یک پژوهش بینالمللی در ۱۹۲ منطقه از چهار قاره نشان میدهد برخی درختان سوزنیبرگ نیمکره شمالی، هنگامی که در نیمکره جنوبی کاشته میشوند، نهتنها سریعتر رشد میکنند، بلکه مقاومت بیشتری نیز در برابر خشکسالی دارند. این یافته میتواند نگاه تازهای به ظرفیت جنگلکاری برای جذب کربن ایجاد کند؛ اما گسترش چنین درختانی، بهویژه گونههای غیربومی مهاجم، ممکن است به تنوع زیستی، اکوسیستمهای طبیعی و حتی خطر آتشسوزی آسیب بزند.

یکی از فرضهای رایج در بومشناسی این است که گیاهان میان سرعت رشد و مقاومت در برابر شرایط نامساعد نوعی مصالحه دارند. به بیان ساده، گیاهی که منابع خود را با سرعت بیشتری صرف رشد میکند، ممکن است ذخیره انرژی کمتری برای مقابله با خشکسالی، سرما یا سایر تنشهای محیطی داشته باشد.
این فرضیه در بسیاری از مطالعات گیاهشناسی مطرح شده است؛ اما بررسی تازهای که با مشارکت بیش از دو دوجین پژوهشگر از کشورهای مختلف انجام شده، تصویری متفاوت ارائه میدهد.
محققان دریافتند برخی گونههای سوزنیبرگ بومی نیمکره شمالی، از جمله کاجها و صنوبر داگلاس، در زیستگاههای غیربومی خود در نیمکره جنوبی تا چهار برابر سریعتر از جمعیتهای همگونه در محدوده طبیعی پراکنششان رشد میکنند. نکته مهمتر اینکه این درختان در محلهای جدید، در برابر خشکسالی نیز عملکرد بهتری نشان میدهند.
این نتیجه از آن جهت جالب است که برخلاف انتظار متعارف، رشد سریعتر در این نمونهها با کاهش تحمل تنش همراه نبوده است. در واقع، درختان مورد بررسی توانستهاند هر دو ویژگی را همزمان نشان دهند: تولید زیستتوده بیشتر و مقاومت بهتر در برابر کمآبی.
برای بررسی این تفاوت، گروه پژوهشی به سراغ روشی به نام «گاهشماری درختی» یا دندروکرونولوژی رفت. در این روش، حلقههای سالانه رشد در تنه درختان بررسی میشوند. هر حلقه اطلاعاتی درباره شرایط رشد در یک دوره زمانی مشخص ارائه میکند و پهنای آن میتواند نشانهای از میزان رشد درخت باشد.
پژوهشگران دادههای مربوط به ۱۹۲ محل را در چهار قاره گردآوری کردند. آنها درختان سوزنیبرگ را در محدوده بومی و غیربومی پراکنششان مقایسه کردند و گونههایی مانند کاج، صنوبر، نراد و سرو را در بررسی خود گنجاندند.
در این مقایسه، تنها سرعت رشد اهمیت نداشت. محققان واکنش درختان به دورههای خشکسالی را نیز ارزیابی کردند؛ از جمله اینکه رشد آنها هنگام کمآبی تا چه اندازه کاهش مییابد، پس از پایان خشکسالی با چه سرعتی به وضعیت قبلی بازمیگردند و در مجموع چه میزان از توان رشد خود را حفظ میکنند.
برای آنکه تفاوتهای ناشی از گونه، سن و شرایط محیطی بهتر کنترل شوند، دادههای حلقههای رشد با شاخصهای اقلیمی و اندازهگیریهای فیزیولوژیک ترکیب شدند.
نتیجه کلی این بود که سوزنیبرگهای نیمکره شمالی در محدودههای غیربومی نیمکره جنوبی، بهطور میانگین رشد بیشتر و مقاومت و بازیابی بهتری در برابر خشکسالی نشان میدهند.
پژوهشگران برای توضیح این رفتار، تنها به مقایسه رشد درختان اکتفا نکردند و ترکیبات ذخیرهشده در بافت آنها را نیز بررسی کردند.
یکی از یافتههای مهم، غلظت بیشتر کربوهیدراتهای غیرساختاری در درختان رشدکننده در محدودههای غیربومی بود. این ترکیبات شامل قندهای محلول و نشاسته هستند و برخلاف کربوهیدراتهای ساختاری، مانند سلولز که در ساخت بافت گیاه مصرف میشوند، میتوانند بهعنوان ذخیره انرژی مورد استفاده قرار گیرند.
این ذخایر در دورههایی که فتوسنتز به دلیل کمبود آب یا سایر تنشها محدود میشود، اهمیت پیدا میکنند. درخت میتواند بخشی از انرژی موردنیاز خود را از ذخایر قبلی تأمین کند و در نتیجه، عملکرد فیزیولوژیک خود را بهتر حفظ کند.
به بیان دیگر، درختی که ذخیره کربوهیدرات بیشتری دارد، ممکن است در مواجهه با خشکسالی انعطافپذیری بیشتری نشان دهد. البته این ذخایر تنها عامل تعیینکننده نیستند و پژوهشگران تأکید میکنند که برای مشخصکردن علت دقیق تفاوت میان جمعیتهای بومی و غیربومی، بررسیهای بیشتری لازم است.
عامل دیگری که در مطالعه بررسی شد، نسبت ایزوتوپ کربن-۱۳ به کربن-۱۲ در بافت چوب بود. مقدار پایینتر این شاخص در درختان غیربومی با محدودیت کمتر روزنههای برگ در جذب دیاکسیدکربن سازگار است.
روزنهها منافذ ریزی روی سطح برگ هستند که تبادل گازها و خروج بخار آب از گیاه را تنظیم میکنند. هنگامی که گیاه با کمبود آب روبهرو میشود، معمولاً روزنهها را میبندد تا از دستدادن آب کاهش یابد؛ اما این کار ورود دیاکسیدکربن و در نتیجه فتوسنتز را نیز محدود میکند.
نتایج ایزوتوپی مطالعه با این تفسیر سازگار است که درختان غیربومی در شرایط بررسیشده، محدودیت کمتری در این فرایند داشتهاند. ترکیب این یافته با ذخایر بیشتر کربوهیدرات و نرخ رشد بالاتر، به افزایش خالص جذب کربن در این جمعیتها اشاره دارد.
افزایش غلظت دیاکسیدکربن جو و تشدید تغییرات اقلیمی، جنگلکاری و توسعه پوشش گیاهی را به یکی از گزینههای مورد توجه برای جذب کربن تبدیل کرده است.
در این میان، انتخاب گونه درختی اهمیت زیادی دارد. اگر هدف ایجاد جنگلهایی باشد که در مدتزمان کوتاه زیستتوده زیادی تولید کنند و در برابر خشکسالی نیز دوام بیاورند، گونههای مورد بررسی در این پژوهش در نگاه نخست گزینههایی جذاب به نظر میرسند.
درختی که سریعتر رشد میکند، میتواند در یک بازه زمانی مشخص کربن بیشتری را در چوب و سایر بخشهای زیستی خود ذخیره کند. اگر این رشد با مقاومت بهتر در برابر کمآبی همراه باشد، احتمال حفظ پوشش درختی در شرایط اقلیمی دشوار نیز افزایش مییابد.
بااینحال، باید میان «سرعت رشد درخت» و «میزان جذب خالص و پایدار کربن توسط یک اکوسیستم» تفاوت قائل شد. ذخیره کربن در جنگل فقط به رشد تنه درختان محدود نیست؛ عمر درخت، مرگومیر، تجزیه چوب، آتشسوزی، وضعیت خاک و تغییرات کاربری زمین نیز در تراز نهایی کربن نقش دارند.
بنابراین، رشد چهاربرابری بهتنهایی ثابت نمیکند که کاشت یک گونه غیربومی در هر منطقه، راهکار اقلیمی بهتری خواهد بود.
بخش مهمی از پژوهش به پیامدهای ناخواسته گسترش سوزنیبرگهای غیربومی اختصاص دارد.
کاجها و صنوبر داگلاس از جمله گونههایی هستند که بهطور طبیعی در نیمکره شمالی پراکنش دارند؛ اما طی دهههای گذشته، برای تأمین چوب و توسعه صنایع جنگلداری در کشورهایی مانند شیلی، برزیل و آفریقای جنوبی در مقیاس وسیع کاشته شدهاند.
مشکل زمانی آغاز میشود که این درختان به محدوده مزارع جنگلی محدود نمیمانند و بذر آنها به زیستگاههای طبیعی اطراف منتقل میشود. در چنین شرایطی، گونه کاشتهشده میتواند بهتدریج به پوشش گیاهی بومی نفوذ کند و ترکیب اکوسیستم را تغییر دهد.
نمونهای که پژوهشگران به آن اشاره میکنند، گسترش کاجها در منطقه سرادو (Cerrado) برزیل است. سرادو یکی از زیستبومهای مهم ساوانایی جهان محسوب میشود و پوشش گیاهی بومی آن با شرایط اقلیمی و رژیم آتشسوزی منطقه سازگار شده است.
برخی کاجهای غیربومی در این منطقه با سرعت زیادی رشد میکنند و میتوانند فضای لازم برای ادامه حیات گیاهان بومی را محدود کنند. در نتیجه، گسترش آنها ممکن است به کاهش تنوع زیستی و تغییر ساختار زیستگاه منجر شود.
این مسئله نشان میدهد که مزیت یک گونه در تولید زیستتوده لزوماً به معنای سازگاری آن با اکوسیستم میزبان نیست. حتی ممکن است همان ویژگیهایی که رشد سریع آن را به یک مزیت اقتصادی تبدیل میکنند، در طبیعت به عاملی برای گسترش تهاجمی و حذف گونههای بومی تبدیل شوند.
پیامدهای جنگلکاری با گونههای سریعالرشد تنها به رقابت با گیاهان بومی محدود نمیشود. تغییر ساختار پوشش گیاهی میتواند رژیم آتشسوزی یک منطقه را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
استیون بروئر، بومشناس دانشگاه میسیسیپی و یکی از پژوهشگران مطالعه، به تجربه این ایالت در مدیریت جنگلهای کاج اشاره کرده است.
در دهه ۱۹۳۰، صنایع چوب در بخشهایی از میسیسیپی کاج برگبلند (Longleaf pine) را بهتدریج با کاج اسلش (Slash pine) جایگزین کردند؛ زیرا گونه دوم سریعتر رشد میکرد و از نظر تولید چوب جذابتر بود.
هر دو گونه بومی منطقه هستند، اما کاج برگبلند مقاومت بیشتری در برابر آتش دارد. تجربه آتشسوزیهای گسترده نشان داده است که تودههای کاج اسلش میتوانند در برابر حریق آسیبپذیرتر باشند. به همین دلیل، برخی جنگلبانان و سازمانهای غیردولتی در سالهای اخیر به احیای کاج برگبلند روی آوردهاند.
این موضوع در مناطق ساوانایی اهمیت بیشتری دارد. در چنین زیستبومهایی، آتشسوزی طبیعی بخشی از سازوکار حفظ ساختار اکوسیستم است. اگر گونهای با تراکم بالا کاشته شود و الگوی سوخت گیاهی را تغییر دهد، ممکن است شدت یا احتمال آتشسوزیهای مخرب افزایش یابد.
بنابراین، انتخاب گونه مناسب برای جنگلکاری باید علاوه بر رشد و تحمل خشکی، با رژیم طبیعی آتشسوزی و ویژگیهای اکولوژیک منطقه نیز سازگار باشد.
پژوهشگران در کنار مقایسه سوزنیبرگهای غیربومی، عملکرد برخی درختان بومی نیمکره جنوبی را نیز بررسی کردند.
در میان آنها، درختان جنس نوتوفاگوس (Nothofagus) که با نام راشهای جنوبی شناخته میشوند، عملکرد نسبتاً خوبی از نظر رشد و تحمل خشکسالی داشتند.
این گروه از درختان پهنبرگ بومی بخشهایی از نیمکره جنوبی هستند و نتایج مطالعه نشان میدهد که میتوانند گزینهای قابل بررسی برای برنامههای جنگلکاری پایدار باشند.
اهمیت این یافته در آن است که برای دستیابی به جنگلهایی با رشد مناسب و مقاومت در برابر خشکسالی، الزاماً نیازی به واردکردن گونههای غیربومی نیست. در برخی مناطق، گونههای بومی نیز ممکن است عملکرد قابلقبولی داشته باشند، درحالیکه خطرات زیستمحیطی ناشی از گسترش گونههای مهاجم را کاهش میدهند.
البته پژوهش حاضر بهتنهایی ثابت نمیکند که نوتوفاگوس در همه مناطق بهترین انتخاب است. تصمیمگیری درباره گونه مناسب همچنان باید بر اساس شرایط محلی، خاک، اقلیم، منابع آب و اهداف مدیریت جنگل انجام شود.
این مطالعه یک تناقض جالب را آشکار کرده است: برخی درختان در خارج از محدوده طبیعی پراکنش خود، نهتنها سریعتر رشد میکنند، بلکه در برابر خشکسالی نیز مقاومتر میشوند. ذخایر بیشتر کربوهیدرات و نشانههای محدودیت کمتر در فتوسنتز، بخشی از توضیح احتمالی این رفتار هستند.
اما تبدیل این یافته به سیاست جنگلکاری، تصمیم سادهای نیست. اگر تنها سرعت رشد و ظرفیت جذب کربن ملاک انتخاب باشد، ممکن است گونههایی انتخاب شوند که در کوتاهمدت زیستتوده زیادی تولید میکنند، اما در بلندمدت به تنوع زیستی، خاک، منابع آب و پایداری اکوسیستم آسیب میزنند.
از سوی دیگر، انتخاب گونههای بومی نیز باید با ارزیابی عملکرد واقعی آنها در برابر خشکسالی و تغییرات اقلیمی همراه باشد. صرف بومیبودن یک گونه تضمین نمیکند که در شرایط اقلیمی آینده عملکرد مناسبی داشته باشد.
پیام اصلی پژوهش این است که تاریخچه تکاملی و بومشناختی گونهها باید در مدلهای پیشبینی رشد و مقاومت گیاهان جدیتر گرفته شود. رفتار یک درخت را نمیتوان فقط با ویژگیهای ژنتیکی یا شرایط آبوهوایی محل رشد آن توضیح داد؛ تاریخچه پراکنش، رقابت با گونههای دیگر و شرایط زیستگاه جدید نیز میتوانند نقش تعیینکنندهای داشته باشند.
برای برنامههای جذب کربن، مسئله فقط کاشت درختانی نیست که سریعتر رشد میکنند؛ بلکه باید جنگلهایی ایجاد کرد که بتوانند در برابر خشکسالی، آتشسوزی و تغییرات محیطی دوام بیاورند، بدون آنکه اکوسیستمهای طبیعی را قربانی کنند.