پژوهشگران چینی برای نخستین بار نوارهایی فوقباریک از کربن ساختهاند که ساختار اتمی آنها از حلقههای پنجضلعی و هفتضلعی تشکیل شده است. یکی از این ساختارها رفتاری کاملاً فلزی از خود نشان میدهد؛ دستاوردی که میتواند مسیر تازهای برای ساخت سیمها و اتصالات الکتریکی در ابعاد نانومتری باز کند.

با کوچکترشدن ترانزیستورها و افزایش تراکم قطعات در تراشههای الکترونیکی، سیمهایی که وظیفه انتقال جریان میان اجزای مختلف را بر عهده دارند نیز باید ابعاد کوچکتری پیدا کنند. اما کاهش اندازه سیمهای فلزی، بهویژه در مقیاس نانو، مشکلات فیزیکی مهمی ایجاد میکند.
در ابعاد بسیار کوچک، مقاومت الکتریکی میتواند افزایش پیدا کند و گرمای تولیدشده در سیمها به مانعی جدی برای عملکرد و بهرهوری تراشه تبدیل شود. به همین دلیل، دانشمندان مدتهاست به دنبال موادی هستند که بتوانند در ابعاد بسیار محدود، جریان الکتریکی را با اتلاف کمتر منتقل کنند.
کربن یکی از گزینههای مورد توجه در این حوزه است. این عنصر در ساختارهایی مانند گرافن و نانولولههای کربنی، ویژگیهای الکترونیکی منحصربهفردی نشان داده است. بااینحال، ساخت یک نوار کربنی بسیار باریک که برخلاف بسیاری از ساختارهای کربنی شناختهشده، رفتار یک فلز واقعی را داشته باشد، تاکنون چالشبرانگیز بوده است.
اکنون پژوهشگران دانشگاه علم و فناوری چین موفق شدهاند نوع تازهای از نانونوارهای کربنی را سنتز و ویژگیهای الکتریکی آنها را بررسی کنند. این ساختارها که «نانونوارهای پنتاهپتایت کربنی» نامیده میشوند، از حلقههای پنجاتمی و هفتاتمی کربن تشکیل شدهاند. یکی از نمونههای ساختهشده، رسانایی فلزی ذاتی از خود نشان داده است.
نتایج این پژوهش در مجله معتبر Nature منتشر شده است.
کربن به دلیل توانایی تشکیل پیوندهای شیمیایی متنوع، میتواند ساختارهای بسیار متفاوتی ایجاد کند. گرافیت، الماس، گرافن و نانولولههای کربنی همگی از همین عنصر ساخته شدهاند، اما آرایش اتمهای کربن در آنها تفاوت دارد و همین تفاوت، خواص فیزیکی و الکترونیکی آنها را تعیین میکند.
برای مثال، در گرافن، اتمهای کربن در شبکهای دوبعدی از حلقههای ششضلعی مرتب شدهاند. این ساختار به گرافن خواص الکترونیکی و مکانیکی ویژهای میدهد.
اما پژوهش جدید بر آرایشی متفاوت تمرکز دارد: ساختاری که در آن حلقههای پنجضلعی و هفتضلعی جایگزین شبکه منظم ششضلعی میشوند.
این آرایش با نام پنتاهپتایت (Pentaheptite) شناخته میشود. از نظر نظری، دانشمندان از دهه ۱۹۹۰ پیشبینی کرده بودند که شبکهای از حلقههای پنجاتمی و هفتاتمی کربن میتواند ویژگیهای فلزی داشته باشد.
مشکل این بود که ساخت چنین شبکهای در عمل بسیار دشوار بود. برخی از مولکولهای موردنیاز برای ایجاد این آرایش، ناپایدار و بسیار واکنشپذیر هستند و نمیتوان آنها را بهآسانی بهعنوان مواد اولیه در فرایند سنتز استفاده کرد.
پژوهشگران چینی برای عبور از این مانع، روش ساخت متفاوتی طراحی کردند.
بهجای استفاده مستقیم از حلقههای پنجضلعی و هفتضلعی ناپایدار، گروه پژوهشی کار را با یک مولکول پایدارتر آغاز کرد که در ساختار خود حلقهای متشکل از هشت اتم کربن داشت.
این مولکولها روی سطحی از نقره قرار گرفتند. سپس پژوهشگران با گرمکردن سطح، واکنشهای شیمیایی لازم را برای بازآرایی اتمها آغاز کردند.
در مرحله نخست، حلقههای هشتاتمی به ساختارهایی متشکل از دو حلقه پنجاتمی بههمپیوسته تبدیل شدند. این فرایند زنجیرههایی از حلقههای پنجضلعی ایجاد کرد.
در مرحله بعد، با افزایش دما و ادامه واکنش، زنجیرههای مجاور به یکدیگر متصل شدند. در محل اتصال آنها، حلقههای هفتاتمی شکل گرفتند و ساختار نهایی نوار کربنی تکمیل شد.
این روش نمونهای از سنتز «پایین به بالا» است. در چنین رویکردی، ساختار نهایی از کنار هم قرارگرفتن مولکولها و واحدهای کوچکتر ساخته میشود؛ نه اینکه ابتدا یک ماده بزرگ تولید شود و سپس با برش یا حکاکی، شکل موردنظر از آن استخراج شود.
مزیت این روش در مقیاس اتمی، امکان کنترل بهتر آرایش اتمها و پیوندهای شیمیایی است. در فناوریهایی که حتی تغییر موقعیت چند اتم میتواند خواص الکترونیکی ماده را دگرگون کند، چنین کنترلی اهمیت زیادی دارد.
پژوهشگران در این مطالعه دو نوع نانونوار پنتاهپتایت کربنی تولید کردند که با وجود شباهت در اجزای سازنده، آرایش اتمی آنها کاملاً یکسان نبود.
نتایج آزمایشها نشان داد که این تفاوت ساختاری، پیامد الکترونیکی مهمی دارد:
CPHN 1: این نمونه رفتاری فلزی دارد و الکترونها میتوانند با رسانایی بسیار بالا از آن عبور کنند.
CPHN 2: نمونه دوم یک نیمهرسانا با گاف نواری باریک است؛ یعنی در شرایط مشخصی جریان الکتریکی را محدود میکند و برای عبور الکترونها به انرژی مناسب نیاز دارد.
گاف نواری فاصله انرژی میان نوار ظرفیت و نوار رسانش در یک ماده است. در فلزات، حالتهای الکترونی در نزدیکی سطح فرمی امکان انتقال بار را فراهم میکنند؛ اما در نیمهرساناها، ساختار نواری بهگونهای است که شرایط انرژی الکترونها در تعیین میزان رسانایی نقش مهمی دارد.
این تفاوت نشان میدهد که حتی در مادهای با ترکیب شیمیایی یکسان، تغییر در نحوه اتصال حلقههای کربنی میتواند رفتار الکتریکی کاملاً متفاوتی ایجاد کند.
به بیان دیگر، در این ساختارها فقط عنصر سازنده اهمیت ندارد؛ هندسه شبکه اتمی نیز یکی از عوامل تعیینکننده عملکرد الکترونیکی است.
برای بررسی رفتار الکتریکی نانونوارها، پژوهشگران از میکروسکوپ تونلی روبشی یا STM استفاده کردند.
این ابزار به کمک یک نوک بسیار تیز و رسانا، سطح مواد را در مقیاس اتمی بررسی میکند. در حالت معمول، جریان تونلی میان نوک میکروسکوپ و سطح نمونه اندازهگیری میشود و از تغییرات آن میتوان اطلاعاتی درباره ساختار و ویژگیهای الکترونیکی ماده به دست آورد.
در این پژوهش، از نوک میکروسکوپ برای بلندکردن یک انتهای نانونوار از سطح نقره استفاده شد. سپس جریان الکتریکی مستقیماً از میان ساختار کربنی عبور داده شد تا رسانایی آن بررسی شود.
این آزمایش اهمیت ویژهای داشت؛ زیرا پژوهشگران میخواستند مشخص کنند آیا نانونوار واقعاً میتواند مانند یک رسانای مستقل عمل کند یا رفتار مشاهدهشده صرفاً ناشی از برهمکنش آن با سطح نقره است.
نتایج نشان داد که نمونه CPHN 1 رسانایی فلزی بسیار بالایی دارد، درحالیکه نمونه دوم رفتار یک نیمهرسانای دارای گاف نواری باریک را نشان میدهد.
بنابراین، مطالعه فقط به تولید یک ساختار اتمی جدید محدود نمانده و شواهد تجربی از ویژگیهای انتقال بار آن نیز ارائه کرده است.
یکی از محدودیتهای مهم در کوچکسازی تراشهها، عملکرد اتصالات الکتریکی است. درحالیکه توجه عمومی معمولاً به کوچکترشدن ترانزیستورها معطوف میشود، شبکه سیمکشی داخلی تراشه نیز باید همزمان با آنها کوچکتر شود.
در ابعاد بسیار پایین، استفاده از فلزات متداول مانند مس با محدودیتهایی روبهرو میشود. افزایش مقاومت، پراکندگی الکترونها و تولید گرما میتوانند عملکرد اتصالات را تحت تأثیر قرار دهند.
مواد کربنی از مدتها پیش بهعنوان گزینهای برای حل بخشی از این مشکلات مطرح بودهاند. نانولولههای کربنی، برای مثال، میتوانند رسانایی الکتریکی بالایی داشته باشند و از نظر ابعاد نیز برای ساخت اتصالات بسیار باریک مناسباند.
اما نانونوارهای پنتاهپتایت یک ویژگی متفاوت دارند: برخلاف نانولولههای کربنی که ساختاری لولهای دارند، این مواد بهصورت نوارهای مسطح ساخته میشوند.
این ویژگی ممکن است در آینده برای طراحی اتصالات و الگوهای الکترونیکی روی سطح تراشه مفید باشد. همچنین، امکان ساخت مواد کربنی با رفتار فلزی و نیمهرسانایی در یک خانواده ساختاری، چشمانداز جالبی برای توسعه مدارهای مبتنی بر کربن ایجاد میکند.
در چنین سناریویی، شاید بتوان بخشهایی از یک مدار را با مواد کربنی نیمهرسانا ساخت و برای اتصال آنها از ساختارهای کربنی فلزی استفاده کرد؛ هرچند تحقق چنین معماریای به پیشرفتهای بیشتری در سنتز و ساخت قطعات نیاز دارد.
یکی از جنبههای مهم این پژوهش، ارتباط آن با یک پیشبینی نظری قدیمی است.
در سال ۱۹۹۶، گروهی از فیزیکدانان پیشبینی کرده بودند که شبکهای از حلقههای پنجضلعی و هفتضلعی کربن میتواند خاصیت فلزی داشته باشد. بااینحال، ساخت تجربی چنین مادهای با آرایش اتمی دقیق، برای سالها حلنشده باقی مانده بود.
اکنون سنتز نانونوارهای پنتاهپتایت و مشاهده رفتار فلزی در یکی از آنها، شواهد تجربی مهمی در تأیید این پیشبینی فراهم کرده است.
اهمیت این اتفاق فقط در تأیید یک مدل نظری نیست. این پژوهش نشان میدهد که میتوان با طراحی مسیرهای شیمیایی مناسب، ساختارهای کربنی غیرمتعارفی را تولید کرد که پیشتر عمدتاً در محاسبات نظری بررسی شده بودند.
چنین دستاوردی میتواند دامنه مواد کربنی قابل ساخت را گسترش دهد و فرصتهای تازهای برای مهندسی خواص الکترونیکی در مقیاس اتمی ایجاد کند.
با وجود نتایج امیدوارکننده، نباید این دستاورد را به معنای آمادهبودن نانونوارهای پنتاهپتایت برای استفاده در پردازندهها یا مدارهای الکترونیکی دانست.
نخستین محدودیت، شرایط ساخت است. نانونوارهای مورد بررسی روی سطح نقره و در شرایط کنترلشده آزمایشگاهی تولید شدهاند. برای استفاده صنعتی باید مشخص شود که آیا میتوان آنها را روی بسترهای مناسبتر و سازگار با فرایندهای ساخت تراشه تولید کرد یا خیر.
مسئله دوم، کنترل ابعاد و کیفیت ساخت است. تولید ساختاری با آرایش اتمی دقیق در یک نمونه آزمایشگاهی با تولید تعداد زیادی نانونوار یکسان در مقیاس صنعتی تفاوت دارد. وجود نقصهای ساختاری، تغییرات هندسی یا ناخالصیها ممکن است رسانایی را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد.
همچنین باید عملکرد این مواد در شرایط واقعی مدار بررسی شود؛ از جمله:
میزان تحمل جریان و احتمال تخریب ساختار در اثر عبور جریان بالا؛
تولید گرما و پایداری حرارتی؛
مقاومت الکتریکی در طول نوارهای بلندتر؛
امکان اتصال الکتریکی به سایر اجزای مدار؛
سازگاری با فرایندهای تولید نیمهرسانا و مواد عایق متداول.
در نتیجه، پژوهشگران نیز تأکید کردهاند که برای ادغام این ساختارها در قطعات واقعی، به بهینهسازی بیشتر روش سنتز نیاز است.
ساخت نانونوارهای پنتاهپتایت کربنی، گام مهمی در توسعه مواد الکترونیکی مبتنی بر کربن محسوب میشود. این پژوهش نشان داده است که با تغییر آرایش حلقههای اتمی، میتوان ساختارهایی ایجاد کرد که یکی از آنها رفتار فلزی و دیگری رفتار نیمهرسانایی دارد.
مهمتر از همه، پژوهشگران توانستهاند پیشبینی نظری نزدیک به سه دهه پیش را به یک ساختار واقعی تبدیل کنند و رسانایی الکتریکی آن را بهصورت تجربی بررسی کنند.
اگر در آینده بتوان این مواد را با کیفیت بالا، در ابعاد بزرگتر و روی بسترهای سازگار با فناوری تراشه تولید کرد، ممکن است به گزینهای برای ساخت اتصالات فوقباریک و نسل تازهای از مدارهای کربنی تبدیل شوند.
اما در حال حاضر، این دستاورد بیش از آنکه یک فناوری آماده برای جایگزینی سیمهای مسی باشد، اثباتی بر امکان مهندسی خواص الکترونیکی کربن از طریق طراحی دقیق ساختار اتمی آن است.