پژوهشگران دانشگاه کرنل شواهد ترمودینامیکی تازهای یافتهاند که نشان میدهد ترکیب تلورید اورانیوم (UTe₂) میتواند دو حالت متفاوت ابررسانایی را بهطور همزمان در خود جای دهد. این کشف، تصویر پیچیدهای از رفتار این ماده در فشار و دمای بسیار پایین ارائه میکند و آن را به نامزدی جدیتر برای مطالعه ابررسانایی توپولوژیک تبدیل میسازد؛ هرچند هنوز نمیتوان گفت چنین حالتی بهطور قطعی در آن اثبات شده است.

ابررسانایی پدیدهای کوانتومی است که در آن یک ماده، در شرایط مشخصی مانند دمای بسیار پایین، مقاومت الکتریکی خود را از دست میدهد. در این وضعیت، الکترونها بهجای رفتار مستقل، در حالتهای جفتشدهای قرار میگیرند که به آنها «جفتهای کوپر» گفته میشود. این جفتها امکان شکلگیری یک حالت کوانتومی جمعی را فراهم میکنند که جریان الکتریکی را بدون اتلاف مقاومتی منتقل میکند.
اما همه ابررساناها به یک شکل عمل نمیکنند. تفاوت در نحوه جفتشدن الکترونها، ویژگیهای حالت کوانتومی آنها و تقارن پارامتر نظم ابررسانایی میتواند انواع متفاوتی از ابررسانایی ایجاد کند.
در ابررساناهای متعارف، جفتشدن الکترونها معمولاً با حالتهایی سادهتر توصیف میشود. در مقابل، برخی مواد رفتار نامتعارفی دارند که در آن ویژگیهایی مانند اسپین و تکانه زاویهای مداری الکترونها نقش مهمتری ایفا میکنند.
یکی از اهداف مهم فیزیک ماده چگال، یافتن مادهای است که بتواند وارد حالت ابررسانایی توپولوژیک شود. چنین حالتی از نظر نظری میتواند میزبان برانگیختگیهای کوانتومی خاصی باشد که برای ساخت برخی معماریهای محاسبات کوانتومی اهمیت دارند. از جمله این برانگیختگیها، حالتهای مرتبط با فرمیونهای مایورانا هستند که بهدلیل ویژگیهای توپولوژیکشان مورد توجه قرار گرفتهاند.
بااینحال، شناسایی قطعی یک ابررسانای توپولوژیک همچنان چالشی جدی است. یکی از مسیرهای پژوهشی، بررسی موادی است که چند حالت متفاوت ابررسانایی در آنها امکان حضور و برهمکنش دارند.
ترکیب UTe₂ از مدتها پیش توجه پژوهشگران را جلب کرده است. این ماده در دماهای بسیار پایین ابررسانا میشود و در گروه مواد موسوم به ابررساناهای فرمیون سنگین قرار میگیرد.
در این مواد، برهمکنشهای الکترونی میتوانند بهگونهای باشند که الکترونها در توصیف مؤثر رفتار جمعی، جرمی بسیار بزرگتر از جرم آزاد خود نشان دهند. این ویژگی با رفتارهای کوانتومی پیچیده و گاه نامتعارف همراه است.
یکی از دلایل اهمیت UTe₂ آن است که حالت ابررسانایی آن تحت شرایط مختلف تغییر میکند. در فشار محیط، یک حالت ابررسانایی در دمای پایین شکل میگیرد. اما با اعمال فشار یا میدان مغناطیسی قوی، حالت دیگری نیز میتواند ظاهر شود.
پژوهشهای پیشین نشانههایی از وجود چند فاز ابررسانایی در این ماده ارائه کرده بودند، اما نقشه دقیق این فازها با پرسشهایی روبهرو بود. بهویژه، برخی مرزهای فازی گزارششده با محدودیتهای بنیادی ترمودینامیک سازگار نبودند. همین تناقض باعث شد تیم پژوهشی کرنل تصمیم بگیرد نمودار فازی ماده را با اندازهگیریهای مستقل دوباره بررسی کند.
گروه پژوهشی به سرپرستی برد رمشاو در دانشگاه کرنل، با استفاده از اندازهگیریهای دقیق فراصوت، رفتار نمونههای UTe₂ را در دماها و فشارهای بسیار پایین بررسی کرد.
در روش فراصوت، موج صوتی از نمونه عبور داده میشود و سرعت انتشار و میزان تضعیف آن اندازهگیری میشود. این کمیتها به ویژگیهای کشسانی ماده وابستهاند. هنگامی که ماده از یک فاز فیزیکی به فاز دیگری گذار میکند، خواص مکانیکی آن نیز ممکن است تغییر کند؛ بنابراین، اندازهگیری سرعت صوت میتواند نشانهای حساس از گذارهای فازی باشد.
یکی از مزیتهای این روش، امکان شناسایی تغییراتی است که شاید با اندازهگیری مقاومت الکتریکی بهسادگی قابل تشخیص نباشند. پژوهشگران با بررسی تغییرات سرعت صوت و سایر کمیتهای ترمودینامیکی، توانستند مرزهای فازی تازهای را شناسایی کنند.
بخش دشوار آزمایش، ایجاد و حفظ فشار بسیار زیاد در نمونهای کوچک بود. فشار موردنیاز در حدود ۱۸ هزار پوند نیرو بود که بر سطحی در مقیاس چند میلیمتر متمرکز میشد. این فشار باید در دمای اتاق در محفظه آزمایش تثبیت میشد و سپس نمونه تا محدوده دمایی حدود یک تا دو کلوین سرد میشد.
برای درک مقیاس دمایی آزمایش، کافی است بدانیم صفر مطلق برابر با صفر کلوین است؛ بنابراین دمای یک تا دو کلوین تنها اندکی بالاتر از پایینترین دمای نظری ممکن قرار دارد.
نتیجه اندازهگیریها نشان داد که UTe₂ دستکم دو حالت متمایز ابررسانایی دارد:
حالت نخست: در فشار محیط و با سردکردن ماده شکل میگیرد.
حالت دوم: در شرایط فشار بالا ظاهر میشود و ویژگیهای متفاوتی از حالت نخست دارد.
نکته اصلی پژوهش در اینجا آشکار میشود: این دو حالت صرفاً در محدودههای جداگانه نمودار فازی حضور ندارند، بلکه در شرایط مشخصی میتوانند با یکدیگر همزیستی و برهمکنش داشته باشند.
پژوهشگران نقطهای را در نمودار فشار ـ دما شناسایی کردند که در آن چهار ناحیه فازی به یکدیگر میرسند. این ساختار در ترمودینامیک «نقطه چهاربحرانی» (Tetracritical Point) نامیده میشود.
در این محدوده، ماده میتواند از حالت عادی به هر یک از دو حالت ابررسانایی وارد شود و همچنین ناحیهای وجود دارد که هر دو مؤلفه ابررسانایی در آن حضور دارند. به بیان دیگر، سامانه تنها میان دو وضعیت مستقل جابهجا نمیشود؛ بلکه یک حالت چندمؤلفهای نیز شکل میگیرد.
این یافته برای حل تناقض موجود در نمودارهای فازی پیشین اهمیت دارد. در توصیف ترمودینامیکی یک سامانه، مرزهای گذار فازی نمیتوانند به هر شکلی به یکدیگر برسند. اندازهگیریهای جدید نشان دادند که یک مرز فازی دیگر نیز وجود دارد که در نقشههای قبلی بهدرستی شناسایی نشده بود.
یکی از جالبترین نتایج آزمایش، مشاهده رفتاری برخلاف انتظار معمول در گذار به ابررسانایی بود.
در بسیاری از مواد، با کاهش دما و عبور از دمای بحرانی، نظم ابررسانایی شکل میگیرد و با سردترشدن ماده تقویت میشود. اما در UTe₂، پژوهشگران شرایطی را مشاهده کردند که در آن یکی از حالتهای ابررسانایی با کاهش بیشتر دما از بین میرود.
این رفتار به معنای آن نیست که ماده بهطور کامل ابررسانایی خود را از دست میدهد. بلکه دو حالت ابررسانایی با یکدیگر رقابت میکنند و تقویت یکی میتواند نظم مربوط به دیگری را تضعیف یا حذف کند.
بر اساس تفسیر پژوهشگران، هنگامی که حالت ابررسانایی دوم در شرایط مناسب تقویت میشود، میتواند حالت نخست را کنار بزند. این گذار با یک مرز فازی مشخص همراه است و اندازهگیری فراصوت شواهد مستقیمی از وقوع آن فراهم کرده است.
اگرچه چنین رفتاری از نظر نظری امکانپذیر بود، مشاهده تجربی آن در این سامانه اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا نشان میدهد رقابت میان حالتهای ابررسانایی میتواند مسیر تحول ماده را حتی هنگام سردکردن تغییر دهد.
برای درک اهمیت احتمالی این نتیجه، باید میان دو مفهوم تمایز قائل شد: ابررسانایی چندمؤلفهای و ابررسانایی توپولوژیک.
در ابررسانایی چندمؤلفهای، پارامتر نظم سامانه از بیش از یک مؤلفه مستقل تشکیل میشود. این مؤلفهها میتوانند با یکدیگر برهمکنش داشته باشند و ترکیب آنها حالتهای کوانتومی پیچیدهای ایجاد کند.
در ابررسانایی توپولوژیک، ساختار توپولوژیک حالت کوانتومی ماده اهمیت پیدا میکند و میتواند به ظهور حالتهای مرزی یا برانگیختگیهای خاص منجر شود. برخی از این حالتها از نظر نظری برای پردازش اطلاعات کوانتومی جذاباند، زیرا ممکن است در برابر انواع مشخصی از اختلالات مقاومتر باشند.
وجود دو مؤلفه ابررسانایی و امکان همزیستی آنها در UTe₂، یکی از شرایطی را فراهم میکند که برای بررسی حالتهای توپولوژیک اهمیت دارد. به همین دلیل، این ماده اکنون نامزد جذابتری برای مطالعات بعدی محسوب میشود.
بااینحال، چندمؤلفهایبودن بهتنهایی اثبات نمیکند که یک ماده توپولوژیک است. برای چنین ادعایی باید ویژگیهای توپولوژیک حالت ابررسانایی و برانگیختگیهای مرتبط با آن بهطور مستقل بررسی و تأیید شوند.
برد رمشاو، از پژوهشگران اصلی این مطالعه، نیز تأکید کرده است که هنوز ابررسانای توپولوژیک بهطور قانعکنندهای اثبات نشده؛ اما اکنون روشنتر است که UTe₂ برخی از ویژگیهای موردنیاز برای تحقق چنین حالتی را در اختیار دارد.
ابررساناهای توپولوژیک از جمله گزینههای مورد توجه برای توسعه نسلهای آینده فناوری کوانتومی هستند. در برخی طرحهای نظری، حالتهای مایورانا میتوانند به ساخت کیوبیتهایی کمک کنند که اطلاعات کوانتومی را به شکلی متفاوت از سامانههای متعارف ذخیره و پردازش میکنند.
اما فاصله میان شناسایی یک ماده امیدوارکننده و ساخت قطعه محاسباتی کاربردی بسیار زیاد است. ابتدا باید ماهیت حالت ابررسانایی با اطمینان مشخص شود؛ سپس امکان ایجاد و کنترل حالتهای توپولوژیک، پایداری آنها و قابلیت استفاده از آنها در معماریهای محاسباتی بررسی شود.
بنابراین، پژوهش حاضر را باید یک پیشرفت بنیادی در فیزیک ماده چگال دانست، نه دستاوردی که بهطور مستقیم فناوری رایانههای کوانتومی را وارد مرحله تازهای کرده باشد.
دستاورد اصلی تیم کرنل، ارائه تصویری منسجمتر از نمودار فازی UTe₂ در حضور فشار، دما و میدان مغناطیسی است. پژوهشگران با شناسایی مرز فازی جدید و نقطه چهاربحرانی، نشان دادهاند که دو حالت ابررسانایی این ماده میتوانند در یک وضعیت چندمؤلفهای با یکدیگر ترکیب شوند و در عین حال بر سر پایداری رقابت کنند.
این نتیجه به حل بخشی از اختلافنظرهای پیشین درباره رفتار UTe₂ کمک میکند و مبنای ترمودینامیکی محکمتری برای بررسی ماهیت ابررسانایی آن فراهم میآورد.
در فیزیک ماده چگال، گاهی شناخت دقیق مرز میان حالتهای مختلف یک ماده بهاندازه کشف خود آن حالتها اهمیت دارد. UTe₂ نمونهای از چنین سامانهای است: مادهای که با تغییر فشار، دما و میدان مغناطیسی، رفتارهای کوانتومی متفاوتی نشان میدهد و اکنون ساختار پیچیده این رفتارها روشنتر شده است.
اگر مطالعات بعدی بتوانند ماهیت توپولوژیک حالت چندمؤلفهای را نیز تأیید کنند، UTe₂ ممکن است جایگاه مهمتری در مسیر توسعه مواد موردنیاز برای فناوریهای کوانتومی پیدا کند. اما فعلاً مهمترین نتیجه، اثبات همزیستی و رقابت دو مؤلفه ابررسانایی در یک ماده واحد است.