حدود پنج میلیون سال پیش، خویشاوندی باستانی از پاندای سرخ امروزی در جنگلهای گرم و مرطوب ایالت تنسی در آمریکا زندگی میکرد. فسیلهای بهدستآمده از این جانور نشان میدهند که برخلاف پاندای سرخ امروزی، رژیم غذایی آن احتمالاً ترکیبی از گیاهان و گوشت بوده است. این پستاندار همچنین ساختاری استخوانی شبیه انگشت شست داشت که میتوانست در گرفتن شاخهها و حرکت در محیط جنگلی به آن کمک کند.

پاندای سرخ امروزی جانوری نسبتاً کوچک است که در جنگلهای کوهستانی هیمالیا و بخشهایی از جنوبغربی چین زندگی میکند. بااینحال، تاریخ تکاملی خانواده آن بسیار گستردهتر از پراکندگی کنونی این گونه است. میلیونها سال پیش، خویشاوندان منقرضشده پاندای سرخ در بخشهایی از اروپا، آسیا و آمریکای شمالی حضور داشتند.
یکی از شواهد مهم این تاریخ تکاملی در ایالت تنسی آمریکا پیدا شده است؛ جایی که محوطه فسیلی گری، مجموعهای کمنظیر از بقایای جانوران و گیاهان متعلق به حدود پنج میلیون سال پیش را در خود حفظ کرده است. در میان این بقایا، اسکلتهای تقریباً کاملی از گونهای به نام Pristinailurus bristoli کشف شدهاند که اطلاعات ارزشمندی درباره شکل بدن، رژیم غذایی و شیوه زندگی خویشاوندان باستانی پاندای سرخ فراهم میکنند.
داستان محوطه فسیلی گری در سال ۲۰۰۰ و طی عملیات ساخت جاده در نزدیکی شهر گری در شرق تنسی آغاز شد. آنچه ابتدا یک پروژه عمرانی معمولی بود، به کشفی دیرینهشناختی تبدیل شد که تصویری کمسابقه از اکوسیستم منطقه در میلیونها سال پیش ارائه میکرد.
این محوطه بقایای جانورانی را در خود جای داده که در محیطی گرم و مرطوب، پیرامون دریاچهای باستانی زندگی میکردند. کرگدنهای ماقبل تاریخ، تاپیرها، تمساحها و گونههای دیگری از پستانداران در کنار جانوران کوچکتر در این زیستبوم حضور داشتند.
اهمیت این کشف تنها به تنوع جانوران محدود نمیشود. فسیلهای محوطه گری به دورهای تعلق دارند که اطلاعات دیرینهشناختی درباره برخی مناطق شرق آمریکای شمالی نسبتاً محدود است. حفظشدن بقایای تقریباً کامل جانوران، امکان بررسی ویژگیهایی را فراهم کرده که معمولاً از روی دندان یا قطعات پراکنده استخوان بهآسانی قابل تشخیص نیستند.
گونه Pristinailurus bristoli که به افتخار لری بریستول، از چهرههای مرتبط با کشف این جانور، نامگذاری شده است، به خویشاوندان منقرضشده پاندای سرخ تعلق دارد. این جانور گاهی با عنوان «پاندای آپالاشی بریستول» نیز شناخته میشود.
برآوردها نشان میدهند وزن این پستاندار حدود ۸ تا ۱۵ کیلوگرم بوده است؛ درحالیکه وزن پاندای سرخ امروزی معمولاً حدود پنج کیلوگرم است. بنابراین، گونه باستانی تنسی میتوانست بهمراتب بزرگتر از خویشاوند زنده خود باشد.
وجود دو اسکلت تقریباً کامل از این گونه به دانشمندان اجازه داده است ساختار بدن آن را با جزئیات بیشتری بررسی کنند. این شواهد نشان میدهند که پاندای بریستول احتمالاً بیشتر از پاندای سرخ امروزی روی زمین حرکت میکرده، هرچند ویژگیهای بدنی آن همچنان با زندگی در محیطهای جنگلی سازگار بوده است.
یکی از نکات مهم درباره Pristinailurus bristoli، ترکیب ویژگیهای دندانی آن است. دندانهای آسیاب این جانور برای خردکردن مواد گیاهی مناسب بودند؛ اما سایر دندانها همچنان توانایی بریدن گوشت را حفظ کرده بودند.
این ترکیب نشان میدهد که جانور احتمالاً همهچیزخوار بوده است؛ یعنی میتوانسته از منابع غذایی گیاهی و جانوری استفاده کند. در مقایسه، پاندای سرخ امروزی عمدتاً از گیاهان، بهویژه بامبو، تغذیه میکند.
پاندای بریستول را میتوان نمونهای از مرحلهای در تاریخ تکاملی این خانواده دانست که در آن سازگاری با مصرف گیاهان اهمیت فزایندهای پیدا کرده بود، اما رژیم غذایی هنوز به اندازه گونه امروزی تخصصی نشده بود.
البته از روی ساختار دندانها نمیتوان تمام جزئیات رژیم غذایی جانور را مشخص کرد. آنچه شواهد فسیلی پشتیبانی میکنند، احتمال همهچیزخواری و وجود سازگاریهایی برای خردکردن مواد گیاهی است؛ نه اینکه جانور الزاماً به یک نوع گیاه خاص وابستگی داشته باشد.
یکی از جالبترین ویژگیهای پاندای سرخ و برخی خویشاوندان منقرضشده آنها، ساختاری است که به «شست کاذب» معروف شده است. این ساختار در واقع انگشت جدیدی نیست؛ بلکه استخوانی در ناحیه مچ دست به نام استخوان کنجدی شعاعی است که بزرگتر و تغییرشکلیافته شده و میتواند به گرفتن اشیا کمک کند.
این استخوان به جانور امکان میدهد شاخهها یا ساقههای گیاهی را محکمتر در میان اندامهای حرکتی خود نگه دارد. در پاندای سرخ امروزی، چنین قابلیتی هنگام گرفتن و دستکاری ساقههای بامبو اهمیت دارد.
بااینحال، شست کاذب پاندای بریستول از نمونه موجود در پاندای سرخ امروزی کوچکتر بود. پژوهشگران این تفاوت را یکی از نشانههای احتمالی سبک زندگی زمینیتر این گونه میدانند؛ جانوری که احتمالاً زمان بیشتری را روی سطح جنگل میگذراند و بهاندازه پاندای سرخ امروزی به زندگی روی درختان وابسته نبود.
پاسخ لزوماً مثبت نیست. پژوهشهای مربوط به خویشاوندان باستانی پاندای سرخ نشان میدهند که ساختارهای مشابه شست کاذب ممکن است پیش از تخصصیافتن این خانواده برای تغذیه از گیاهان، در ارتباط با حرکت روی شاخهها تکامل یافته باشند.
برای مثال، گونه منقرضشده Simocyon batalleri که در اروپا زندگی میکرد، جثهای تقریباً هماندازه یک پوما داشت و بیشتر به گوشتخواری گرایش نشان میداد. بااینحال، این جانور نیز ساختاری استخوانی شبیه شست کاذب داشت؛ ویژگیای که احتمالاً هنگام گرفتن شاخهها و بالا رفتن از درختان به آن کمک میکرد.
این شواهد با این فرضیه سازگارند که ساختار مذکور ابتدا برای بهبود گرفتن شاخهها و حرکت در محیطهای درختی شکل گرفته و بعدها در برخی خویشاوندان پاندای سرخ برای دستکاری و خوردن گیاهان نیز به کار گرفته شده است. بااینحال، تعیین دقیق کارکرد اولیه این ساختار در نیاکان دور، همچنان به تفسیر مجموعه شواهد آناتومیکی و فسیلی وابسته است.
حضور پاندای بریستول در تنسی پرسشی مهم درباره جابهجایی جانوران در گذشته زمین مطرح میکند: خویشاوندی از جانورانی که امروزه عمدتاً در آسیا شناخته میشوند، چگونه به آمریکای شمالی رسیده است؟
شواهد فسیلی نشان میدهند که خویشاوندان خانواده پاندای سرخ در بخشهایی از نیمکره شمالی پراکندگی گستردهای داشتهاند. در دورههایی از تاریخ زمین، جنگلهای پهنبرگ مناطق وسیعی از اروپا، آسیا و آمریکای شمالی را به هم مرتبط میکردند. چنین زیستگاههایی میتوانستند مسیر مناسبی برای گسترش جانوران جنگلزی فراهم کنند.
با گذشت زمان، تغییرات اقلیمی و دگرگونی پوشش گیاهی باعث شدند بسیاری از این جنگلها کوچکتر و پراکندهتر شوند. در نتیجه، جمعیتهایی که پیشتر به یکدیگر دسترسی داشتند، ممکن بود در زیستگاههای جداافتاده باقی بمانند.
پاندای بریستول احتمالاً بخشی از همین تاریخ پیچیده مهاجرت و جدایی جمعیتها بوده است. بااینحال، فسیلهای این گونه بهتنهایی مسیر دقیق مهاجرت یا زمان رسیدن نیاکانش به آمریکای شمالی را مشخص نمیکنند؛ برای بازسازی این تاریخ باید یافتههای مناطق مختلف و اطلاعات زمینشناختی نیز با یکدیگر مقایسه شوند.
پاسخ را باید در زمینشناسی منطقه جستوجو کرد. بستر سنگی این ناحیه شامل سنگهای کربناته، از جمله سنگ آهک، است که در تماس طولانیمدت با آب اسیدی میتوانند بهتدریج حل شوند.
این فرایند طی میلیونها سال حفرههایی زیرزمینی ایجاد کرد. با گسترش حفرهها و فروریختن بخشهایی از سنگ بستر، گودالهایی در سطح زمین شکل گرفتند که میتوانستند از آب، رسوبات، گیاهان و بقایای جانوران پر شوند.
حدود پنج میلیون سال پیش، یکی از این فرورفتگیها به دریاچهای تبدیل شد که جانوران اطراف را به خود جذب میکرد. با انباشتهشدن رسوبات، بقایای گیاهان و جانورانی که وارد دریاچه شده بودند زیر لایههای جدید دفن شدند.
دفنشدن سریع و دورماندن بقایا از برخی عوامل تخریب، از جمله دسترسی گسترده به اکسیژن و نور، به حفظ آنها کمک کرد. این شرایط در نهایت محوطه گری را به نوعی کپسول زمانی طبیعی تبدیل کرد؛ محیطی که تصویری از یک اکوسیستم باستانی را برای پژوهشگران امروزی حفظ کرده است.
پاندای سرخ امروزی تنها گونه زنده خانواده زیستی Ailuridae محسوب میشود. خویشاوندان منقرضشده این خانواده در گذشته تنوع و پراکندگی بیشتری داشتند، اما امروزه تنها یک گونه از این شاخه تکاملی باقی مانده است.
این جانور با وجود شباهت اسمی به پاندای غولپیکر، خویشاوند نزدیک آن نیست. پاندای غولپیکر به خانواده خرسها تعلق دارد، درحالیکه پاندای سرخ در خانواده جداگانهای قرار میگیرد. شباهت برخی ویژگیهای آنها، از جمله شست کاذب و علاقه به بامبو، نمونهای از شکلگیری سازگاریهای مشابه در شاخههای تکاملی متفاوت است.
وضعیت کنونی پاندای سرخ نیز نگرانیهای حفاظتی جدی ایجاد کرده است. تخریب و تکهتکهشدن زیستگاههای جنگلی از تهدیدهای مهم این گونه به شمار میروند. به همین دلیل، حفاظت از جنگلهای محل زندگی آن برای بقای تنها نماینده زنده این خانواده اهمیت ویژهای دارد.
اهمیت پاندای بریستول صرفاً در این نیست که خویشاوندی باستانی از پاندای سرخ در جنگلهای تنسی زندگی میکرده است. این کشف نشان میدهد که پراکندگی جغرافیایی جانوران در گذشته بسیار متفاوت از وضعیت کنونی بوده و ویژگیهای بدنی گونههای زنده را نمیتوان بدون بررسی تاریخ تکاملی خویشاوندان منقرضشده آنها بهطور کامل درک کرد.
شست کاذب نمونهای روشن از این پیچیدگی است. ساختاری که امروز در پاندای سرخ برای گرفتن بامبو اهمیت دارد، ممکن است در نیاکان دورتر ابتدا به حرکت روی شاخهها کمک کرده باشد. به بیان دیگر، تکامل همیشه اندامهای کاملاً جدیدی برای نیازهای جدید نمیسازد؛ گاهی ساختارهای موجود در گذر زمان تغییر کارکرد میدهند و برای استفادههای تازه به کار گرفته میشوند.
از سوی دیگر، بقایای پاندای بریستول نشان میدهند که گذار به رژیم غذایی گیاهیتر احتمالاً تدریجی بوده است. دندانهای سازگار با خردکردن گیاهان در کنار توانایی مصرف گوشت، تصویری از جانوری ارائه میکنند که در مسیر تکاملی خود هنوز برخی ویژگیهای نیاکان همهچیزخوارش را حفظ کرده بود.
در نهایت، محوطه فسیلی گری یادآور این نکته است که تاریخ حیات روی زمین بسیار گستردهتر از پراکندگی کنونی گونههاست. جانوری که امروز تنها خویشاوندان زندهاش در جنگلهای آسیا زندگی میکنند، زمانی در جنگلهای آمریکای شمالی حضور داشت؛ و استخوانهای باقیمانده از آن، هنوز میتوانند سرنخهایی درباره مهاجرت، سازگاری و تغییرات تکاملی در اختیار دانشمندان قرار دهند.