پژوهشگران دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی مولکولهایی ساختهاند که میتوانند پروتئینهای مرتبط با بیماری را تخریب کنند، اما تنها پس از تابش نور قرمز فعال میشوند. این فناوری با نام RuPHOTAC میتواند راهی برای محدودکردن اثر داروهای قدرتمند به بافت موردنظر و کاهش آسیب به سلولهای سالم فراهم کند.

بسیاری از داروهای ضدسرطان با مهار فعالیت پروتئینهایی عمل میکنند که در رشد و تکثیر سلولهای سرطانی نقش دارند. اما یک مشکل اساسی وجود دارد: پروتئینهایی که به پیشرفت سرطان کمک میکنند، ممکن است در سلولهای سالم نیز وظایف حیاتی داشته باشند. بنابراین، مهار یا از بین بردن آنها در سراسر بدن میتواند عوارض ناخواستهای ایجاد کند.
در سالهای اخیر، رویکردی متفاوت در داروسازی مورد توجه قرار گرفته است که بهجای خاموشکردن فعالیت پروتئینهای بیماریزا، آنها را بهطور مستقیم برای تخریب به سامانه دفع پسماند سلول معرفی میکند. این فناوری با نام PROTAC شناخته میشود و ظرفیت قابلتوجهی برای توسعه داروهای جدید دارد.
بااینحال، قدرت بالای این مولکولها خود به یک چالش تبدیل شده است: چگونه میتوان تخریب یک پروتئین را فقط در بافت موردنظر آغاز کرد؟
گروهی از پژوهشگران دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی (NC State) با همکاری محققانی از دانشگاه کنتاکی، راهکاری مبتنی بر نور ارائه کردهاند. آنها مولکولهای PROTAC را درون یک ساختار شیمیایی حساس به نور قرار دادهاند تا تا پیش از تابش نور قرمز غیرفعال بمانند.
این سامانه که RuPHOTAC نام گرفته، در آزمایشهای سلولی و مدل ماهی زبرا عملکرد امیدوارکنندهای نشان داده است. نتایج پژوهش در مجله Nature Communications منتشر شدهاند.
برای درک اهمیت این فناوری، ابتدا باید با سازوکار PROTAC آشنا شویم.
در سلولهای بدن، سامانهای طبیعی برای شناسایی و تجزیه پروتئینهای معیوب، اضافی یا غیرضروری وجود دارد. یکی از اجزای اصلی این سامانه، مسیر یوبیکوئیتین ـ پروتئازوم است.
در این فرایند، مولکول کوچکی به نام یوبیکوئیتین به پروتئین هدف متصل میشود. این برچسب مانند علامتی برای شناسایی پروتئین توسط سامانه تخریب سلول عمل میکند. در ادامه، مجموعهای پروتئینی به نام پروتئازوم پروتئین علامتگذاریشده را تجزیه میکند.
مولکولهای PROTAC از همین سازوکار طبیعی استفاده میکنند. هر مولکول PROTAC معمولاً دو بخش عملکردی دارد:
بخش نخست به پروتئینی متصل میشود که باید تخریب شود.
بخش دوم به آنزیمی از خانواده لیگازهای E3 متصل میشود که در اتصال یوبیکوئیتین به پروتئین هدف نقش دارد.
به این ترتیب، PROTAC این دو مولکول را در مجاورت یکدیگر قرار میدهد و احتمال برچسبگذاری پروتئین هدف برای تخریب را افزایش میدهد.
تفاوت مهم این روش با داروهای مهارکننده معمولی آن است که هدف فقط متوقفکردن عملکرد پروتئین نیست؛ بلکه تلاش میشود خود مولکول پروتئینی از سلول حذف شود.
از سوی دیگر، PROTAC پس از انجام این فرایند لزوماً مصرف نمیشود و میتواند به مولکول هدف دیگری متصل شود. بنابراین، یک مولکول دارو قادر است در چندین چرخه تخریب پروتئین مشارکت کند.
این ویژگی، فناوری PROTAC را به گزینهای جذاب برای مقابله با پروتئینهایی تبدیل میکند که مهار فعالیت آنها بهتنهایی کافی نیست یا هدفگیری آنها با روشهای دارویی متداول دشوار است.
با وجود مزایای PROTAC، یک محدودیت مهم باقی میماند.
فرض کنیم پروتئینی در رشد یک تومور سرطانی نقش دارد. اگر همان پروتئین در سلولهای سالم نیز برای تنظیم فعالیت ژنها، رشد طبیعی یا عملکردهای حیاتی مورد استفاده قرار گیرد، تخریب گسترده آن در بدن میتواند پیامدهای نامطلوبی داشته باشد.
در واقع، بسیاری از اهداف دارویی سرطان منحصر به سلولهای سرطانی نیستند. تفاوت اصلی ممکن است در میزان فعالیت، تنظیم یا نقش آنها در بافت بیمار باشد، نه در حضور یا عدم حضور کاملشان.
به همین دلیل، پژوهشگران به دنبال راهی هستند که عملکرد PROTAC را از نظر مکانی و زمانی کنترل کنند؛ یعنی بتوان تعیین کرد دارو در کدام ناحیه و در چه زمانی فعال شود.
ایده RuPHOTAC دقیقاً بر همین نیاز استوار است.
پژوهشگران برای کنترل فعالیت PROTAC از ترکیبی مبتنی بر فلز روتنیوم استفاده کردهاند. روتنیوم از عناصر گروه پلاتین است و بهدلیل ویژگیهای شیمیایی و نوری خود در طراحی سامانههای حساس به نور کاربرد دارد.
در فناوری جدید، یک ساختار فوتوشیمیایی مبتنی بر روتنیوم، بخشهای فعال PROTAC را در وضعیتی قرار میدهد که نتوانند بهدرستی به اهداف زیستی خود متصل شوند.
به بیان ساده، این ساختار مانند یک پوشش محافظ مولکولی عمل میکند. تا زمانی که پوشش در جای خود قرار دارد، مولکول تخریبکننده نمیتواند فرایند موردنظر را آغاز کند.
اما تابش نور قرمز با انرژی نسبتاً پایین، باعث آزادشدن قفس فوتوشیمیایی و فعالشدن PROTAC میشود. پس از این مرحله، مولکول میتواند به پروتئین هدف و آنزیم E3 متصل شود و فرایند تخریب را به جریان بیندازد.
نام RuPHOTAC نیز از همین سازوکار گرفته شده است: ترکیبی از روتنیوم و مفهوم مولکولهای کایمریک فعالشونده با نور.
اهمیت انتخاب نور قرمز در این است که این محدوده از طیف نوری، در مقایسه با طول موجهای کوتاهتر، معمولاً نفوذ مناسبتری در بافتهای زیستی دارد. بنابراین، برای فعالسازی دارو در نواحی داخلیتر بافت، گزینه مناسبتری محسوب میشود.
البته میزان نفوذ نور به ویژگیهای بافت، رنگدانهها و عمق موردنظر وابسته است و نور قرمز نیز نمیتواند بدون محدودیت به تمام بخشهای بدن برسد.
پژوهشگران عملکرد RuPHOTAC را هم در محیط آزمایشگاهی و هم در یک مدل زنده بررسی کردند. برای آزمایش درونتنی، از ماهی زبرا استفاده شد؛ مدلی که بهدلیل شفافیت نسبی بدن در مراحل مختلف رشد و امکان مشاهده فرایندهای زیستی، در پژوهشهای زیستپزشکی کاربرد گستردهای دارد.
نتایج نشان دادند که پس از تابش نور قرمز، میزان پروتئینهای هدف در نواحی مشخصی از بدن ماهی کاهش پیدا میکند. همچنین، در شرایط آزمایششده، این ترکیبات سمیت قابلتوجهی در مدل ماهی نشان ندادند.
پژوهشگران برای بررسی دقیقتر عملکرد سامانه، از روش دیگری نیز استفاده کردند: پروتئینهای هدف را به نشانگرهای فلورسنت متصل کردند تا بتوانند تغییر مقدار آنها را در سلولهای زنده مشاهده کنند.
این روش به آنها اجازه داد کاهش واقعی پروتئینهای موجود را از تغییراتی که ممکن است در اثر تولید پروتئینهای جدید رخ دهند، تفکیک کنند.
یکی از دشواریهای ارزیابی داروهای PROTAC این است که کاهش سیگنال یک نشانگر الزاماً به معنای تخریب پروتئین هدف نیست. ممکن است سلول همزمان با تخریب پروتئینهای قدیمی، نمونههای جدیدی از همان پروتئین تولید کند.
در این حالت، اندازهگیری ساده مقدار کلی پروتئین نمیتواند سرعت واقعی تخریب را بهدرستی نشان دهد.
برای حل این مشکل، پژوهشگران از پروتئین فلورسنتی به نام Dendra2 استفاده کردند. این پروتئین ویژگی فوتوتبدیلپذیری دارد؛ یعنی میتوان با تابش نور، ویژگی نوری آن را تغییر داد و گروهی از مولکولهای موجود را از پروتئینهایی که بعداً ساخته میشوند، متمایز کرد.
پژوهشگران با ایجاد یک پروتئین ترکیبی متشکل از Dendra2 و پروتئین هدف، توانستند سرنوشت مولکولهای موجود را بهطور مستقل از پروتئینهای تازهساختهشده دنبال کنند.
این روش امکان اندازهگیری دقیقتر سرعت تخریب پروتئین را در سلول زنده فراهم میکند، بدون آنکه برای این کار لازم باشد فرایند طبیعی ساخت پروتئین در سلول مختل شود.
این بخش از پژوهش صرفاً یک ابزار جانبی نیست؛ بلکه میتواند به توسعه روشهای دقیقتر برای ارزیابی داروهای تخریبکننده پروتئین نیز کمک کند.
بر اساس مقاله علمی، پژوهشگران RuPHOTAC را برای هدفگیری چند گروه از پروتئینها آزمایش کردهاند.
یکی از اهداف، پروتئینهای دارای دامنه برومودومین است. این پروتئینها در تنظیم اپیژنتیکی فعالیت ژنها نقش دارند؛ یعنی میتوانند بر نحوه فعال یا غیرفعالشدن ژنها اثر بگذارند، بدون آنکه توالی DNA تغییر کند.
علاوه بر این، پژوهشگران کاهش قابلتوجه سطح دو پروتئین مهم دیگر را نیز گزارش کردهاند:
c-MYC: پروتئینی تنظیمکننده رونویسی که در کنترل رشد، تکثیر و متابولیسم سلولی نقش دارد. اختلال در تنظیم آن با انواع مختلف سرطان ارتباط دارد.
PIM1: یک آنزیم از خانواده کینازها که در مسیرهای پیامرسانی سلولی، بقا و تکثیر سلول نقش ایفا میکند و در برخی سرطانها بیشفعال میشود.
هر دو پروتئین از اهداف مورد توجه پژوهشهای سرطان هستند. توانایی کاهش سطح آنها با استفاده از یک سامانه فعالشونده با نور، نشان میدهد که RuPHOTAC صرفاً یک مفهوم نظری نیست و میتواند برای تخریب اهداف زیستی مهم به کار گرفته شود.
بااینحال، کاهش سطح این پروتئینها در آزمایشهای پژوهشی را نباید معادل اثبات اثربخشی درمانی علیه سرطان دانست. هنوز باید مشخص شود که این کاهش در بافت توموری چه پیامد عملکردی و درمانی دارد.
یکی از چالشهای فناوریهای فعالشونده با نور، رساندن انرژی نوری به محل موردنظر است.
اگر تومور نزدیک سطح پوست قرار داشته باشد، تابش خارجی میتواند گزینهای قابل بررسی باشد. اما در مورد تومورهای عمیقتر، نور باید از لایههای مختلف بافت عبور کند؛ فرایندی که با جذب و پراکندگی نور محدود میشود.
پژوهشگران نیز اشاره کردهاند که نفوذ نور در بافتهای کمرنگدانه بهتر انجام میشود. این مسئله میتواند دامنه کاربردهای اولیه فناوری را محدود کند.
برای استفاده در بدن انسان، احتمالاً باید راهکارهای دیگری نیز بررسی شوند؛ از جمله رساندن نور با ابزارهای نوری پزشکی یا توسعه روشهایی که بتوانند انرژی فعالسازی را به محل دقیقتری منتقل کنند.
از سوی دیگر، ایمنی و پایداری ترکیبات روتنیوم، نحوه توزیع آنها در بدن، سرعت دفع و احتمال واکنشهای ناخواسته نیز باید در مطالعات بعدی بررسی شوند.
پاسخ فعلی این است: از نظر مفهومی، بله؛ اما هنوز شواهد کافی برای اثبات کاربرد درمانی آن در انسان وجود ندارد.
آنچه پژوهشگران نشان دادهاند، امکان کنترل فعالیت مولکولهای تخریبکننده پروتئین با استفاده از نور است. این قابلیت میتواند در آینده به طراحی داروهایی کمک کند که تنها در ناحیه مشخصی فعال شوند و اثرات ناخواسته آنها در سایر بافتها کاهش یابد.
اما برای رسیدن به کاربرد بالینی، چند مرحله مهم باقی مانده است:
۱. آزمایش روی مدلهای پیچیدهتر: عملکرد سامانه باید در مدلهای حیوانی مناسبتر برای بررسی بیماریهای انسانی ارزیابی شود.
۲. بررسی تومورهای تثبیتشده: باید مشخص شود که فعالسازی موضعی RuPHOTAC میتواند رشد تومور موجود را مهار کند یا خیر.
۳. ارزیابی ایمنی: سمیت احتمالی ترکیبات روتنیوم، محصولات حاصل از آزادشدن قفس و اثرات طولانیمدت آنها باید بررسی شود.
۴. حل مسئله رساندن نور: برای درمان تومورهای عمقی، باید روش مؤثری برای رساندن نور قرمز به محل هدف وجود داشته باشد.
۵. توسعه سامانههای دارورسانی: ممکن است لازم باشد RuPHOTAC بهگونهای طراحی شود که علاوه بر فعالسازی نوری، در بافت موردنظر تجمع بیشتری پیدا کند.
بنابراین، مسیر تبدیل این فناوری به داروی ضدسرطان احتمالاً به ترکیبی از شیمی دارویی، مهندسی مواد، سامانههای نوری و زیستشناسی تومور وابسته خواهد بود.
فناوری RuPHOTAC تلاش میکند یکی از محدودیتهای مهم داروهای تخریبکننده پروتئین را برطرف کند: نبود کنترل کافی بر محل و زمان فعالیت آنها.
در این روش، یک قفس مولکولی مبتنی بر روتنیوم، PROTAC را تا زمان تابش نور قرمز غیرفعال نگه میدارد. پس از فعالسازی، مولکول میتواند پروتئین هدف را به مسیر طبیعی تخریب سلول هدایت کند.
آزمایشها روی سلولها و ماهی زبرا نشان دادهاند که این سامانه میتواند سطح پروتئینهای انتخابشده را در نواحی مشخص کاهش دهد و در مدل حیوانی مورد استفاده نیز سمیت آشکاری نشان نداده است.
اهمیت این دستاورد فراتر از سرطان است. بسیاری از بیماریها با فعالیت غیرطبیعی یا تجمع پروتئینهای خاص ارتباط دارند. اگر بتوان تخریب این پروتئینها را با دقت مکانی و زمانی کنترل کرد، دامنه کاربرد این فناوری ممکن است به بیماریهای دیگری نیز گسترش یابد.
بااینحال، این پژوهش هنوز یک اثبات مفهوم علمی است، نه یک درمان آماده. چالش نفوذ نور به بافتهای عمیق، ایمنی ترکیبات و اثربخشی واقعی در مدلهای بیماری انسانی باید در مراحل بعدی پاسخ داده شوند.