پژوهشگران با بازبینی فسیلی که در دهه ۱۹۲۰ در مصر کشف شده بود، گونهای منقرضشده از تمساحهای پوزهدراز را شناسایی کردهاند. این جانور حدود ۴۵ میلیون سال پیش در آبهای کمعمق منطقه زندگی میکرده است؛ اما نکته جالب ماجرا، شباهتی غیرمنتظره میان جمجمه ناقص آن و مجسمه مشهور ابوالهول جیزه است.

گاهی یک کشف علمی نه با پیدا کردن فسیلی تازه، بلکه با بررسی دوباره نمونهای قدیمی اتفاق میافتد. فسیلها ممکن است هنگام کشف، به دلیل شباهت ظاهری با گونههای شناختهشده، اشتباه طبقهبندی شوند. پیشرفت فناوریهای تصویربرداری و روشهای تحلیل زیستی این امکان را فراهم کرده است که دانشمندان پس از گذشت چندین دهه، به سراغ مجموعههای قدیمی بروند و اطلاعات تازهای از آنها به دست آورند.
نمونهای از این اتفاق در مصر رخ داده است؛ جایی که بازبینی یک جمجمه فسیلشده، به شناسایی گونهای جدید از خزندگان باستانی انجامید. این جانور اکنون با نام علمی Herugavialis cairensis شناخته میشود. یافتههای مربوط به آن در مجله علمی Royal Society Open Science منتشر شدهاند.
داستان این کشف به دهه ۱۹۲۰ بازمیگردد؛ زمانی که پژوهشگران بقایای یک تمساح با جمجمهای تقریباً کامل را در سازند زمینشناسی مُقَطَّم در شمال مصر پیدا کردند. این منطقه بهدلیل لایههای سنگ آهکی با قدمت تقریبی ۴۵ میلیون سال شناخته میشود.
در بررسی اولیه، فسیل به سرده Tomistoma نسبت داده شد؛ گروهی که تمساح پوزهباریک مالایی، معروف به «گاریال کاذب»، نیز به آن تعلق دارد. شباهت ظاهری جمجمه با نمونههای شناختهشده، در آن زمان چنین طبقهبندیای را توجیهپذیر میکرد.
اما با پیشرفت روشهای مطالعه فسیل، امکان بررسی دقیقتر نمونه فراهم شد. گروهی بینالمللی از پژوهشگران با استفاده از اسکن توموگرافی رایانهای یا CT ساختار جمجمه را بررسی کردند. این فناوری به دانشمندان اجازه میدهد بخشهای داخلی یک نمونه را مطالعه کنند، بدون آنکه مجبور باشند آن را بشکافند یا به شکل فیزیکی تخریب کنند.
نتیجه بررسی نشان داد که جمجمه ویژگیهایی دارد که آن را از گونههای شناختهشده متمایز میکند. بنابراین، پژوهشگران آن را به یک گونه منقرضشده و پیشتر شناسایینشده نسبت دادند.
بخش غیرمعمول ماجرا به وضعیت جمجمه فسیل بازمیگردد. نوک پوزه این جانور از بین رفته است؛ موضوعی که یادآور یکی از شناختهشدهترین ویژگیهای مجسمه بزرگ ابوالهول در جیزه، یعنی بینی آسیبدیده و ازدسترفته آن، است.
نکته مهم این است که این شباهت صرفاً ظاهری است. هیچ مدرکی وجود ندارد که نشان دهد آسیبدیدگی فسیل و وضعیت بینی ابوالهول منشأ مشترکی دارند یا از نظر تاریخی به یکدیگر مربوطاند.
نام Herugavialis cairensis نیز از همین زمینه فرهنگی و جغرافیایی الهام گرفته شده است. بخش «Heru» به نامی مرتبط با خدای مصری حورس اشاره دارد که پژوهشگران احتمال دادهاند در شکلگیری سنتهای تصویری مرتبط با ابوالهول نقش داشته باشد. بخش دوم نام، «cairensis»، به قاهره اشاره میکند.
در واقع، ارتباط این جانور با ابوالهول به محل و زمینه زمینشناختی کشف آن و شباهت اتفاقی در بخش ازدسترفته پوزه محدود میشود؛ اما همین جزئیات، داستان علمی را به موضوعی جذاب برای عموم تبدیل کرده است.
بازسازی ویژگیهای بدنی Herugavialis cairensis نشان میدهد که این جانور شکارچی نیمهآبزی بوده است. پوزه بلند و باریک و دندانهای تیز آن با شکار ماهی سازگاری داشتهاند.
حفرههای چشمی برجسته جمجمه نیز نشان میدهند که چشمها احتمالاً در بخش بالایی سر قرار میگرفتند؛ ویژگیای که در برخی تمساحهای آبزی امروزی نیز دیده میشود و میتواند به جانور اجازه دهد در حالی که بیشتر بدنش زیر آب است، محیط اطراف را زیر نظر داشته باشد.
بر اساس تفسیر پژوهشگران، این ویژگیهای بدنی احتمالاً برای شکار ماهیهای استخوانی و ماهیهای غضروفی، مانند برخی خویشاوندان کوسهها، مناسب بودهاند. وجود فسیلهای ماهی در همان سازند زمینشناسی نیز تصویری از محیط زیستی فراهم میکند که این شکارچی باستانی در آن زندگی میکرده است.
امروزه تمساحها در دریای مدیترانه زندگی نمیکنند؛ اما در گذشته دور، وضعیت منطقه کاملاً متفاوت بود. در دوره ائوسن، حدود ۵۶ تا ۳۴ میلیون سال پیش، بخشهایی از شمال آفریقا و مناطق پیرامون مدیترانه با محیطهای دریایی گرم و کمعمق پوشیده شده بودند.
در چنین شرایطی، گروههای مختلفی از خزندگان آبزی میتوانستند در این منطقه زندگی و شکار کنند. فسیلهای گاریالمانندان نشان میدهند که خویشاوندان باستانی تمساحهای پوزهدراز در گذشته پراکندگی جغرافیایی بسیار گستردهتری از خویشاوندان زنده امروزی خود داشتند.
شناسایی Herugavialis cairensis به دانشمندان کمک میکند تا تنوع این گروه در گذشته و روابط تکاملی میان گونههای مختلف آن را بهتر درک کنند. همچنین، این کشف اطلاعات بیشتری درباره اکوسیستمهای باستانی شمال آفریقا در اختیار پژوهشگران میگذارد.
البته یک فسیل بهتنهایی نمیتواند تمام جزئیات تغییرات تکاملی این گروه را روشن کند. برای بازسازی دقیقتر تاریخ آنها، باید شواهد حاصل از نمونههای مختلف، سن لایههای زمینشناسی و ویژگیهای کالبدشناختی در کنار یکدیگر بررسی شوند.
امروزه تنها دو گونه زنده از گاریالمانندان شناخته شدهاند: گاریال هندی (Gavialis gangeticus) در جنوب آسیا و گاریال کاذب (Tomistoma schlegelii) در جنوبشرق آسیا.
این دو گونه با تهدیدهای حفاظتی روبهرو هستند. تخریب و تغییر زیستگاههای رودخانهای، شکار و فشارهای انسانی از جمله عواملیاند که بقای آنها را دشوار میکنند. گاریال هندی در رده «بهشدت در معرض خطر انقراض» قرار دارد و گاریال کاذب نیز در فهرست گونههای در معرض خطر ثبت شده است.
این وضعیت، وجه دیگری از اهمیت مطالعه فسیلها را نشان میدهد. بررسی خویشاوندان منقرضشده نهتنها تاریخ حیات روی زمین را روشن میکند، بلکه به دانشمندان کمک میکند تغییرات پراکندگی جغرافیایی، تنوع زیستی و وابستگی گونهها به زیستگاههای خاص را بهتر بشناسند.
البته انقراض خویشاوندان باستانی این خزندگان و کاهش جمعیت گونههای امروزی را نباید یکسان دانست. هر دوره زمینشناسی شرایط محیطی متفاوتی داشته و تهدیدهای کنونی نیز تا حد زیادی با فعالیتهای انسانی ارتباط دارند.
این کشف یادآوری میکند که مجموعههای موزهای و فسیلهایی که دههها پیش طبقهبندی شدهاند، هنوز میتوانند اطلاعات تازهای در خود پنهان کرده باشند. ممکن است یک نمونه در زمان کشف، به دلیل محدودیت ابزارهای موجود یا شباهت با گونههای شناختهشده، به گروه نادرستی نسبت داده شده باشد.
فناوریهایی مانند CT، همراه با روشهای نوین مقایسه کالبدشناختی و تحلیل تکاملی، به پژوهشگران کمک میکنند فرضیههای قدیمی را دوباره ارزیابی کنند. این کار گاهی به اصلاح طبقهبندی یک گونه و گاهی به شناسایی گروهی کاملاً جدید میانجامد.
در مورد Herugavialis cairensis، نتیجه تنها افزودن نامی تازه به فهرست جانوران منقرضشده نیست. این بازبینی، تصویری دقیقتر از تنوع تمساحهای پوزهدراز در منطقه مدیترانه باستانی ارائه میدهد و نشان میدهد که حتی یک جمجمه قدیمی نیز میتواند به بازسازی بخشهایی از تاریخ پیچیده حیات کمک کند.
شناسایی Herugavialis cairensis حاصل بازنگری در فسیلی است که نزدیک به یک قرن پیش کشف شده بود. این تمساح پوزهدراز حدود ۴۵ میلیون سال پیش در آبهای گرم و کمعمق شمال مصر زندگی میکرد و اکنون بهعنوان گونهای متمایز از خویشاوندان شناختهشده خود معرفی شده است.
شباهت اتفاقی میان نوک پوزه ازدسترفته فسیل و بینی آسیبدیده ابوالهول، وجهی جالب به این کشف بخشیده است؛ اما اهمیت اصلی آن در دانش تازهای است که درباره تنوع و تکامل تمساحسانان باستانی به دست میدهد.
پیام علمی این ماجرا روشن است: گاهی برای کشف گونهای ناشناخته، لازم نیست به جستوجوی فسیل تازه برویم؛ کافی است شواهد قدیمی را با ابزارها و پرسشهای دقیقتری بررسی کنیم.