
پایان درمان سرطان همیشه به معنای پایان عوارض آن نیست. برخی از بیماران، حتی ماهها یا سالها پس از تکمیل درمان، همچنان با مشکلاتی مانند اختلال حافظه، دشواری در تمرکز، کندی پردازش اطلاعات و خستگی ذهنی دستوپنجه نرم میکنند. مجموعهای از این مشکلات شناختی که گاهی با عنوان «مهمغزی» یا «مغز شیمیدرمانی» شناخته میشود، میتواند بازگشت به زندگی روزمره و فعالیتهای شغلی را دشوار کند.
اکنون پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا، لسآنجلس (UCLA)، در مطالعهای بالینی به نتایج اولیه امیدوارکنندهای درباره یک ترکیب طبیعی به نام اگزالواستات دست یافتهاند. این مولکول در فرایندهای سوختوساز بدن نقش دارد و به تولید انرژی در سلولها کمک میکند. در مطالعهای کوچک، مصرف مکمل حاوی این ترکیب به مدت هشت هفته با بهبود مشکلات شناختی گزارششده از سوی شرکتکنندگان و کاهش خستگی همراه بود.
بااینحال، این یافتهها هنوز به معنای کشف درمانی قطعی برای مهمغزی پس از سرطان نیستند. مطالعه فاقد گروه دارونما بود و تعداد شرکتکنندگان آن نیز محدود بود؛ بنابراین، برای مشخص شدن میزان واقعی اثربخشی این ترکیب به پژوهشهای دقیقتری نیاز است.
اختلال شناختی مرتبط با سرطان و درمانهای آن، پدیدهای پیچیده است که ممکن است در حافظه، توجه، سرعت پردازش اطلاعات و توانایی برنامهریزی اختلال ایجاد کند. برخی افراد این مشکلات را به شکل فراموشکردن جزئیات، دشواری در دنبالکردن مکالمات، ناتوانی در تمرکز طولانیمدت یا احساس خستگی ذهنی مداوم تجربه میکنند.
اگرچه این عوارض از گذشته با شیمیدرمانی ارتباط داده شدهاند، امروزه مشخص شده است که عوامل متعددی میتوانند در بروز آنها نقش داشته باشند؛ از جمله خود بیماری سرطان، برخی درمانهای دارویی، تغییرات هورمونی، التهاب و اختلال در فرایندهای زیستی بدن.
برآوردها نشان میدهند حدود ۱۵ تا ۲۵ درصد از بهبودیافتگان سرطان پستان ممکن است با مشکلات شناختی ماندگار مواجه شوند. با وجود تأثیر این عوارض بر کیفیت زندگی، گزینههای درمانی مؤثر و تأییدشده برای رفع آنها همچنان محدود هستند.
همین خلأ درمانی باعث شده است پژوهشگران به بررسی روشهایی روی بیاورند که بهجای تمرکز صرف بر علائم، فرایندهای زیستی مرتبط با اختلال شناختی را هدف قرار میدهند.
اگزالواستات یکی از ترکیبات واسطه در فرایندهای متابولیکی سلولهاست و در مسیرهایی نقش دارد که به تولید و مدیریت انرژی کمک میکنند. این مولکول همچنین به دلیل نقش احتمالیاش در تنظیم گلوتامات و فرایندهای مرتبط با التهاب مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
گلوتامات یکی از مهمترین انتقالدهندههای عصبی در مغز است که در یادگیری، حافظه و ارتباط میان سلولهای عصبی نقش دارد. فعالیت آن باید در محدودهای متعادل باقی بماند؛ زیرا اختلال در تنظیم این سامانه میتواند بر عملکرد طبیعی مغز تأثیر بگذارد.
از سوی دیگر، التهاب ناشی از سرطان یا درمانهای آن ممکن است با فرایندهای تولید انرژی در سلولها تداخل داشته باشد. این تغییرات احتمالاً یکی از عوامل مؤثر در بروز مشکلات شناختی و خستگی ذهنی هستند، هرچند سازوکار دقیق این ارتباط هنوز بهطور کامل روشن نشده است.
اگزالواستات به دلیل نقشهای زیستی خود، نامزد بالقوهای برای بررسی در این زمینه به شمار میرود. فرضیه پژوهشگران این است که مکمل آن ممکن است بر برخی از فرایندهای مرتبط با اختلال شناختی اثر بگذارد و در نتیجه به کاهش علائم کمک کند.
البته مطرح بودن چنین سازوکاری به معنای اثبات آن در انسان نیست. مطالعه جدید بیشتر بر بررسی ایمنی و تغییرات علائم تمرکز داشت و هنوز مشخص نکرده است که اگزالواستات دقیقاً از چه مسیری میتواند به بهبود عملکرد شناختی منجر شود.
این پژوهش به سرپرستی گروهی از محققان مرکز جامع سرطان جانسون در دانشگاه UCLA انجام شد و نتایج آن در نشریه علمی JCO Oncology Advances انتشار یافت.
در این مطالعه فاز دوم، ۱۸ زن مبتلا به سرطان پستان در مراحل اولیه شرکت کردند. این افراد بین یک تا پنج سال از زمان تشخیص بیماری خود را پشت سر گذاشته بودند و همچنان مشکلات شناختی قابلتوجهی را گزارش میکردند. میانگین سنی شرکتکنندگان حدود ۵۰ سال بود. بیشتر آنها سابقه شیمیدرمانی داشتند و نزدیک به ۹۰ درصد نیز در زمان مطالعه تحت درمان هورمونی قرار داشتند.
شرکتکنندگان به مدت هشت هفته، روزانه دو بار و هر بار به میزان ۵۰۰ میلیگرم اگزالواستات مصرف کردند. پژوهشگران وضعیت آنها را پیش از شروع مداخله و در طول مطالعه ارزیابی کردند.
این ارزیابیها تنها به پرسش درباره حافظه و تمرکز محدود نبود. محققان همچنین خستگی جسمی و ذهنی، کیفیت خواب، وضعیت روانشناختی و عملکرد فیزیکی شرکتکنندگان را بررسی کردند. افزون بر این، آزمونهای استاندارد عصبروانشناختی برای سنجش برخی تواناییها، از جمله سرعت پردازش اطلاعات و عملکردهای اجرایی مغز، انجام شد.
از میان ۱۸ شرکتکننده، ۱۶ نفر دوره هشتهفتهای را به پایان رساندند. هر ۱۶ نفر بهبود قابلتوجهی را در ارزیابی خود از مشکلات شناختی گزارش کردند.
یکی از معیارهای اصلی پژوهش، پرسشنامهای بود که میزان اختلال شناختی ادراکشده از سوی خود بیماران را اندازهگیری میکرد. میانگین امتیاز گروه در این مقیاس، از ۲۹٫۱ پیش از مداخله به ۵۵٫۵ پس از هشت هفته افزایش یافت.
بر اساس معیارهای مورد استفاده در مطالعه، این تغییر به معنای حرکت میانگین گروه از محدوده مرتبط با اختلال شناختی به محدوده معمول بود. بهبودها از هفته چهارم نیز مشاهده شده بودند و در پایان دوره درمان عموماً افزایش بیشتری پیدا کردند.
پژوهشگران همچنین کاهش معناداری در خستگی کلی و خستگی ذهنی و بهبود عملکرد فیزیکی شرکتکنندگان گزارش کردند. نتایج آزمونهای شناختی نیز از بهبودهایی در عملکردهای اجرایی و سرعت پردازش اطلاعات حکایت داشتند.
عملکردهای اجرایی مجموعهای از تواناییهای شناختی هستند که به فرد کمک میکنند برنامهریزی کند، توجه خود را مدیریت کند، تصمیم بگیرد و چند مرحله از یک فعالیت را هماهنگ پیش ببرد. اختلال در این تواناییها میتواند حتی کارهای روزمره را دشوار کند.
با وجود این نتایج، باید میان بهبود گزارششده از سوی شرکتکنندگان و اثبات قطعی اثربخشی یک درمان تفاوت قائل شد. تغییرات مشاهدهشده امیدوارکنندهاند، اما طراحی این مطالعه اجازه نمیدهد تمام بهبودها را مستقیماً به اگزالواستات نسبت دهیم.
بر اساس گزارش پژوهشگران، اگزالواستات در مجموع تحملپذیری قابلقبولی داشت و عارضه جدیای در مطالعه گزارش نشد. بااینحال، برخی از شرکتکنندگان عوارض گوارشی را تجربه کردند؛ از جمله سوءهاضمه، نفخ، یبوست، اسهال و حالت تهوع.
دو نفر از شرکتکنندگان به دلیل مشکلات گوارشی مصرف مکمل را متوقف کردند.
این نکته از آن جهت اهمیت دارد که حتی ترکیباتی که بهطور طبیعی در بدن وجود دارند، لزوماً در قالب مکمل، در هر مقدار یا برای همه افراد بیخطر نیستند. ایمنی یک ماده به عواملی مانند مقدار مصرف، وضعیت سلامت فرد و داروهای همزمان بستگی دارد.
ازاینرو، نتایج یک مطالعه کوچک را نمیتوان بهمنزله توصیهای برای مصرف خودسرانه مکمل اگزالواستات در نظر گرفت. بهویژه برای افرادی که تحت درمان سرطان هستند یا داروهای دیگری مصرف میکنند، بررسی ایمنی و تداخلهای احتمالی اهمیت دارد.
با وجود نتایج مثبت، مهمترین محدودیت پژوهش آن است که مطالعه گروه کنترل یا دارونما نداشت. به بیان دیگر، گروه جداگانهای از بیماران که مکمل واقعی دریافت نکرده باشند، برای مقایسه مستقیم در نظر گرفته نشده بود.
در چنین شرایطی، مشخص نیست چه میزان از بهبود مشاهدهشده واقعاً ناشی از اثر زیستی مکمل بوده است. عواملی مانند نوسان طبیعی علائم، انتظار شرکتکنندگان از درمان، تغییرات همزمان در وضعیت سلامت و اثرات ناشی از مشارکت در یک مطالعه نیز ممکن است در نتایج نقش داشته باشند.
تعداد کم شرکتکنندگان نیز امکان تعمیم یافتهها به جمعیت گستردهتری از بیماران را محدود میکند. افزون بر این، مطالعه روی زنان بهبودیافته از سرطان پستان متمرکز بود؛ بنابراین نمیتوان نتایج آن را بدون پژوهش بیشتر به همه بیماران سرطانی یا افرادی با انواع دیگر اختلال شناختی تعمیم داد.
پژوهشگران خود بر ضرورت انجام یک کارآزمایی تصادفیسازیشده و کنترلشده با دارونما تأکید کردهاند؛ مطالعهای که در آن شرکتکنندگان بهطور تصادفی در گروههای مقایسه قرار بگیرند تا بتوان اثر مکمل را با اطمینان بیشتری ارزیابی کرد.
گروه پژوهشی در حال آمادهسازی یک کارآزمایی بالینی فاز دوم با طراحی تصادفیسازیشده و کنترل دارونماست که انتظار میرود در اواخر سال ۲۰۲۶ آغاز شود. هدف این مرحله، بررسی دقیقتر این موضوع است که آیا بهبودهای مشاهدهشده در مطالعه اولیه در شرایط کنترلشده نیز تکرار میشوند یا خیر.
در کنار آن، پژوهشهای پیشبالینی روی موشها نیز در جریان است تا سازوکارهای احتمالی اثر اگزالواستات بهتر شناخته شوند. این مطالعات میتوانند به بررسی ارتباط میان این ترکیب، خستگی، عملکرد فیزیکی و فرایندهای زیستی دخیل در اختلال شناختی کمک کنند.
اگر نتایج کارآزماییهای بعدی نیز مثبت باشند، اگزالواستات ممکن است به گزینهای برای پژوهشهای بیشتر درباره مدیریت عوارض شناختی پس از سرطان تبدیل شود. اما پیش از هرگونه نتیجهگیری درمانی، لازم است اثربخشی آن در نمونههای بزرگتر و با روشهای دقیقتر تأیید شود.
یافتههای این مطالعه بار دیگر نشان میدهند که پیامدهای سرطان میتوانند فراتر از پایان درمان ادامه پیدا کنند و مشکلات شناختی، با وجود تأثیر جدی بر کیفیت زندگی، همچنان از حوزههایی باشند که گزینههای درمانی محدودی دارند.
اگزالواستات به دلیل نقش خود در سوختوساز سلولی و ارتباط احتمالی با فرایندهای مؤثر بر عملکرد مغز، گزینهای جالب برای بررسی بیشتر است. بهبودهای گزارششده در مطالعه اولیه نیز توجیه مناسبی برای ادامه پژوهشها فراهم میکنند.
بااینحال، فاصله میان یک نتیجه اولیه امیدوارکننده و یک درمان قابلاعتماد، به شواهد بالینی مستحکم نیاز دارد. تا زمانی که کارآزماییهای کنترلشده نتایج را تأیید نکنند، نمیتوان گفت اگزالواستات درمان مؤثری برای مهمغزی پس از سرطان است.
پیام اصلی پژوهش این است: یک مسیر تحقیقاتی تازه برای مقابله با اختلال شناختی پس از درمان سرطان مطرح شده است، اما اثربخشی واقعی آن هنوز باید در مطالعات دقیقتر به اثبات برسد.