
پارکهای ملی و طبیعی معمولاً نماد حفاظت از محیطزیست، دوری از زندگی شهری و بازگشت به طبیعت به شمار میروند. اما تاریخ برخی از این فضاها، تناقضی کمترشناختهشده را آشکار میکند: بخشی از زیرساختهایی که امکان دسترسی گستردهتر مردم به طبیعت را فراهم کردند، با ثروتی ساخته شدند که از صنعت نفت و گسترش مصرف سوختهای فسیلی به دست آمده بود.
پژوهشی تاریخی درباره پارک میانایالتی پالیسیدز در ایالتهای نیویورک و نیوجرسی آمریکا نشان میدهد که چگونه ثروت نفتی، باور به برتری خودرو و سیاستهای حفاظت از طبیعت به یکدیگر پیوند خوردند. این پارک که برای حفاظت از صخرههای چشمگیر کنار رود هادسون ایجاد شده بود، بهتدریج به فضایی تبدیل شد که جادهای ویژه رانندگی تفریحی، بخش مهمی از هویت آن را شکل میداد.
این داستان فقط درباره ساخت یک جاده نیست؛ بلکه درباره تغییر معنای طبیعتگردی در آمریکای قرن بیستم است. در این الگو، حفاظت از طبیعت لزوماً به معنای محدودکردن فناوری و مصرف انرژی نبود؛ گاهی قرار بود طبیعت حفظ شود تا مردم بتوانند با خودرو به آن برسند و از پشت فرمان تماشایش کنند.
صخرههای پالیسیدز، در امتداد رود هادسون، از چشماندازهای شاخص منطقه نیویورک و نیوجرسیاند. این دیوارههای سنگی که در بلندترین نقاط حدود ۱۶۵ متر از رودخانه ارتفاع دارند، از سنگ آذرین شکل گرفتهاند و تاریخ زمینشناختی آنها به حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش بازمیگردد.
در قرن نوزدهم، استخراج سنگ از این صخرهها برای ساخت ساختمانها و جادهها گسترش یافت. با افزایش فعالیتهای معدنی، نگرانی درباره تخریب این چشمانداز طبیعی نیز شدت گرفت. در دهه ۱۸۹۰، شهروندان محلی، فعالان حفاظت از طبیعت و فدراسیون باشگاههای زنان خواستار ایجاد پارکی برای جلوگیری از نابودی منطقه شدند.
در سال ۱۹۰۰، کمیسیونی مشترک از ایالتهای نیویورک و نیوجرسی برای اداره و حفاظت از پارک شکل گرفت. اما تأسیس نهاد مسئول، مشکل اصلی را حل نکرد: خرید زمین، توقف فعالیتهای معدنی و توسعه زیرساختهای حفاظتی به منابع مالی قابلتوجهی نیاز داشت؛ منابعی که دولتهای ایالتی حاضر یا قادر به تأمین کامل آن نبودند.
در نتیجه، مسئولان پارک به سراغ ثروتمندان و نیکوکاران رفتند. در میان اهداکنندگان، نامهایی مانند جان دی. راکفلر پدر، جی. پی. مورگان و مری هریمن دیده میشد. کمکهای مالی و واگذاری زمین از سوی این افراد نقش مهمی در حفظ منطقه ایفا کرد.
نام خانواده راکفلر با شکلگیری صنعت نفت مدرن در آمریکا گره خورده است. ثروت این خانواده از فعالیتهای نفتی و گسترش بازار سوخت به دست آمد، اما نسل بعدی آنها بخش قابلتوجهی از دارایی خود را صرف پروژههای عمومی و حفاظت از چشماندازهای طبیعی کرد.
جان دی. راکفلر جونیور، پسر بنیانگذار امپراتوری نفتی خانواده، در توسعه پارک پالیسیدز نقشی برجسته داشت. او نهتنها برای حفاظت از زمینها و خرید املاک اطراف پارک پول پرداخت، بلکه در شکلدادن به نوعی خاص از پارکسازی نیز اثرگذار بود: پارکی که خودرو و جاده در طراحی آن نقشی مرکزی داشتند.
راکفلر به این باور رسیده بود که جادههای خوشمنظره میتوانند مردم را به طبیعت نزدیک کنند. از نظر او، ساخت جاده الزاماً به معنای تخریب طبیعت نبود؛ اگر مسیر بهدرستی طراحی میشد، میتوانست امکان مشاهده چشماندازها را فراهم کند و در عین حال، از توسعههای مخربتر جلوگیری کند.
اما همین دیدگاه یک پرسش مهم ایجاد میکند: آیا میتوان طبیعت را از راه زیرساختهایی حفاظت کرد که مصرف سوخت و گسترش خودرو را تشویق میکنند؟
پژوهش تاریخنگار ریچل لوتز نشان میدهد که در مورد پالیسیدز، پاسخ ساده نیست. راکفلر هم حامی واقعی حفاظت از چشماندازها بود و هم طرفدار سرسخت خودرو بهعنوان وسیلهای برای تجربه طبیعت. این دو دیدگاه در ذهن او لزوماً متناقض نبودند، اما نتیجه عملی آنها به پیوندی عمیق میان پارکسازی و فرهنگ خودرومحور آمریکا انجامید.
در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰، ساخت جادههای خوشمنظره به یکی از گرایشهای مهم برنامهریزی پارکها در آمریکا تبدیل شد. این مسیرها صرفاً راههایی برای رسیدن به مقصد نبودند؛ خودِ رانندگی قرار بود بخشی از تفریح باشد.
در این الگو، جاده از میان چشماندازهای طبیعی عبور میکرد تا رانندگان بتوانند از داخل خودرو مناظر را تماشا کنند. مسیرها اغلب برای خودروهای شخصی طراحی میشدند و استفاده گروههایی مانند دوچرخهسواران، عابران پیاده، اسبسواران و وسایل نقلیه سنگین در آنها محدود یا ممنوع بود.
این طراحی، نوع خاصی از طبیعتگردی را در اولویت قرار میداد: تجربهای که در آن فرد با خودرو وارد محیط طبیعی میشود، از مسیرهای مشخص عبور میکند و چشمانداز را در جریان رانندگی میبیند.
در چنین فضایی، حفاظت از طبیعت و گسترش زیرساختهای خودرویی به یکدیگر وابسته شدند. جاده میتوانست دسترسی به پارک را افزایش دهد، اما در عین حال، تجربه طبیعت را نیز به شیوهای خاص محدود کند؛ شیوهای که خودرو را در مرکز قرار میداد و برای کسانی که بدون وسیله نقلیه شخصی سفر میکردند، امکانات کمتری فراهم میساخت.
به این ترتیب، پارک دیگر فقط منطقهای حفاظتشده نبود؛ به فضایی تبدیل میشد که جاده، پارکینگ و دسترسی خودرویی در تعریف آن سهم داشتند.
ایده ساخت مسیر ویژه رانندگی در پارک پالیسیدز از نیمه نخست قرن بیستم مطرح بود، اما اجرای آن بهسرعت پیش نرفت. سرانجام ساخت پارکوی پالیسیدز در سال ۱۹۴۷ آغاز شد. این جاده در سال ۱۹۵۷ افتتاح شد و تکمیل آن تا سال ۱۹۶۲ ادامه یافت.
در این فاصله، آمریکا وارد دوره تازهای از گسترش بزرگراهها شده بود. قانون بزرگراههای کمکفدرال سال ۱۹۵۶، توسعه شبکه بینایالتی را سرعت بخشید و سفر با خودرو را بیش از پیش به بخش جداییناپذیر زندگی روزمره آمریکاییها تبدیل کرد.
در نتیجه، جادهای که بر اساس ایده قدیمیترِ رانندگی تفریحی و تماشای مناظر طراحی شده بود، بهتدریج در شبکه بزرگتر حملونقل ادغام شد. پارکوی پالیسیدز علاوه بر نقش تفریحی، به مسیری برای دسترسی به پل جورج واشنگتن و بزرگراههای منطقه تبدیل شد.
این تحول، تناقضی دیگر را آشکار کرد: زیرساختی که با هدف ترکیب حفاظت از طبیعت و رانندگی خوشمنظره ساخته شده بود، در نهایت به بخشی از سامانه پرتردد جابهجایی خودروها تبدیل شد.
امروزه میلیونها وسیله نقلیه در طول سال از این مسیر عبور میکنند. بااینحال، از بسیاری نقاط جاده نمیتوان صخرههای معروف پالیسیدز را بهخوبی دید؛ یعنی جادهای که قرار بود راهی برای تجربه چشمانداز باشد، در عمل گاهی خود به مقصد یا مسیر اصلی تبدیل شده است.
یکی از پرسشهای مهم این تاریخ، انگیزه واقعی راکفلر جونیور است. آیا او از ساخت جادهها حمایت میکرد تا مردم بیشتر رانندگی کنند و در نتیجه بنزین بیشتری مصرف شود؟
بر اساس پژوهش لوتز، شواهد تاریخی از چنین نتیجهگیری مستقیمی پشتیبانی نمیکنند. راکفلر به حفاظت از مناظر طبیعی علاقه داشت و ظاهراً باور داشت که دسترسی خودرویی میتواند مردم را با زیبایی طبیعت آشنا کند. بنابراین، نباید انگیزه شخصی او را بدون شواهد کافی به تبلیغ مصرف بنزین تقلیل داد.
اما پیامدهای تاریخی یک پروژه لزوماً با انگیزه سازندگان آن یکسان نیست. حتی اگر هدف اصلی حفاظت از طبیعت باشد، زیرساختی که بر پایه خودرو طراحی شده است میتواند به تقویت فرهنگ خودرومحور و وابستگی به سوختهای فسیلی کمک کند.
ثروت راکفلر نیز در دورهای افزایش یافت که بنزین به یکی از سوختهای اصلی حملونقل تبدیل شد. گسترش خودروها، رشد زیرساختهای جادهای و افزایش مصرف سوخت، همگی در شکلگیری اقتصاد آمریکا در قرن بیستم نقش داشتند.
بنابراین، مسئله اصلی لزوماً نیت پنهان یک سرمایهدار نیست؛ بلکه ساختاری است که در آن ثروت حاصل از نفت میتواند هم به حفاظت از طبیعت کمک کند و هم توسعه زیرساختهایی را تأمین مالی کند که مصرف نفت را در زندگی روزمره تثبیت میکنند.
تاریخ پالیسیدز پرسشی گستردهتر درباره مفهوم حفاظت از محیطزیست مطرح میکند: آیا حفاظت فقط به معنای جلوگیری از نابودی یک منطقه طبیعی است، یا باید به این مسئله نیز توجه کرد که انسانها چگونه و با چه زیرساختهایی به آن دسترسی پیدا میکنند؟
جادهسازی میتواند به افزایش دسترسی عمومی کمک کند، اما مزایا و هزینههای آن به نحوه طراحی و استفاده از زیرساخت بستگی دارد. ساخت مسیرهای خودرویی ممکن است رفتوآمد را آسانتر کند، درحالیکه همزمان مصرف سوخت، آلودگی هوا، سروصدا و فشار ناشی از ترافیک را افزایش میدهد.
از سوی دیگر، اگر دسترسی به پارک بیش از اندازه به خودرو وابسته باشد، افرادی که به خودروی شخصی دسترسی ندارند ممکن است از فرصتهای تفریحی و طبیعتگردی کمتری برخوردار شوند. در مقابل، حملونقل عمومی، مسیرهای پیادهروی و دوچرخهسواری میتوانند گزینههای دیگری برای دسترسی فراهم کنند؛ البته اجرای هر یک از این راهکارها باید با ویژگیهای جغرافیایی، ایمنی و ظرفیت اکولوژیک منطقه سازگار باشد.
این بحث به معنای آن نیست که همه جادههای پارکها باید حذف شوند. مسئله این است که تصمیمهای زیرساختی، حتی وقتی با نیت حفاظت از طبیعت گرفته میشوند، بر نوع تجربه مردم از محیطزیست و میزان فشار واردشده بر آن اثر میگذارند.
تاریخ پالیسیدز نشان میدهد که پارکها فضاهایی کاملاً جدا از اقتصاد و فرهنگ جامعه نیستند. آنها نیز تحت تأثیر فناوریهای غالب، منابع مالی و اولویتهای سیاسی زمان خود شکل میگیرند.
داستان پارک پالیسیدز نمونهای از پیوند پیچیده میان حفاظت از محیطزیست، سرمایهداری نفتی و گسترش خودرو در آمریکاست. ثروت خانواده راکفلر در حفظ زمینهایی نقش داشت که ممکن بود در اثر استخراج سنگ و توسعه شهری از بین بروند. اما همین حمایت مالی به توسعه الگویی از پارکسازی نیز کمک کرد که خودرو را به ابزار اصلی تجربه طبیعت تبدیل میکرد.
این تاریخ یادآور آن است که حفاظت از طبیعت همیشه در تقابل مستقیم با صنعت و فناوری قرار نمیگیرد. گاهی سرمایه، فناوری و برنامهریزی شهری میتوانند در حفظ یک چشمانداز نقش مثبت داشته باشند؛ بااینحال، همین عوامل ممکن است نوعی رابطه وابسته به مصرف انرژی را نیز تقویت کنند.
پرسش مهم فقط این نیست که آیا طبیعت را حفظ کردهایم؛ بلکه این هم هست که برای حفاظت از آن چه زیرساختهایی ساختهایم و این زیرساختها چه نوع رابطهای میان انسان و محیطزیست به وجود آوردهاند.
پارک پالیسیدز، با صخرههایی که برای نسلهای آینده حفظ شدند و جادهای که به بخشی از هویت منطقه تبدیل شد، نمونهای روشن از این تناقض تاریخی است.