
در نخستین میلیارد سال پس از مهبانگ، جهان با دگرگونی بزرگی روبهرو شد. گاز هیدروژن خنثی که فضای میان کهکشانها را پر کرده بود، بهتدریج یونیزه شد و کیهان از وضعیت اولیه خود به جهانی تبدیل شد که امروز میشناسیم. اخترشناسان این دوره را «عصر بازیونش کیهانی» مینامند.
اما هنوز یک پرسش اساسی پاسخ قطعی ندارد: چه اجرامی مسئول این تحول بودند؟ آیا کهکشانهای کوچک و کمنور با تعداد زیادی ستاره جوان، بخش عمده تابش لازم را تأمین کردند یا کهکشانهای پرنورتر و پرجرمتر نقش اصلی را بر عهده داشتند؟
اکنون مشاهدات تلسکوپ فضایی جیمز وب از کهکشانی به نام EBG-1 شواهد تازهای در اختیار دانشمندان قرار داده است. بر اساس تحلیل طیف نوری این جرم، ممکن است حدود ۸۵ درصد فوتونهای یونساز تولیدشده در آن بتوانند از محیط کهکشان خارج شوند و به فضای میانکهکشانی برسند.
اگر این برآورد تأیید شود، EBG-1 نمونهای مهم از کهکشانهایی خواهد بود که در دوران اولیه جهان، به پاکسازی محیط کیهانی از هیدروژن خنثی کمک کردهاند.
EBG-1 در انتقالبهسرخ (Redshift) حدود ۹٫۲۴۴ قرار دارد. این عدد نشان میدهد نوری که اکنون به تلسکوپهای ما میرسد، زمانی از این کهکشان خارج شده که عمر جهان تقریباً ۵۳۰ میلیون سال بوده است.
برای درک مقیاس زمانی، باید توجه داشت که سن کنونی جهان حدود ۱۳٫۸ میلیارد سال برآورد میشود. بنابراین، ما EBG-1 را نه در وضعیت امروزی آن، بلکه در یکی از نخستین مراحل شکلگیری ساختارهای کیهانی مشاهده میکنیم.
مشاهده چنین اجرام کمنور و دوردستی بهخودیخود دشوار است. اما در این مورد، اخترشناسان از پدیدهای به نام «همگرایی گرانشی» (Gravitational Lensing) بهره بردهاند.
خوشه کهکشانی عظیمی به نام MACS0647 در مسیر نور EBG-1 قرار دارد. جرم بسیار زیاد این خوشه، فضا-زمان را خم میکند و مسیر نور اجرام پشت سر خود را تغییر میدهد. در نتیجه، نور کهکشان دوردست تقویت و بزرگنمایی میشود؛ درست مانند عملکرد یک عدسی طبیعی بسیار عظیم.
این پدیده به دانشمندان امکان داده است که EBG-1 را با جزئیاتی بررسی کنند که در شرایط عادی احتمالاً دستیافتنی نبود.
یکی از ویژگیهای برجسته EBG-1، تابش فرابنفش بسیار آبی آن است.
در اخترشناسی، رنگ آبی یک کهکشان لزوماً به معنای رنگ ظاهری آن در تصویری معمولی نیست. منظور از این اصطلاح، شیب طیف تابش فرابنفش آن است؛ کمیتی که نشان میدهد شدت تابش در طولموجهای مختلف چگونه تغییر میکند.
طیف فرابنفش بسیار آبی معمولاً با چند ویژگی همراه است:
جمعیت ستارهای جوان که هنوز تعداد زیادی ستاره داغ و پرجرم در آن وجود دارد.
مقدار نسبتاً کم غبار میانستارهای که میتواند نور فرابنفش را جذب و پراکنده کند.
فراوانی پایین عناصر سنگینتر از هیدروژن و هلیوم، که در اخترشناسی به آنها «فلزات» گفته میشود.
چنین شرایطی در کهکشانهای اولیه قابل انتظار است؛ زیرا در آن زمان هنوز فرصت کافی برای چندین نسل ستارهای و تولید و پراکندگی عناصر سنگین وجود نداشت.
در مطالعه جدید، شیب فرابنفش EBG-1 حدود ۲٫۹۹- برآورد شده است؛ مقداری که آن را در میان آبیترین کهکشانهای شناختهشده در چنین انتقالبهسرخی بالایی قرار میدهد.
اما اهمیت این ویژگی فقط به سن و ترکیب ستارههای کهکشان محدود نمیشود. طیف بسیار آبی میتواند نشانهای از آن باشد که فوتونهای پرانرژی، بهجای جذبشدن در محیط داخلی کهکشان، راه خود را به فضای بیرون پیدا میکنند.
برای فهم اهمیت این کشف، باید با مفهوم تابش یونساز آشنا شویم.
اتم هیدروژن از یک پروتون و یک الکترون تشکیل شده است. اگر فوتونی با انرژی کافی به آن برخورد کند، میتواند الکترون را از اتم جدا کند. به این فرایند یونیزاسیون گفته میشود.
برای یونیزهکردن هیدروژن خنثی، فوتون باید انرژی دستکم ۱۳٫۶ الکترونولت داشته باشد. این انرژی معادل تابشی با طولموج کمتر از ۹۱۲ آنگستروم است؛ محدودهای که در اخترشناسی با عنوان پیوستار لیمان (Lyman Continuum) شناخته میشود.
در دوران اولیه جهان، ستارههای داغ و پرجرم چنین فوتونهایی را تولید میکردند. اما همه این تابشها الزاماً از کهکشان خارج نمیشدند. بخش زیادی از آنها ممکن بود در گاز و غبار داخل کهکشان جذب شوند.
در نتیجه، برای تعیین نقش یک کهکشان در بازیونش، فقط دانستن میزان تولید فوتونهای یونساز کافی نیست. باید مشخص شود چه سهمی از این فوتونها واقعاً از کهکشان خارج میشوند.
این سهم با کمیتی به نام «کسر فرار» (Escape Fraction) نشان داده میشود.
اگر کسر فرار پایین باشد، بخش عمده تابش یونساز درون کهکشان جذب میشود. اما اگر این مقدار بالا باشد، فوتونهای بیشتری میتوانند به محیط میانکهکشانی برسند و هیدروژن خنثی اطراف را یونیزه کنند.
گروهی از اخترشناسان به سرپرستی یونجینگ وو از دانشگاه توکیو، برای بررسی دقیقتر این کهکشان از ابزار NIRSpec تلسکوپ جیمز وب استفاده کردند.
این ابزار طیفسنجی فروسرخ نزدیک را انجام میدهد؛ یعنی نور دریافتی را به طولموجهای مختلف تجزیه میکند تا اطلاعاتی درباره ترکیب شیمیایی، ویژگیهای فیزیکی و فعالیتهای درون کهکشان به دست آید.
تیم پژوهشی یک رصد طیفی عمیق به مدت ۱۴ ساعت انجام داد و به دنبال خطوط گسیلی عناصر مختلف، از جمله هیدروژن، اکسیژن و کربن، گشت.
نتایج نشان دادند که خطوط گسیلی سحابی در طیف EBG-1 بهطور کلی ضعیفاند؛ هرچند خط اکسیژن بهوضوح قابل تشخیص بود. خط هیدروژن تنها بهصورت مرزی اندازهگیری شد و خط کربن نیز شناسایی نشد.
این الگو برای پژوهشگران اهمیت داشت. در شرایط معمول، فوتونهای یونساز میتوانند گاز اطراف ستارهها را یونیزه کنند و سپس این گاز با بازترکیب یا فرایندهای دیگر، خطوط گسیلی مشخصی تولید کند.
اما اگر بخش بزرگی از فوتونهای یونساز از محیط کهکشان فرار کنند، انرژی کمتری برای ایجاد این تابشهای گسیلی در گاز داخلی باقی میماند.
بنابراین، ضعیفبودن برخی خطوط گسیلی میتواند با فرضیه فرار بالای فوتونهای یونساز سازگار باشد.
یکی دیگر از نتایج پژوهش، برآورد فراوانی اکسیژن در EBG-1 است.
با استفاده از نسبت خطوط گسیلی اکسیژن و هیدروژن، پژوهشگران تخمین زدهاند که فراوانی اکسیژن این کهکشان تنها حدود سه درصد مقدار آن در خورشید است.
این مقدار نشان میدهد EBG-1 از نظر شیمیایی بسیار فقیر از عناصر سنگین است.
چنین وضعیتی در جهان اولیه غیرمنتظره نیست. پس از مهبانگ، جهان عمدتاً از هیدروژن و هلیوم تشکیل شده بود و عناصر سنگینتر بهتدریج درون ستارهها و طی فرایندهای هستهای تولید شدند. بخشی از این عناصر نیز در پایان عمر ستارهها و از طریق انفجارهای ابرنواختری به فضای میانستارهای بازگشتند.
بنابراین، هرچه یک کهکشان در مراحل اولیهتری از تاریخ کیهان مشاهده شود، احتمال دارد فراوانی عناصر سنگین در آن کمتر باشد.
کمبود عناصر سنگین در EBG-1 با این تصویر سازگار است: کهکشانی جوان که هنوز از نسلهای متعدد ستارهای و غنیشدن شیمیایی گسترده عبور نکرده است.
مهمترین نتیجه مقاله، برآورد کسر فرار فوتونهای یونساز است.
پژوهشگران طیف مشاهدهشده را با طیفهای مصنوعی که با استفاده از مدلهای جمعیت ستارهای و تابش کهکشان ساخته شدهاند، مقایسه کردند. برای این کار از چارچوب مدلسازی BEAGLE استفاده شد.
در این مدلها، ویژگیهایی مانند شیب فرابنفش و شدت خطوط گسیلی بررسی شدند تا مشخص شود چه مقدار از فوتونهای یونساز باید از کهکشان خارج شده باشند تا با دادههای جیمز وب سازگار باشد.
نتیجه این بود که مدلها کسر فراری دستکم حدود ۷۵ درصد را ترجیح میدهند و مقدار تقریبی ۸۵ درصد بهترین سازگاری کلی را با مشاهدات ایجاد میکند.
به بیان ساده، اگر این مدل درست باشد، از هر ۱۰۰ فوتون یونساز تولیدشده در EBG-1، حدود ۸۵ فوتون میتوانند از محیط کهکشان خارج شوند.
این رقم بسیار بالاست و نشان میدهد که حتی یک کهکشان نسبتاً پرنور در جهان اولیه میتواند منبعی بسیار کارآمد برای تابش یونساز باشد.
بااینحال، باید بر یک نکته علمی تأکید کرد: این مقدار مستقیماً از شمارش فوتونهایی که از کهکشان خارج شدهاند به دست نیامده است. پژوهشگران آن را با استفاده از مدلهای نظری و نشانههای طیفی استنباط کردهاند. بنابراین، نتیجه به فرضهای مدل و کیفیت دادههای رصدی وابسته است.
یکی از بحثهای مهم در اخترشناسی کیهانی، تعیین منابع اصلی بازیونش است.
برخی مدلها بر این باورند که کهکشانهای کوچک و کمنور، به دلیل تعداد زیادشان، بخش عمده فوتونهای یونساز جهان اولیه را تأمین کردهاند. در مقابل، گروهی دیگر احتمال میدهند که کهکشانهای پرنورتر و دارای نرخ بالای تشکیل ستاره نیز سهم مهمی داشته باشند.
EBG-1 برای این بحث اهمیت دارد؛ زیرا نمونهای از یک کهکشان نسبتاً پرنور در دوران بسیار اولیه جهان است که ظاهراً کسر فرار بالایی دارد.
اگر چنین کهکشانهایی در جهان اولیه فراوان بوده باشند، ممکن است سهم آنها در بودجه کلی فوتونهای یونساز بیشتر از برآوردهای پیشین باشد.
اما یک نمونه برای نتیجهگیری درباره کل جمعیت کهکشانها کافی نیست. برای تعیین سهم واقعی این اجرام، باید تعداد زیادی کهکشان با ویژگیهای مشابه شناسایی و بررسی شوند.
پژوهشگران تأکید میکنند که EBG-1 بهتنهایی نمیتواند پاسخ نهایی را درباره نقش کهکشانهای پرنور در بازیونش ارائه دهد.
یکی از مجهولات مهم، وضعیت محیط اطراف آن است. ممکن است فوتونهای فراری این کهکشان بخش بزرگی از گاز خنثی نزدیک به خود را یونیزه کرده باشند؛ اما ممکن است کهکشانهای همسایه نیز در این فرایند نقش داشته باشند.
برای تشخیص این موضوع، لازم است جمعیت کهکشانهای اطراف EBG-1 نیز بررسی شود.
اگر محیط اطراف آن شامل چندین کهکشان فعال و پرنور باشد، نمیتوان تمام اثر یونیزاسیون محلی را به یک جرم نسبت داد. در مقابل، اگر EBG-1 در محیطی نسبتاً خلوت قرار داشته باشد، نقش مستقل آن برجستهتر خواهد شد.
به همین دلیل، پژوهشگران پیشنهاد میکنند در مطالعات آینده، کهکشانهای همسایه نیز شناسایی و سرشماری شوند تا بتوان سهم هرکدام را در تابش یونساز محیط تعیین کرد.
بازیونش صرفاً یک مرحله گذرا در تاریخ جهان نبود. این فرایند، ویژگیهای گاز میانکهکشانی را تغییر داد و بر چگونگی عبور نور در مقیاسهای بزرگ کیهانی تأثیر گذاشت.
پیش از بازیونش، بخش زیادی از هیدروژن میانکهکشانی خنثی بود و میتوانست تابش فرابنفش را جذب کند. با افزایش منابع یونساز، این گاز بهتدریج یونیزه شد و جهان شفافتر شد.
دانستن اینکه کدام اجرام این انرژی را تأمین کردند، به اخترشناسان کمک میکند مدل دقیقتری از شکلگیری نخستین کهکشانها، رشد ستارهها و تحول ساختارهای کیهانی بسازند.
اگر کهکشانهایی مانند EBG-1 بتوانند با بازده بالا فوتونهای یونساز را به فضای بیرون منتقل کنند، ممکن است لازم باشد سهم کهکشانهای پرنور در مدلهای بازیونش دوباره ارزیابی شود.
از سوی دیگر، این پژوهش نشان میدهد که جیمز وب تنها در شناسایی اجرام بسیار دوردست موفق نیست؛ بلکه با تحلیل دقیق طیف آنها میتواند به بررسی فرایندهای فیزیکی و شیمیایی حاکم بر جهان اولیه نیز کمک کند.
مشاهدات جیمز وب از EBG-1 تصویری از کهکشانی جوان و کمفلز ارائه میکند که احتمالاً بخش بسیار بزرگی از تابش یونساز خود را به فضای میانکهکشانی میفرستد.
برآورد کسر فرار حدود ۸۵ درصد، در صورت تأیید، میتواند نشان دهد که کهکشانهای نسبتاً پرنور نیز در بازیونش کیهانی نقش مهمی داشتهاند؛ نقشی که شاید در برخی مدلهای پیشین کمتر مورد توجه قرار گرفته باشد.
بااینحال، این نتیجه فعلاً بر تحلیل طیفی و مدلسازی استوار است و تنها یک کهکشان را توصیف میکند. برای تعیین سهم واقعی چنین اجرامی در تحول جهان، باید نمونههای بیشتری بررسی شوند و محیط اطراف آنها نیز مورد مطالعه قرار گیرد.
شاید پاسخ معمای بازیونش کیهان نه در یک نوع خاص از کهکشان، بلکه در ترکیب جمعیتهای مختلفی از اجرام جوان و پرانرژی نهفته باشد. EBG-1 یکی از سرنخهای تازهای است که جیمز وب برای حل این معما در اختیار اخترشناسان قرار داده است.