
برای دههها، دانشمندان علوم سیارهای در تلاش بودهاند نمونههایی از سطح مریخ را به زمین منتقل کنند؛ نمونههایی که بتوان آنها را با تجهیزات آزمایشگاهی پیشرفته بررسی کرد و درباره تاریخچه زمینشناختی این سیاره، وجود احتمالی حیات در گذشته و تحولات اقلیمی آن اطلاعات دقیقتری به دست آورد.
اما چنین مأموریتی از دشوارترین پروژههای مهندسی فضایی محسوب میشود. فرود روی مریخ، جمعآوری نمونه، پرتاب یک وسیله نقلیه از سطح این سیاره و انتقال محموله به مدار مریخ، پیش از آغاز سفر بازگشت به زمین، زنجیرهای از عملیات پیچیده را تشکیل میدهد.
در شرایطی که برنامه بازگرداندن نمونههای مریخی ناسا با مشکلات فنی، مالی و زمانبندی روبهرو شده است، ژاپن مسیر متفاوتی را انتخاب کرده است.
آژانس کاوشهای هوافضای ژاپن (JAXA) مأموریتی با نام «اکتشاف قمرهای مریخ» یا MMX را توسعه داده که بهجای فرود روی خود مریخ، به سراغ یکی از قمرهای آن، یعنی فوبوس، میرود.
این فضاپیما در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ با موشک H3 از مرکز فضایی تانگاشیما ژاپن پرتاب شد و پس از جدایی موفق از پرتابگر، سفر خود را به سمت سامانه مریخ آغاز کرد.
هدف نهایی، جمعآوری دستکم ۱۰ گرم ماده از سطح فوبوس و انتقال آن به زمین در سال ۲۰۳۱ است؛ دستاوردی که در صورت موفقیت، نخستین بازگرداندن نمونه از یکی از قمرهای مریخ به زمین خواهد بود.
مریخ دو قمر کوچک به نامهای فوبوس (Phobos) و دیموس (Deimos) دارد. این دو جرم آسمانی از نظر اندازه با ماه زمین قابل مقایسه نیستند و در مقایسه با قمر طبیعی زمین، ابعاد بسیار کوچکی دارند.
فوبوس بزرگتر از دیموس است و در فاصله نسبتاً نزدیکی به مریخ گردش میکند. سطح آن نیز پوشیده از مواد سنگی و غبارآلودی است که میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخچه این جرم آسمانی در خود حفظ کرده باشد.
با وجود سالها مطالعه، منشأ فوبوس و دیموس همچنان یکی از پرسشهای حلنشده علوم سیارهای است.
دانشمندان عمدتاً دو فرضیه اصلی را بررسی میکنند:
فرضیه نخست: قمرهای بهدامافتاده
بر اساس این دیدگاه، فوبوس و دیموس در اصل سیارکهایی بودهاند که در بخشهای دیگر منظومه شمسی شکل گرفتهاند و بعدها تحت تأثیر گرانش مریخ به دام افتادهاند.
برخی ویژگیهای سطحی و بازتاب نوری این دو قمر با اجرام سیارکی شباهت دارد و میتواند با این فرضیه سازگار باشد.
فرضیه دوم: بقایای یک برخورد عظیم
در سناریوی دیگر، برخورد یک جرم آسمانی بزرگ با مریخ در دوران اولیه شکلگیری منظومه شمسی، حجم عظیمی از مواد را به فضا پرتاب کرده است. بخشی از این مواد بعدها در مدار مریخ تجمع یافته و قمرهای امروزی را تشکیل دادهاند.
یکی از دشواریهای حل این معما آن است که برخی ویژگیهای مداری فوبوس و دیموس با فرضیه برخورد عظیم سازگاری بیشتری نشان میدهند، درحالیکه بعضی ویژگیهای فیزیکی آنها میتواند از منشأ سیارکی حمایت کند.
مأموریت MMX قرار است با بررسی دقیق ترکیب شیمیایی، ساختار سطحی و ویژگیهای فیزیکی این دو قمر، شواهد تازهای برای ارزیابی این فرضیهها فراهم کند.
فضاپیمای MMX برای یک مأموریت تقریباً پنجساله طراحی شده است. این پروژه صرفاً یک فضاپیمای نمونهبردار نیست، بلکه مجموعهای از عملیات اکتشافی، اندازهگیریهای علمی و آزمایش فناوریهای موردنیاز برای مأموریتهای آینده را در بر میگیرد.
طبق برنامه JAXA، فضاپیما پس از پرتاب در اکتبر ۲۰۲۶، حدود یک سال در مسیر رسیدن به سامانه مریخ خواهد بود و انتظار میرود در سال ۲۰۲۷ به مقصد برسد.
پس از ورود به محدوده مریخ، MMX بررسیهای خود را از دو قمر آغاز میکند. بخش مهمی از مأموریت به فوبوس اختصاص دارد؛ جایی که فضاپیما باید سطح و ویژگیهای محیطی را به اندازه کافی بررسی کند تا محل مناسبی برای نمونهبرداری انتخاب شود.
یکی از اجزای مهم این مأموریت، مریخنورد کوچک IDEFIX است که با همکاری آژانسهای فضایی فرانسه و آلمان توسعه یافته است. این کاوشگر قرار است روی فوبوس فرود بیاید و سطح آن را بررسی کند.
دادههای جمعآوریشده توسط این مریخنورد و ابزارهای علمی فضاپیمای اصلی میتوانند در انتخاب محل مناسب برای عملیات نمونهبرداری نقش داشته باشند.
پس از پایان عملیات روی فوبوس، MMX از دیموس نیز بازدید خواهد کرد و سپس مسیر بازگشت به زمین را در پیش میگیرد.
برنامه فعلی مأموریت، بازگشت محفظه حاوی نمونهها به زمین در سال ۲۰۳۱ است. این محفظه قرار است در استرالیا بازیابی شود.
جمعآوری نمونه از فوبوس یکی از حساسترین مراحل مأموریت خواهد بود.
برخلاف زمین، گرانش فوبوس بسیار ضعیف است. این ویژگی فرود و تماس با سطح آن را به مسئلهای متفاوت از عملیات معمول روی اجرام بزرگتر تبدیل میکند.
فضاپیما باید بهآرامی به سطح نزدیک شود، عملیات نمونهبرداری را انجام دهد و بدون از دست دادن کنترل، دوباره به مسیر مداری بازگردد.
برای افزایش احتمال موفقیت، مهندسان دو روش نمونهبرداری متفاوت در نظر گرفتهاند.
روش نخست از یک ابزار مکانیکی برای برداشت ماده از لایه سطحی استفاده میکند. این ابزار میتواند تا عمق حدود ۲ تا ۲.۵ سانتیمتر در خاک نفوذ کند و بخشی از مواد زیر سطح را جمعآوری کند.
روش دوم از سامانهای پنوماتیکی استفاده میکند. در این روش، گاز تحت فشار به سطح دمیده میشود تا ذرات خاک و غبار از سطح جدا شده و وارد محفظه جمعآوری شوند.
استفاده از دو روش متفاوت، نوعی راهکار پشتیبان مهندسی محسوب میشود؛ زیرا اگر یکی از سازوکارها در شرایط واقعی فوبوس عملکرد مطلوبی نداشته باشد، روش دیگر میتواند شانس دستیابی به نمونه را حفظ کند.
هدف مأموریت، بازگرداندن حداقل ۱۰ گرم ماده از سطح فوبوس است. شاید این مقدار در نگاه نخست ناچیز به نظر برسد، اما برای بررسیهای آزمایشگاهی پیشرفته میتواند بسیار ارزشمند باشد.
یکی از جذابترین جنبههای علمی مأموریت MMX، احتمال وجود مواد منشأگرفته از سطح مریخ در خاک فوبوس است.
در طول تاریخ مریخ، برخورد شهابسنگها و اجرام آسمانی به سطح این سیاره میتوانسته مقادیر زیادی سنگ و غبار را به فضا پرتاب کند.
بخشی از این مواد ممکن است در مدار مریخ باقی مانده و در نهایت روی سطح فوبوس نشسته باشد.
در چنین شرایطی، خاک فوبوس میتواند ترکیبی از مواد بومی این قمر و ذراتی باشد که در اصل از مریخ آمدهاند.
اگر دانشمندان بتوانند این ذرات را شناسایی و از سایر مواد جدا کنند، ممکن است به نمونههایی از مریخ دسترسی پیدا کنند که بدون نیاز به فرود مستقیم روی سیاره سرخ به دست آمدهاند.
البته این نمونهها جایگزین کامل سنگهایی نیستند که مستقیماً از سطح مریخ جمعآوری شده باشند.
مواد پرتابشده از مریخ ممکن است از مکانهای نامشخصی آمده باشند، در جریان انتقال دچار تغییر شده باشند و برای مدت طولانی در معرض تابش محیط فضایی قرار گرفته باشند.
بااینحال، حتی مقدار اندکی از این مواد میتواند اطلاعاتی درباره ترکیب شیمیایی و تاریخچه مریخ در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
در واقع، یکی از اهداف علمی MMX بررسی همین ارتباط احتمالی میان فوبوس و مریخ است.
فضاپیمای MMX به مجموعهای از ابزارهای علمی مجهز شده است که برای بررسی ویژگیهای فوبوس و دیموس به کار خواهند رفت.
یکی از ابزارهای مهم آن MEGANE نام دارد؛ طیفسنجی که با اندازهگیری نوترونها و پرتوهای گاما میتواند اطلاعاتی درباره ترکیب عناصر موجود در سطح فوبوس ارائه دهد.
این اندازهگیریها به دانشمندان کمک میکنند فراوانی برخی عناصر شیمیایی را تخمین بزنند و مشخص کنند که ترکیب مواد سطحی فوبوس به کدام دسته از اجرام منظومه شمسی شباهت بیشتری دارد.
برای مثال، فراوانی عناصر فرّار مانند هیدروژن و پتاسیم میتواند در ارزیابی فرضیه منشأ سیارکی این قمر اهمیت داشته باشد.
در کنار MEGANE، ابزارهای دیگری نیز برای بررسی توپوگرافی، ساختار داخلی، میدان گرانشی و ویژگیهای سطحی قمرها در نظر گرفته شدهاند.
ترکیب دادههای حاصل از این تجهیزات با نتایج آزمایشگاهی نمونههای بازگشتی، تصویر دقیقتری از تاریخچه فوبوس و دیموس ایجاد خواهد کرد.
اگرچه JAXA هدایت مأموریت MMX را بر عهده دارد، این پروژه حاصل همکاری گسترده بینالمللی است.
ناسا و آژانس فضایی اروپا (ESA) نیز در بخشهای مختلف مأموریت مشارکت دارند. افزون بر آن، نهادهای علمی و صنعتی فرانسه و آلمان در توسعه برخی تجهیزات و سامانههای فضاپیما نقش داشتهاند.
برای نمونه، ابزار MEGANE با مشارکت آزمایشگاه فیزیک کاربردی دانشگاه جانز هاپکینز و آزمایشگاه ملی لارنس لیورمور توسعه یافته است.
ناسا همچنین در تأمین بخشی از تجهیزات نمونهبرداری و ارتباطات فضایی مشارکت دارد.
بر اساس برنامه تقسیم نمونهها، بخشی از ماده بازگرداندهشده به آمریکا اختصاص خواهد یافت تا پژوهشگران این کشور نیز بتوانند آن را بررسی کنند.
این همکاری نشان میدهد که مأموریتهای بازگشت نمونه از اجرام دوردست، حتی در شرایط رقابت فضایی میان قدرتهای بزرگ، همچنان به مشارکت علمی و فنی چند کشور وابستهاند.
JAXA پیش از این نیز تجربه موفقی در طراحی و اجرای مأموریتهای بازگشت نمونه داشته است.
مأموریت هایابوسا (Hayabusa) در سال ۲۰۱۰ توانست نمونههایی از سیارک ایتوکاوا را به زمین بازگرداند. این دستاورد، ژاپن را به نخستین کشوری تبدیل کرد که نمونههایی از سطح یک سیارک نزدیک زمین را به زمین منتقل کرده است.
پس از آن، مأموریت هایابوسا ۲ در سال ۲۰۲۰ نمونههایی از سیارک ریوگو را به زمین آورد.
این تجربهها دانش فنی ارزشمندی در زمینه ناوبری، نزدیکشدن به اجرام کوچک، نمونهبرداری در گرانش بسیار ضعیف و بازگرداندن محفظه نمونه فراهم کردهاند.
بااینحال، مأموریت MMX از بسیاری جهات دشوارتر است.
فوبوس در میدان گرانشی مریخ قرار دارد و فضاپیما باید در محیطی پیچیدهتر از یک سیارک نزدیک زمین عملیات انجام دهد. علاوه بر این، مسیر رفتوبرگشت به سامانه مریخ به زمان و انرژی بسیار بیشتری نیاز دارد.
بنابراین، موفقیت در مأموریتهای هایابوسا و هایابوسا ۲ احتمال موفقیت MMX را افزایش میدهد، اما تضمینی برای عبور بدون مشکل از چالشهای تازه این پروژه نیست.
ناسا سالها برنامهای را برای انتقال نمونههای جمعآوریشده توسط مریخنورد Perseverance به زمین دنبال کرده است.
این مریخنورد نمونههایی از سنگها و رسوبات دهانه جِزرو را جمعآوری و ذخیره کرده است؛ منطقهای که در گذشته میزبان یک دریاچه و محیط آبی بوده و از نظر جستوجوی نشانههای احتمالی حیات باستانی اهمیت زیادی دارد.
اما برنامه بازگرداندن این نمونهها با مشکلات مالی و مهندسی روبهرو شده است. هزینه بالا، پیچیدگی پرتاب از سطح مریخ و ضرورت هماهنگی چندین سامانه فضایی، اجرای این پروژه را دشوار کردهاند.
در نتیجه، برنامه اصلی ناسا با بازنگریهای جدی مواجه شده و زمانبندی آن همچنان با عدم قطعیت همراه است.
در چنین شرایطی، مأموریت MMX میتواند یکی از مهمترین فرصتهای پیشرو برای انتقال مواد مرتبط با سامانه مریخ به زمین باشد.
بااینحال، باید میان دو هدف علمی تفاوت قائل شد: مأموریت ناسا بهدنبال بازگرداندن نمونههای انتخابشده از سطح خود مریخ است، درحالیکه MMX نمونههایی از فوبوس جمعآوری خواهد کرد که ممکن است بخشی از آنها منشأ مریخی داشته باشند.
بنابراین، این دو مأموریت از نظر علمی مکمل یکدیگرند، نه جایگزین کامل هم.
مأموریت MMX یکی از جاهطلبانهترین پروژههای اکتشافی ژاپن در حوزه علوم سیارهای است.
این مأموریت قرار است علاوه بر بررسی دو قمر مریخ، فناوریهای موردنیاز برای سفرهای رفتوبرگشت به سامانه مریخ، فرود روی اجرام کوچک و نمونهبرداری در محیطهای کمگرانش را نیز آزمایش کند.
اگر فضاپیما بتواند نمونههای فوبوس را در سال ۲۰۳۱ به زمین بازگرداند، دانشمندان برای نخستین بار فرصت خواهند داشت مواد جمعآوریشده از یک قمر مریخ را با تجهیزات آزمایشگاهی زمینی بررسی کنند.
نتایج این بررسیها میتوانند به حل معمای منشأ فوبوس و دیموس کمک کنند و حتی سرنخهایی درباره تاریخچه برخوردهای باستانی مریخ، تحول منظومه شمسی و انتقال مواد میان اجرام آسمانی ارائه دهند.
بااینحال، ارزش واقعی مأموریت تنها به بازگرداندن چند گرم خاک محدود نمیشود. MMX در عمل آزمایشی بزرگ برای توسعه فناوریهایی است که در مأموریتهای پیچیدهتر آینده، از جمله اکتشاف انسانی مریخ و بازگشت نمونه از سطح آن، مورد نیاز خواهند بود.
ژاپن اکنون سفر خود را آغاز کرده است؛ اما پاسخ بسیاری از پرسشهای علمی این مأموریت تا زمان بازگشت محفظه نمونه به زمین و آغاز تحلیلهای آزمایشگاهی در سال ۲۰۳۱ مشخص نخواهد شد.