
برای چندین دهه، طراحان فضاپیماها با یک مسئله اساسی روبهرو بودهاند: چگونه میتوان در مدار زمین برق کافی تولید کرد، بدون آنکه وزن و ابعاد سامانه تولید انرژی به مانعی جدی برای طراحی فضاپیما تبدیل شود؟
پاسخ متداول صنعت فضایی، استفاده از سلولهای خورشیدی پیشرفته مبتنی بر آرسنید گالیم (Gallium Arsenide) بوده است. این فناوری به دلیل راندمان بالا و مقاومت مناسب در برابر شرایط دشوار محیط فضایی، جایگاه ویژهای در ماهوارههای پیشرفته پیدا کرده است.
اما گسترش سریع منظومههای ماهوارهای، افزایش مأموریتهای فضایی و ظهور ایده مراکز پردازش داده در مدار، معادلات اقتصادی این صنعت را تغییر داده است.
اکنون مسئله فقط تولید بیشترین برق از سطح مشخصی از پنل خورشیدی نیست؛ بلکه تولید برق با هزینه کمتر، وزن پایینتر و امکان ساخت هزاران یا حتی دهها هزار واحد ماهوارهای نیز اهمیت پیدا کرده است.
در همین چارچوب، پژوهشگران چینی در حال بررسی فناوریهایی هستند که بتوانند وابستگی صنعت فضایی به سلولهای خورشیدی گرانقیمت را کاهش دهند.
سامانه تأمین انرژی یکی از اجزای اساسی هر فضاپیماست. ماهوارهها برای فعالیت تجهیزات مخابراتی، رایانههای پردازشی، حسگرها، سامانههای کنترل وضعیت و ارتباط با زمین به برق پایدار نیاز دارند.
در بسیاری از ماهوارهها، پنلهای خورشیدی منبع اصلی تولید انرژی هستند. این پنلها نور خورشید را به برق تبدیل میکنند و انرژی تولیدشده، بسته به معماری ماهواره، برای مصرف مستقیم یا ذخیره در باتریها مورد استفاده قرار میگیرد.
اما تولید برق در فضا با محدودیتهایی همراه است. وزن تجهیزات، سطح قابلاستفاده برای نصب پنلها، تابش ذرات پرانرژی و تغییرات شدید دما، همگی بر انتخاب فناوری تأثیر میگذارند.
طبق گزارش Interesting Engineering، سامانه تأمین انرژی میتواند حدود ۲۰ درصد از هزینه کل یک ماهواره را به خود اختصاص دهد؛ سهمی که بخش قابلتوجهی از آن به تجهیزات فتوولتائیک مربوط میشود.
این مسئله برای ماهوارههای بزرگ شاید قابلمدیریت باشد، اما وقتی صحبت از ساخت منظومههایی با هزاران ماهواره به میان میآید، هزینه هر واحد به عاملی تعیینکننده تبدیل میشود.
در چنین مقیاسی، حتی کاهش نسبتاً محدود هزینه تولید پنلهای خورشیدی میتواند در مجموع به صرفهجویی اقتصادی قابلتوجهی منجر شود.
سلولهای خورشیدی آرسنید گالیم از خانواده نیمهرساناهای ترکیبی III-V هستند. این مواد در مقایسه با سیلیکون متداول، قابلیت دستیابی به راندمان بالاتری دارند و در برابر بخشی از تابشهای آسیبزای محیط فضایی نیز عملکرد مناسبی از خود نشان میدهند.
یکی از مزیتهای مهم این فناوری، امکان ساخت سلولهای چندپیوندی است. در این ساختار، چند لایه نیمهرسانا با ویژگیهای متفاوت روی یکدیگر قرار میگیرند تا بخش گستردهتری از طیف نور خورشید جذب شود.
نتیجه این طراحی، افزایش راندمان تبدیل انرژی است؛ ویژگیای که برای ماهوارههایی با محدودیت شدید سطح و وزن اهمیت زیادی دارد.
اما این مزایا بدون هزینه به دست نمیآیند.
تولید سلولهای پیشرفته آرسنید گالیم به فرایندهای ساخت پیچیده، تجهیزات تخصصی و مواد اولیه نسبتاً گرانقیمت نیاز دارد. بنابراین، استفاده گسترده از آنها در منظومههای ماهوارهای عظیم میتواند هزینه نهایی پروژه را افزایش دهد.
در واقع، فناوریای که برای یک ماهواره پیشرفته و گرانقیمت انتخاب مناسبی است، لزوماً اقتصادیترین گزینه برای تولید انبوه هزاران ماهواره نخواهد بود.
یکی از مسیرهایی که پژوهشگران چینی دنبال میکنند، توسعه سلولهای خورشیدی مبتنی بر سیلیکون است.
سیلیکون دههها در صنعت خورشیدی زمینی استفاده شده و زنجیره تأمین گستردهای برای تولید آن شکل گرفته است. همین بلوغ صنعتی، امکان تولید انبوه با هزینه کمتر را فراهم میکند.
با این حال، سلولهای سیلیکونی متداول در مقایسه با نمونههای پیشرفته آرسنید گالیم، از نظر راندمان و مقاومت در برابر برخی شرایط محیط فضایی محدودیتهایی دارند.
پژوهشگران چینی تلاش میکنند با تغییر ساختار، کاهش ضخامت و توسعه بستهبندیهای انعطافپذیر، بخشی از این محدودیتها را برطرف کنند.
یکی از نمونههای قابلتوجه، سلول خورشیدی سیلیکونی تکبلوری بسیار نازکی است که توسط پژوهشگران مؤسسه میکروسیستمها و فناوری اطلاعات شانگهای، وابسته به آکادمی علوم چین، توسعه یافته است.
این سلول با ساختاری انعطافپذیر طراحی شده و ضخامت آن حدود ۸۰ میکرومتر گزارش شده است. وزن پایین و قابلیت خمشدن، از ویژگیهایی هستند که میتوانند برای نصب روی سازههای فضایی اهمیت داشته باشند.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، هزینه این فناوری حدود یکدهم سلولهای متداول آرسنید گالیم برآورد شده است.
نمونههایی از این سلولها در مأموریت فضاپیمای باری Tianzhou-10 به ایستگاه فضایی چین منتقل شدند تا در معرض شرایط واقعی محیط مداری قرار بگیرند.
هدف این آزمایشها بررسی مقاومت سلولها در برابر تابش ذرات، پرتو فرابنفش و اکسیژن اتمی است؛ عواملی که میتوانند بهمرورزمان عملکرد مواد و تجهیزات فضایی را کاهش دهند.
این آزمایش اهمیت زیادی دارد، زیرا عملکرد مناسب یک سلول خورشیدی در آزمایشگاه الزاماً به معنای دوام آن در مدار زمین نیست.
در صنعت فضایی، راندمان بهتنهایی معیار مناسبی برای انتخاب فناوری نیست. یک سلول خورشیدی ممکن است راندمان بالاتری داشته باشد، اما اگر بسیار گران باشد یا وزن و پیچیدگی سامانه را افزایش دهد، استفاده از آن در مقیاس وسیع توجیه اقتصادی نخواهد داشت.
از سوی دیگر، سلول ارزانتر نیز اگر در برابر تابش فضایی بهسرعت دچار افت عملکرد شود، ممکن است در بلندمدت هزینه بیشتری به پروژه تحمیل کند.
بنابراین، طراحان باید مجموعهای از شاخصها را همزمان بررسی کنند:
راندمان تبدیل نور خورشید به برق؛
توان تولیدی نسبت به وزن سامانه؛
مقاومت در برابر تابش ذرات پرانرژی؛
دوام در چرخههای حرارتی شدید؛
هزینه تولید و مونتاژ؛
قابلیت تولید انبوه و یکپارچهسازی با ساختار ماهواره.
برای نمونه، ماهوارهای که در مدار پایین زمین فعالیت میکند، ممکن است به دلیل عمر مأموریت، هزینه ساخت و محدودیتهای وزنی، از فناوری متفاوتی نسبت به یک فضاپیمای اکتشافی دوردست استفاده کند.
به همین دلیل، آینده صنعت احتمالاً به یک فناوری واحد وابسته نخواهد بود؛ بلکه ترکیبی از فناوریهای سیلیکونی، آرسنید گالیم، پروسکایت و ساختارهای چندپیوندی را در بر خواهد گرفت.
یکی از دلایل افزایش توجه چین به فناوریهای خورشیدی ارزانتر، برنامههای گسترده این کشور برای توسعه منظومههای ماهوارهای است.
منظومههای اینترنت ماهوارهای، شبکههای ارتباطی، سامانههای سنجش از دور و ماهوارههای پردازش داده به تعداد زیادی فضاپیما نیاز دارند.
در چنین شبکههایی، هزینه تولید هر ماهواره اهمیت بسیار زیادی پیدا میکند. اگر قیمت پنلهای خورشیدی کاهش یابد، امکان تخصیص بودجه بیشتر به سایر تجهیزات یا افزایش تعداد ماهوارههای قابلساخت فراهم میشود.
این مسئله بهویژه در مورد ماهوارههای مدار پایین زمین اهمیت دارد؛ زیرا چنین منظومههایی برای پوشش گسترده جغرافیایی و ارائه خدمات پیوسته، به تعداد زیادی ماهواره نیاز دارند.
چین در سالهای اخیر برنامههای مختلفی برای توسعه شبکههای ماهوارهای خود دنبال کرده است. در نتیجه، تأمین انرژی ارزان و قابلاعتماد برای این فضاپیماها به یکی از موضوعات مهم زنجیره تأمین فضایی این کشور تبدیل شده است.
یکی دیگر از عواملی که اهمیت سامانههای تولید برق فضایی را افزایش داده، رشد ایده پردازش داده در مدار است.
در حال حاضر، بخش بزرگی از پردازش دادههای ماهوارهای پس از انتقال اطلاعات به ایستگاههای زمینی انجام میشود. اما افزایش حجم دادههای تولیدشده توسط ماهوارههای تصویربرداری، حسگرهای پیشرفته و سامانههای ارتباطی، محدودیتهایی برای انتقال همه اطلاعات به زمین ایجاد میکند.
یکی از راهکارهای پیشنهادی، انتقال بخشی از عملیات پردازشی به خود فضاست.
در این مدل، ماهوارهها یا مجموعهای از فضاپیماهای مجهز به تجهیزات محاسباتی میتوانند بخشی از دادهها را در مدار تحلیل و پردازش کنند. برای مثال، بهجای ارسال تمام تصاویر خام به زمین، اطلاعات مهمتر استخراج و منتقل میشوند.
اما پردازش داده به انرژی قابلتوجهی نیاز دارد. هرچه توان محاسباتی ماهوارهها افزایش یابد، نیاز آنها به سامانههای تولید و مدیریت برق نیز بیشتر خواهد شد.
بنابراین، کاهش هزینه و وزن پنلهای خورشیدی میتواند یکی از پیشنیازهای توسعه زیرساختهای محاسباتی فضایی باشد.
توسعه فناوریهای خورشیدی فضایی را نمیتوان صرفاً یک رقابت آزمایشگاهی برای دستیابی به راندمان بالاتر دانست.
توانایی تولید انبوه سلولهای خورشیدی، دسترسی به مواد اولیه، تجهیزات ساخت، فرایندهای کنترل کیفیت و هزینه نهایی محصول، همگی در تعیین جایگاه کشورها در بازار آینده صنعت فضایی نقش خواهند داشت.
چین طی سالهای گذشته سرمایهگذاری گستردهای در زنجیره تأمین پنلهای خورشیدی زمینی انجام داده است. این تجربه صنعتی میتواند در توسعه فناوریهای خورشیدی فضایی نیز مزیتهایی ایجاد کند؛ هرچند الزامات محیط مداری با کاربردهای زمینی تفاوتهای اساسی دارد.
از سوی دیگر، آمریکا، اروپا و ژاپن نیز در حال توسعه فناوریهای جایگزین هستند. سلولهای سبک و انعطافپذیر، فناوریهای پروسکایتی و ساختارهای چندپیوندی از جمله مسیرهایی هستند که در مراکز پژوهشی مختلف دنبال میشوند.
در نتیجه، رقابت آینده صرفاً بر سر ساخت سلولی با بیشترین راندمان نخواهد بود؛ بلکه کشورها و شرکتهایی که بتوانند فناوری مناسب را با هزینه رقابتی و قابلیت اطمینان بلندمدت به تولید انبوه برسانند، از موقعیت بهتری برخوردار خواهند شد.
با وجود پیشرفتهای اخیر، جایگزینکردن گسترده سلولهای آرسنید گالیم با فناوریهای ارزانتر هنوز با موانع فنی روبهروست.
محیط فضا با شرایط زمین تفاوت زیادی دارد. ذرات پرانرژی، تابش فرابنفش، تغییرات شدید دما و اکسیژن اتمی در مدار پایین زمین میتوانند به ساختار سلولها و لایههای محافظ آسیب برسانند.
همچنین، تعمیر یا تعویض پنل خورشیدی در بسیاری از ماهوارهها امکانپذیر نیست. بنابراین، فناوری جدید باید بتواند برای سالها عملکرد قابلقبولی داشته باشد.
در چنین شرایطی، کاهش قیمت اولیه تنها زمانی ارزشمند خواهد بود که با عمر عملیاتی مناسب و قابلیت اطمینان کافی همراه شود.
آزمایش سلولهای سیلیکونی چینی در ایستگاه فضایی، دقیقاً با هدف بررسی بخشی از همین چالشها انجام میشود. نتایج این آزمایشها میتوانند مشخص کنند که آیا این فناوری واقعاً ظرفیت ورود گسترده به صنعت فضایی را دارد یا همچنان به اصلاحات بیشتری نیازمند است.
رقابت بر سر تولید انرژی خورشیدی در فضا وارد مرحلهای شده که در آن راندمان بالا دیگر تنها معیار موفقیت نیست.
با افزایش تعداد ماهوارهها و توسعه زیرساختهای پردازشی در مدار، هزینه سامانههای تأمین انرژی به یکی از عوامل تعیینکننده در اقتصاد پروژههای فضایی تبدیل شده است.
تلاش چین برای توسعه سلولهای خورشیدی سیلیکونی سبک و ارزانتر، بخشی از پاسخ این کشور به همین نیاز است. اگر این فناوری بتواند در شرایط واقعی مدار، دوام و قابلیت اطمینان لازم را نشان دهد، ممکن است در برخی ردههای ماهوارهای جایگزین اقتصادیتری برای فناوریهای گرانقیمت فعلی شود.
با این حال، این تحول به معنای کناررفتن کامل آرسنید گالیم نیست. ماهوارههای پیشرفته و مأموریتهایی که به بیشترین توان تولیدی نسبت به سطح و وزن نیاز دارند، احتمالاً همچنان به سلولهای چندپیوندی با راندمان بالا وابسته خواهند بود.
در نهایت، آینده انرژی فضایی احتمالاً نه در پیروزی یک ماده بر ماده دیگر، بلکه در ایجاد تعادل میان راندمان، هزینه، وزن و دوام رقم خواهد خورد.
برای چین، این رقابت فقط مسئله تولید برق ارزانتر نیست؛ بلکه بخشی از تلاش گستردهتر برای ساخت زیرساخت فضایی پایدار و توسعه اقتصادی منظومههای ماهوارهای در مقیاس بزرگ است.