ترکیب نقشه‌برداری لیزری و دانش باستان‌شناسی به پژوهشگران کمک کرده است سه پناهگاه صخره‌ای ثبت‌نشده را در منطقه کوهستانی بلو مانتینز استرالیا شناسایی کنند؛ مکان‌هایی که آثار هنری و ابزارهای سنگی آن‌ها شواهدی از حضور و فعالیت جوامع بومی در گذشته در خود جای داده‌اند.
باستان‌شناسان با استفاده از پهپادهای مجهز به فناوری لایدار (LiDAR) سه پناهگاه صخره‌ای را در منطقه بلو مانتینز، در غرب سیدنی، شناسایی کرده‌اند که پیش‌تر در سامانه رسمی ثبت میراث بومیان ایالت نیو ساوت ولز ثبت نشده بودند. در میان یافته‌ها، ابزارهای سنگی و نقش‌هایی با رنگدانه قرمز دیده می‌شود؛ از جمله تصویر شابلونی دو دست انسان که روی دیواره یکی از پناهگاه‌ها نقش بسته است.
این پژوهش با همکاری دانشگاه سیدنی، موزه استرالیا و سازمان بومی Dharug Custodian Aboriginal Corporation انجام شده است. نتایج آن در نشریه علمی Remote Sensing منتشر شده‌اند.
یافتن پناهگاه‌های صخره‌ای در مناطق کوهستانی و پوشیده از درخت کار ساده‌ای نیست. پوشش گیاهی متراکم، ناهمواری زمین و دشواری دسترسی باعث می‌شود بررسی کامل چنین مناطقی به زمان و نیروی انسانی زیادی نیاز داشته باشد.
پژوهشگران برای غلبه بر این محدودیت از لایدار استفاده کردند. این فناوری با ارسال پالس‌های لیزری و اندازه‌گیری بازتاب آن‌ها، اطلاعات دقیقی درباره شکل سطح زمین جمع‌آوری می‌کند و از این داده‌ها برای ساخت مدل‌های سه‌بعدی بهره می‌برد. با پردازش داده‌ها می‌توان اثر پوشش گیاهی را تا حد زیادی کنار گذاشت و عوارض زمین، از جمله برآمدگی‌ها و فرورفتگی‌هایی را شناسایی کرد که ممکن است نشان‌دهنده وجود یک پناهگاه صخره‌ای باشند.
در این پروژه، داده‌های هوایی به پژوهشگران کمک کرد محل‌های محتمل را مشخص کنند؛ سپس گروه‌های میدانی به این نقاط رفتند تا وجود پناهگاه و آثار فرهنگی را از نزدیک بررسی کنند. بنابراین، فناوری به‌تنهایی جای بررسی باستان‌شناختی را نگرفت، بلکه جست‌وجو را هدفمندتر کرد و احتمال نادیده ماندن مکان‌های مهم را کاهش داد.
بررسی میدانی، وجود سه پناهگاه ثبت‌نشده را تأیید کرد. در کنار این موارد، پژوهشگران موقعیت شش پناهگاه ثبت‌شده پیشین را نیز بررسی کردند و مختصات جغرافیایی دقیق‌تری برای مکان‌های مطالعه‌شده به دست آوردند.
یکی از پناهگاه‌های تازه ثبت‌شده، علاوه بر ابزارهای سنگی، دو نقش شابلونی دست با رنگدانه قرمز را در خود جای داده است. این نقش‌ها کنار یکدیگر روی سطح سنگ قرار دارند و ابعاد مجموع آن‌ها حدود ۳۵ در ۱۵ سانتی‌متر است. پژوهشگران احتمال داده‌اند که هر دو نقش در یک نوبت و به دست یک فرد ایجاد شده باشند؛ هرچند این برداشت به‌خودی‌خود هویت هنرمند یا زمان دقیق خلق اثر را مشخص نمی‌کند.
در دو پناهگاه دیگر نیز ابزارهای سنگی یافت شده‌اند. این اشیا و نقش‌های روی سنگ، شواهدی مادی از فعالیت‌های انسانی در این چشم‌انداز به شمار می‌روند و ثبت دقیق محل آن‌ها می‌تواند به مطالعات آینده درباره تاریخ و میراث فرهنگی منطقه کمک کند. بااین‌حال، صرف شناسایی این آثار به معنای تعیین قدمت دقیق آن‌ها نیست؛ برای چنین نتیجه‌گیری‌ای به شواهد و روش‌های تاریخ‌گذاری جداگانه نیاز است.
اهمیت پروژه فقط به سه پناهگاه تازه ثبت‌شده محدود نمی‌شود. برآورد پژوهشگران نشان می‌دهد بیش از ۲۰۰ پناهگاه صخره‌ای دارای شواهد فرهنگی و باستان‌شناختی در بلو مانتینز ثبت شده‌اند، اما به دلیل دشواری زمین، احتمالاً تنها حدود ۱۰ درصد از این منطقه به‌طور پیمایشی بررسی شده است.
این فاصله میان وسعت منطقه و میزان بررسی‌شده نشان می‌دهد که روش‌های سنتی میدانی، هرچند ضروری‌اند، برای پوشش سریع و کامل چنین چشم‌اندازهایی محدودیت دارند. استفاده از لایدار می‌تواند مناطق وسیع را غربالگری کند و به باستان‌شناسان بگوید کدام نقاط ارزش بررسی حضوری بیشتری دارند.
از سوی دیگر، دقیق‌تر شدن مختصات جغرافیایی اهمیت عملی دارد. اگر مکان یک محوطه فرهنگی به‌درستی ثبت نشده باشد، حفاظت از آن در برابر توسعه عمرانی، فرسایش، آتش‌سوزی جنگلی یا سایر تهدیدها دشوارتر می‌شود. نقشه‌های دقیق‌تر می‌توانند به نهادهای مسئول و جوامع بومی کمک کنند تا مکان‌های مهم را شناسایی، مستندسازی و مدیریت کنند.
این پروژه بخشی از طرح «گولامادا» (Gulamada) است؛ ابتکاری که بر همکاری میان پژوهشگران و جوامع بومی و پیوند دادن دانش علمی با شناخت فرهنگی و محلی تأکید دارد. در این چارچوب، فناوری پهپاد قرار نیست جای دانش سنتی را بگیرد، بلکه ابزاری مکمل برای مستندسازی و حفاظت از میراثی است که جوامع بومی پیوند تاریخی و فرهنگی عمیقی با آن دارند.
همکاری با متولیان محلی میراث فرهنگی در شناسایی و ثبت آثار اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا ثبت یک مکان از نظر باستان‌شناختی تنها بخشی از مسئله است. نحوه حفاظت از آن، شیوه دسترسی به اطلاعات و مشارکت جوامع مرتبط نیز باید در نظر گرفته شود.
پژوهشگران قصد دارند این روش را در مناطق دیگری از استرالیا، از جمله ساواناهای گرمسیری غرب آرنهم‌لند و نواحی نیمه‌خشک غرب نیو ساوت ولز، نیز بررسی و متناسب با شرایط محیطی هر منطقه تنظیم کنند.
با وجود نتایج امیدوارکننده، این روش را نباید سامانه‌ای بی‌خطا برای کشف تمام محوطه‌های باستانی دانست. مدل‌های رایانه‌ای می‌توانند عوارضی را به‌عنوان پناهگاه احتمالی علامت‌گذاری کنند که در بررسی دقیق‌تر نتیجه متفاوتی داشته باشند؛ همچنین ممکن است برخی مکان‌های واقعی را تشخیص ندهند.
ازاین‌رو، داده‌های هوایی باید در کنار بازدید میدانی و ارزیابی متخصصان به کار روند. افزون بر آن، الگوریتمی که برای زمین‌های ماسه‌سنگی و پوشش گیاهی بلو مانتینز تنظیم شده، لزوماً در جنگل‌های استوایی یا مناطق خشک عملکرد یکسانی نخواهد داشت و ممکن است به تنظیم مجدد نیاز داشته باشد.
با این همه، دستاورد اصلی پژوهش روشن است: ترکیب پهپاد، لایدار، مدل‌سازی سه‌بعدی و بررسی میدانی می‌تواند روند یافتن و ثبت محوطه‌های فرهنگی را در مناطق دشوارگذر سریع‌تر و دقیق‌تر کند. اگر این روش با مشارکت مستمر جوامع بومی توسعه یابد، می‌تواند به ابزاری ارزشمند برای شناسایی و حفاظت از میراث فرهنگی استرالیا تبدیل شود.
