته بودم توی همهی خوابهایم بوی بیمارستان میآید؟ با همون نور سفید پتپت کنندهی دلهرهآور.
ما روایتهای خودمان را میسازیم و با تردستی عجیبی خودمان را مبرا میکنیم، خودمان را مسوول میدانیم اما پشت پذیرش همان مسوولیت هفتادتا تئوری چگونگی وقوع اتفاق را سرهم میکنیم تا نکند وجههی خودساختهی دروغمان تکانی بخورد. راستش به نظرم همین گفتنش هم به نوعی سرهمبندی است و دوباره تلاشی است برای روایت جدید از فهم واقعه. دور باطل شیدایی و افسردگی.
راستش من گمان میکنم اینقدر این دور باطل درونمان نهادینه شده که در هر حالی صورت مساله ناپیداست، مگر به همان وقت جادویی که یکباره خودش را بر تو تحمیل کند.
فکر کن دوربین را ثابت بگذاری جلوی آدمها و بخواهی که روایت فاجعه کنند بدون روتوش و حرف، تنها برایشان قصهی خودشان را تعریف کنی و ببینی چطور صورت و فک بهم میریزد، چطور دستها جایشان را گم میکنند و ته چشمهایشان میسوزد.
مثلا مادر روحالامینی بیاد و بنشیند و تو از شوهرش بگویی، مثلا سیما بیاید و از آن سالهای سیاه برایش بگویی، فکر کن مثلا تمام نوشتههای اسماعیلیون را بخوانی و ضبط کنی و به اجبار سه روز در گوش کسانی پخش کنی و برای بار آخر جلوی دوربین بنشانیشان. همهی اینها انگار آن لحظهی یادآوری ناخواسته را میسازد و پوستهی رنگ و لعابدار را خراش میدهد.
اردشیر برایم از شنیدن صدای سیستم آبیاری نوشته و فقدان پدرش، وقتی درخواست عمومی دادم برای نوشتن مظاهر فقدان، وقتی پمپ روشن شده انگار همان لحظه واقعهی نیست شدن دوباره اتفاق افتاده. دیگران هم نوشتند، اعظم از حفره، ماتیلدا از یادآوری، نگار و نازنین از خشم نوشتند و گلرخ از فقدان سرنخ و... میدانی چطور است؟ دنبال راه خروجی که وجود ندارد، آدم از پس خودش بر نمیآید، مثل آن صحنهی پایانی رمان قول است، دست آخر خودت ماندهای و دیوانهوار با خودت چیزی را تکرار میکنی.
باور کنی یا نه من هنوز با ترس و دلهره از بیشتر نقاط این شهر میگذرم، بدتر اینکه نقاط دیگر شهر به شکل عجیبی یادت میآورد که نسخهی بدلی است.
یادت هست آن کتاب اول انقلابی سال ۵۷ که حاجیان و شریفینیا با هم از عکسهای حلبیآباد منتشر کرده بودند؟ بعد با هم نشستیم و فکر کردیم ژول و جیم در آن سالها اگر بودند چه کسانی میشدند؟ یادت هست میخواستی جزوهای بنویسی در باب قصهی تن در خیابان و در انقلاب؟
من بارها تصاویر احتمالیش را توی ذهنم مرور کردهام، همان ۸۸ وقتی به آزادی نرسیدیم و راه را پیاده برگشتیم، همین ۹۸ که از آزادی رد شدیم و با موتور برگشتیم، هربار چشمم دنبال دستهایی بود که بهم چفت شده بودند و توی ذهنم برای تو ثبتشان میکردم.جلوی پلیتکنیک دختری با تمامی وجودش بر سر سیستم فریاد میزد و بعد هربار نگاهی به پسر بغل دستیاش میکرد که نترس، بلندتر بگو، بلندتر
***
چندین بار برایت از داوود «دل و دلدادگی» مندنیپور نوشتهام، آنجا که داوود کنار رودخانه تصویر خودش و فقدانش را میبیند، گونهی نادری از امید که با نیستی خودش را نمایش میدهد. روایت این امید نمیتواند هنرمندانه باشد چه اگر بخواهیم اسمش را هنر بگذاریم میشود هنر خوب ترسیدن.
باید گفت خوب ترسیدن تنها هنری بود که من داشتم، هر بار بعد از بازگشت از خانهتان، توی آن زمین بایر بیصاحب، کنار آن بزرگراه لعنتی، زیرلب آواز میخواندم و با همین صدای نخراشیدهام میگفتم «ما گدایان خیل سلطانیم»، «وه که جدا نمیشود نقش تو از خیال من». چند وقتی است که پشتهم خواب میبینم که همراه «هانس»«کوه جادو» رفتهای بالای کوهستان و «مادام شوشا» دارد برایت میرقصد، بعد من از پایین کوهستان صدای تیر و تفنگ و فریاد میشنوم و به یکباره تعداد زیادی از آدمها از شهر فرار میکنند و به سمت من میآیند، همه با هم به بالای کوهستان میرسیم و بالای کوهستان انگار کویر خشکی است و خبری از آسایشگاه و تو نیست، بعد یکهو متوجه میشوم کودکی توی بغلم است که چشمهایش شبیه توست و من ته گلویم خشک است و نمیتوانم صدایت بزنم و هی به هر سویی میدوم و بعد با بوی بیمارستان از خواب میپرم.
اینجا مرگامرگ است؛ بلای عام و مرگ عام، آدمها توی هوا میسوزند و میافتند، توی خیابان تحقیر میشوند و من، ومن تنها نظارهگرم، انسان همچون نگرنده!، هربار روایت جدیدی میسازم ازین بلا و هربار روایت اصلی روی سرم آوار میشود، درست مثل همین امروز صبح.
* مرتضی سال ۱۳۶۷ اعدام شد.