
یکی از چالشهای اساسی در توسعه رایانههای کوانتومی، حفظ اطلاعات در برابر نویز و اختلالات محیطی است. کیوبیتها، واحدهای پایه پردازش اطلاعات کوانتومی، برخلاف بیتهای متداول رایانههای کلاسیک، بسیار حساساند. کوچکترین برهمکنش ناخواسته با محیط میتواند حالت کوانتومی آنها را تغییر دهد و اطلاعات ذخیرهشده را از بین ببرد.
این مشکل زمانی جدیتر میشود که تعداد کیوبیتها افزایش پیدا کند. در محاسبات پیچیده، همه کیوبیتها لزوماً در هر لحظه مشغول عملیات نیستند. برخی باید حالت کوانتومی خود را برای مدتی حفظ کنند تا در مراحل بعدی محاسبه مورد استفاده قرار گیرند. اما کیوبیتی که برای پردازش سریع طراحی شده، الزاماً بهترین گزینه برای نگهداری طولانیمدت اطلاعات نیست.
اکنون گروهی از پژوهشگران مؤسسه فناوری فدرال زوریخ (ETH Zurich) راهکاری متفاوت را آزمایش کردهاند: بهجای آنکه تمام وظایف پردازش و ذخیرهسازی بر عهده کیوبیتها باشد، میتوان از ارتعاشات مکانیکی درون یک بلور برای نگهداری اطلاعات کوانتومی استفاده کرد.
این سامانه با ترکیب یک کیوبیت ابررسانا و یک تشدیدگر آکوستیکی ساخته شده است. پژوهشگران همچنین توانستهاند با استفاده از آن، الگوریتمهای کوانتومی مهمی را اجرا کنند؛ دستاوردی که نشان میدهد این معماری فراتر از یک آزمایش ساده برای ذخیرهسازی اطلاعات است.
در رایانههای کلاسیک، وظایف پردازش و ذخیرهسازی معمولاً میان اجزای متفاوت تقسیم میشوند. پردازنده مرکزی (CPU) عملیات محاسباتی را انجام میدهد، درحالیکه حافظه دسترسی تصادفی (RAM) دادهها و اطلاعات موردنیاز را بهصورت موقت نگهداری میکند.
این جداسازی به رایانه اجازه میدهد دادهها را در حافظه حفظ کند و هر زمان که پردازنده به آنها نیاز داشت، دوباره فراخوانی کند.
اما در بسیاری از معماریهای رایانش کوانتومی، کیوبیتها همزمان نقش واحد پردازش و ذخیرهسازی را ایفا میکنند. این ساختار در سامانههای کوچک قابل استفاده است، اما با افزایش پیچیدگی محاسبات، محدودیتهای خود را نشان میدهد.
حالتهای کوانتومی بهراحتی در اثر پدیدهای به نام واهمدوسی (Decoherence) از بین میروند. در این فرایند، برهمکنش سامانه کوانتومی با محیط باعث میشود ویژگیهای ظریف حالت کوانتومی، از جمله برهمنهی، بهتدریج از دست بروند.
بنابراین، یکی از اهداف مهم پژوهشهای جدید، یافتن روشهایی برای نگهداری اطلاعات کوانتومی در سامانههایی است که بتوانند حالتهای موردنظر را با پایداری بیشتری حفظ کنند.
پژوهشگران ETH Zurich برای پاسخ به این مسئله، به سراغ سامانههای مکانیکی رفتهاند؛ سامانههایی که بهجای استفاده مستقیم از میدانهای الکترومغناطیسی برای ذخیره اطلاعات، از ارتعاشات کنترلشده بهره میبرند.
در معماری پیشنهادی، یک کیوبیت ابررسانا نقش واحد پردازش و کنترل را بر عهده دارد. این کیوبیت از طریق برهمکنش کنترلشده با یک تشدیدگر آکوستیکی، میتواند اطلاعات کوانتومی را به آن منتقل کند یا اطلاعات ذخیرهشده را دوباره دریافت کند.
تشدیدگر مورد استفاده از نوع تشدیدگر موج آکوستیکی حجمی با هارمونیکهای بالا (High-overtone Bulk Acoustic Resonator یا HBAR) است که در ساختار بلوری قرار دارد.
این سامانه از دو جزء اصلی تشکیل شده است:
کیوبیت ابررسانا: مسئول انجام عملیات منطقی و کنترل اطلاعات کوانتومی.
تشدیدگر مکانیکی: مسئول نگهداری اطلاعات در قالب حالتهای ارتعاشی.
برای درک بهتر عملکرد این ساختار، میتوان آن را با یک ساز موسیقی مقایسه کرد.
یک سیم گیتار را در نظر بگیرید. این سیم میتواند با الگوهای متفاوتی ارتعاش کند و هر الگوی ارتعاشی، فرکانس مشخصی دارد. در تشدیدگر مکانیکی نیز ارتعاشات میتوانند در حالتها یا مُدهای متفاوتی شکل بگیرند.
پژوهشگران از این مُدهای ارتعاشی بهعنوان جایگاههای مختلف حافظه استفاده میکنند. هر مُد میتواند اطلاعات کوانتومی مشخصی را در خود نگهداری کند و پردازنده از طریق برهمکنش با آن، اطلاعات را بخواند یا تغییر دهد.
به این ترتیب، پردازنده و حافظه دیگر الزاماً یک جزء فیزیکی واحد نیستند.
در این سامانه، اطلاعات کوانتومی بهصورت مستقیم به یک موج صوتی معمولی تبدیل نمیشود؛ بلکه حالت کوانتومی در مُدهای ارتعاشی مکانیکی ذخیره میشود.
این ارتعاشات در مقیاس میکروسکوپی رخ میدهند و با مفهوم فونون (Phonon) توصیف میشوند. فونون را میتوان کوانتوم یا بسته گسسته انرژی ارتعاشی در یک محیط مادی دانست.
همانطور که نور از فوتونها تشکیل شده است، ارتعاشات شبکههای مادی نیز در توصیف کوانتومی با فونونها بررسی میشوند.
فرایند کار بهطور کلی چنین است:
۱. کیوبیت ابررسانا در حالت کوانتومی موردنظر آماده میشود.
۲. از طریق برهمکنش کنترلشده، اطلاعات کوانتومی به یکی از مُدهای ارتعاشی تشدیدگر منتقل میشود.
۳. تشدیدگر حالت کوانتومی را در قالب ارتعاش مکانیکی نگهداری میکند.
۴. در زمان موردنیاز، کیوبیت دوباره با مُد ارتعاشی برهمکنش میکند و اطلاعات را بازیابی میکند.
۵. پردازنده میتواند عملیات موردنظر را انجام دهد و نتیجه را مجدداً در حافظه مکانیکی بنویسد.
این قابلیت برای محاسبات کوانتومی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اطلاعات میتواند در زمانی که پردازنده مشغول عملیات دیگری است، در حافظه باقی بماند.
یکی از ویژگیهای مهم تشدیدگرهای آکوستیکی، توانایی پشتیبانی از تعداد زیادی مُد ارتعاشی در حجمی بسیار کوچک است.
در چنین ساختارهایی، موجهای آکوستیکی درون ماده حرکت میکنند و از سطوح بلور بازتاب میشوند. این فرایند امکان شکلگیری الگوهای ارتعاشی متفاوت را فراهم میکند.
هر مُد ارتعاشی میتواند مانند یک جایگاه مستقل برای نگهداری اطلاعات عمل کند.
از سوی دیگر، سامانههای مکانیکی مناسب میتوانند از همدوسی نسبتاً بالایی برخوردار باشند. این ویژگی برای حافظه کوانتومی مهم است؛ زیرا اطلاعات باید تا زمان فراخوانی، ویژگیهای کوانتومی خود را حفظ کند.
همچنین طول موج ارتعاشات آکوستیکی در مقایسه با طول موج امواج الکترومغناطیسی در شرایط مشابه میتواند بسیار کوتاهتر باشد. این موضوع به ایجاد ساختارهای فشرده با تعداد زیادی مُد قابل استفاده کمک میکند.
بااینحال، ظرفیت نظری بالاتر بهتنهایی کافی نیست. هر مُد باید بهطور دقیق قابل کنترل و خواندن باشد و برهمکنش میان آن و کیوبیت نیز نباید باعث تخریب سریع اطلاعات شود.
اهمیت پژوهش ETH Zurich در این است که گروه تحقیقاتی تنها به انتقال اطلاعات میان کیوبیت و تشدیدگر بسنده نکرده است.
آنها قابلیت محاسباتی معماری خود را با اجرای دو روش مهم در رایانش کوانتومی بررسی کردهاند:
۱. تبدیل فوریه کوانتومی (Quantum Fourier Transform)
تبدیل فوریه کوانتومی یکی از عملیات بنیادی در الگوریتمهای کوانتومی است. این روش نسخه کوانتومی تبدیل فوریه گسسته محسوب میشود و در بسیاری از الگوریتمهای مهم، از جمله الگوریتم شور، نقش دارد.
این تبدیل میتواند اطلاعات مربوط به ساختار تناوبی یک تابع را در نمایش کوانتومی آشکار کند.
اجرای آن به کنترل دقیق حالتهای کوانتومی و انجام عملیات منطقی وابسته است. به همین دلیل، آزمایش این الگوریتم راه مناسبی برای ارزیابی توانایی یک معماری در مدیریت و پردازش اطلاعات کوانتومی محسوب میشود.
۲. الگوریتم یافتن دوره تناوب (Period-Finding Algorithm)
مسئله یافتن دوره تناوب در برخی الگوریتمهای کوانتومی اهمیت ویژهای دارد. برای نمونه، الگوریتم شور برای تجزیه اعداد صحیح بزرگ از ساختاری استفاده میکند که مسئله یافتن دوره تناوب در آن نقش اساسی دارد.
پژوهشگران با اجرای نمونهای از این الگوریتم نشان دادهاند که معماری ترکیبی آنها میتواند عملیات پیچیدهتری را نسبت به ذخیرهسازی ساده اطلاعات انجام دهد.
به گفته اعضای گروه تحقیقاتی، این آزمایشها نشان میدهند که ترکیب کیوبیت ابررسانا و حافظه مکانیکی ظرفیت اجرای مجموعهای از عملیات پایه موردنیاز برای محاسبات کوانتومی عمومی را دارد.
پاسخ به این پرسش نیازمند تفکیک میان اثبات امکانپذیری و ساخت یک رایانه کوانتومی کاربردی است.
پژوهشگران توانستهاند مجموعهای از عملیات منطقی لازم برای محاسبات کوانتومی عمومی را در این معماری نشان دهند. این موضوع از نظر علمی مهم است، زیرا ثابت میکند تشدیدگرهای مکانیکی میتوانند فراتر از یک ابزار ذخیرهسازی ساده عمل کنند و در اجرای الگوریتمهای کوانتومی مشارکت داشته باشند.
اما این دستاورد به معنای ساخت رایانهای با توان رقابت با سامانههای کلاسیک یا حل مسائل صنعتی بزرگ نیست.
برای دستیابی به چنین هدفی، باید تعداد بیشتری از مُدهای ارتعاشی و کیوبیتها در یک سامانه قابل کنترل باشند. همچنین نرخ خطا، زمان همدوسی، سرعت عملیات و قابلیت تصحیح خطای کوانتومی باید به سطح مناسبی برسند.
به بیان دیگر، پژوهش حاضر یک اثبات امکانپذیری مهم برای معماری جدید است، نه یک محصول آماده برای کاربرد تجاری.
یکی از ویژگیهای جالب این سامانه، ابعاد بسیار کوچک آن است.
تراشه توسعهیافته توسط گروه پژوهشی ETH Zurich حدود ۷.۵ میلیمتر طول، ۲.۵ میلیمتر عرض و یک میلیمتر ارتفاع دارد؛ ابعادی در حدود یک ناخن کوچک.
این فشردگی نشان میدهد که میتوان پردازنده کوانتومی و حافظه مکانیکی را در یک ساختار بسیار کوچک با یکدیگر ترکیب کرد.
البته کوچکبودن تراشه به معنای کوچکبودن تمام تجهیزات موردنیاز برای راهاندازی رایانه کوانتومی نیست. سامانههای ابررسانا معمولاً برای حفظ شرایط عملکردی به دماهای بسیار پایین و تجهیزات سرمایشی تخصصی نیاز دارند.
بنابراین، اندازه کوچک تراشه را باید از ابعاد کل سامانه محاسباتی جدا دانست.
هدف بلندمدت این رویکرد، توسعه نوعی حافظه دسترسی تصادفی کوانتومی (Quantum Random Access Memory یا QRAM) است.
در رایانههای کلاسیک، حافظه RAM امکان دسترسی به دادههای مختلف را بدون نیاز به پیمایش ترتیبی تمام اطلاعات فراهم میکند.
در نسخه کوانتومی، هدف آن است که اطلاعات در حالتهای کوانتومی ذخیره شوند و پردازنده بتواند به شیوهای سازگار با قوانین مکانیک کوانتومی به آنها دسترسی پیدا کند.
چنین حافظهای میتواند یکی از اجزای مهم معماری رایانههای کوانتومی آینده باشد؛ بهویژه سامانههایی که برای پردازش حجم زیادی از اطلاعات به تعداد زیادی حالت کوانتومی قابل دسترسی نیاز دارند.
بااینحال، ساخت QRAM عملیاتی همچنان با چالشهای بزرگی روبهروست. افزایش تعداد مُدهای حافظه، کنترل دقیق آنها، کاهش خطا و حفظ همدوسی در مقیاس بزرگتر از جمله مسائل حلنشده هستند.
پژوهشگران ETH Zurich اکنون باید نشان دهند که این معماری در سامانههایی با تعداد بیشتر کیوبیت و ظرفیت محاسباتی بالاتر نیز قابل اعتماد باقی میماند.
پژوهش ETH Zurich نمونهای از تلاش برای بازنگری در معماری رایانههای کوانتومی است.
در این طرح، بهجای آنکه کیوبیتها تمام مسئولیت پردازش و نگهداری اطلاعات را بر عهده داشته باشند، یک کیوبیت ابررسانا بهعنوان پردازنده با یک حافظه مکانیکی مبتنی بر ارتعاشات آکوستیکی همکاری میکند.
این جداسازی میتواند ظرفیت ذخیرهسازی را افزایش دهد و انعطافپذیری بیشتری در طراحی سامانههای کوانتومی فراهم کند.
اجرای تبدیل فوریه کوانتومی و الگوریتم یافتن دوره تناوب نیز نشان میدهد که این معماری توانسته از مرحله انتقال و نگهداری ساده اطلاعات فراتر برود.
بااینحال، فاصله زیادی میان اثبات عملکرد یک تراشه آزمایشگاهی و ساخت رایانه کوانتومی بزرگ، پایدار و قابل استفاده در صنعت وجود دارد.
اگر پژوهشگران بتوانند این فناوری را در مقیاس بزرگتر توسعه دهند، حافظههای مکانیکی ممکن است به یکی از اجزای مهم نسل آینده رایانههای کوانتومی تبدیل شوند؛ رایانههایی که در آنها اطلاعات نهفقط در مدارهای الکترونیکی، بلکه در ارتعاشات کنترلشده یک بلور نیز نگهداری خواهد شد.