
در نگاه نخست، تلهپاتی و اینترنت به دو جهان کاملاً متفاوت تعلق دارند: یکی به تصور انتقال مستقیم افکار از ذهنی به ذهن دیگر مربوط است و دیگری بر رایانهها، کابلها و تبادل دادههای دیجیتال تکیه دارد. اما در تاریخ فناوری شوروی، این دو ایده در نقطهای غیرمنتظره به یکدیگر رسیدند.
در دوران جنگ سرد، شماری از دانشمندان و علاقهمندان به علوم فراهنجار در اتحاد جماهیر شوروی معتقد بودند که ارتباط مستقیم ذهنی ممکن است روزی به فناوری تبدیل شود. این باور، با وجود نداشتن پشتوانه علمی قابلاتکا، بخشی از فضای گستردهتری بود که در آن پیشرفت علمی قرار بود مرزهای ارتباطات انسانی را از میان بردارد و حتی به حل منازعات جهانی کمک کند.
بر اساس کتاب «هک کردن پرده آهنین: باستانشناسی رسانهای اینترنت روسیه» نوشته ناتالیا کونرادوا، همین آرمانهای غیرمتعارف در کنار شبکهای از ارتباطات علمی، فرهنگی و سیاسی، در ایجاد نخستین تماسها میان کاربران آمریکایی و شوروی نقش داشتند. داستان شکلگیری اینترنت روسیه، بنابراین، فقط تاریخ رایانهها نیست؛ بلکه روایتی از آرزوهای بزرگ، رقابت ایدئولوژیک و تلاش برای برقراری ارتباط فراتر از مرزهای سیاسی است.
امروزه تلهپاتی، یعنی انتقال اطلاعات یا افکار میان افراد بدون استفاده از حواس شناختهشده، فاقد شواهد علمی معتبر و تکرارپذیری است که وجود چنین قابلیتی را تأیید کند. اما در بخش بزرگی از قرن بیستم، برخی پژوهشگران هنوز احتمال میدادند که پدیدههایی مانند تلهپاتی و دورجنبانی، یعنی جابهجایی اشیا با نیروی ذهن، روزی با روشهای علمی توضیح داده شوند.
در اتحاد جماهیر شوروی، این علاقه با باور رسمی به توانایی علم برای دگرگونکردن جامعه پیوند خورده بود. پروژه سوسیالیستی خود را متعهد به ساختن آیندهای متفاوت معرفی میکرد؛ آیندهای که در آن پیشرفت دانش و فناوری میتوانست محدودیتهای دیرینه بشر را کنار بزند.
از سفر فضایی گرفته تا رؤیای افزایش طول عمر و حتی جاودانگی، طیفی از ایدههای بلندپروازانه در چنین فضایی مطرح میشدند. پژوهش درباره پدیدههای فراهنجار نیز گاه در همین چارچوب قرار میگرفت و برخی محققان میکوشیدند با آزمایشهای کنترلشده، شواهدی برای وجود تواناییهای ذهنی ناشناخته پیدا کنند.
اهمیت تاریخی این موضوع در آن نیست که تلهپاتی واقعاً وجود داشته است؛ بلکه در این است که بخشی از جامعه علمی و سیاسی آن دوره، چنین احتمالی را جدی میگرفت و بر اساس آن به دنبال فرصتهای پژوهشی و ارتباطی میرفت.
یکی از حلقههای مهم این داستان، مؤسسه اسالن در کالیفرنیاست؛ مرکزی که در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ به پژوهشهای جایگزین، ایدههای نو درباره آگاهی انسان و جستوجوی شیوههای تازه ارتباطی علاقه داشت.
افرادی از این مؤسسه در اوایل دهه ۱۹۷۰ به شوروی سفر کردند تا با پژوهشگران علاقهمند به تلهپاتی ارتباط برقرار کنند. این تماسها بهتدریج از محدوده کنجکاوی درباره پدیدههای فراهنجار فراتر رفتند و زمینه را برای تبادلهای شوروی ـ آمریکایی و فعالیتهای دیپلماسی مردمی فراهم کردند.
در میانه دهه ۱۹۸۰، کارآفرین آمریکایی جوئل شاتز با استفاده از ارتباطات خود با این شبکهها به شوروی سفر کرد. بنا بر روایت کونرادوا، این ارتباطات به ایجاد نخستین تماسهای کاربران آمریکایی و شوروی در شبکه یوزنت کمک کرد.
یوزنت سامانهای توزیعشده برای تبادل پیام و بحث در گروههای خبری بود که پیش از گسترش عمومی وب، امکان گفتوگوی آنلاین میان کاربران رایانه را فراهم میکرد. در آن زمان، ایجاد ارتباط دیجیتال میان دو کشور رقیب صرفاً یک مسئله فنی نبود؛ دسترسی به زیرساختها، محدودیتهای سیاسی و اعتماد میان افراد نیز اهمیت داشت.
به این ترتیب، ارتباطاتی که در ابتدا حول علاقه به تلهپاتی شکل گرفته بودند، به مسیری برای همکاری و تبادل اطلاعات تبدیل شدند. نه انتقال ذهنی افکار، بلکه شبکهای از انسانهایی که میخواستند از مرزهای معمول عبور کنند، به ایجاد ارتباط دیجیتال کمک کرد.
ارتباط میان این دو پدیده تنها به روابط تاریخی افراد محدود نمیشود. در سطح مفهومی نیز میان آرمان تلهپاتی و ایده اینترنت شباهتی وجود دارد: هر دو تصویری از ارتباطی سریع و گسترده ارائه میکنند که موانع جغرافیایی را کمرنگ میسازد.
البته سازوکار آنها کاملاً متفاوت است. تلهپاتی فرض میکند اطلاعات میتواند بدون مجاری حسی شناختهشده میان ذهنها منتقل شود؛ اینترنت، در مقابل، از زیرساختهای فیزیکی و پروتکلهای ارتباطی برای انتقال داده استفاده میکند.
بااینحال، در نیمه دوم قرن بیستم، هر دو ایده در فضایی رشد کردند که خوشبینی به فناوری بسیار قدرتمند بود. بسیاری از متفکران و دانشمندان باور داشتند که روشهای تازه ارتباطی میتوانند درک متقابل میان ملتها را افزایش دهند و حتی از بروز درگیریهای نظامی جلوگیری کنند.
یوسیف گولدین، از سازماندهندگان اصلی ارتباطات تلویزیونی میان شوروی و آمریکا و علاقهمند به پژوهشهای فراهنجار، ارتباطات همزمان در سراسر جهان را راهی برای نزدیکترکردن مردم میدانست. در نگاه او، اگر انسانها تجربههای مشترکی داشته باشند و احساس کنند بخشی از جامعهای جهانیاند، شاید احتمال فاجعههایی مانند جنگ هستهای کاهش یابد.
این باور را باید در چارچوب آرمانگرایی آن دوره فهمید، نه بهعنوان یک نتیجه اثباتشده. ارتباط بیشتر میتواند فرصتهایی برای آشنایی و گفتوگو ایجاد کند، اما بهخودیخود تضمین نمیکند که اختلافات سیاسی یا منازعات نظامی از بین بروند.
علاقه به تلهپاتی در شوروی را نمیتوان فقط با کنجکاوی چند دانشمند توضیح داد. ساختار سیاسی و فرهنگی کشور نیز در این مسیر نقش داشت.
دولت شوروی سرمایهگذاری گستردهای بر علوم پایه، مهندسی و فناوریهای مرتبط با صنایع نظامی انجام میداد. در چنین محیطی، ایدههایی که وعده دستاوردهای بنیادین میدادند، گاه امکان جذب توجه و منابع پژوهشی را پیدا میکردند؛ حتی اگر اعتبار علمی آنها هنوز روشن نبود.
برخی نهادهای نظامی آمریکا نیز گزارشهایی درباره پژوهشهای فراهنجار شوروی را با نگرانی دنبال میکردند. اسناد اطلاعاتی از نگرانی مقامهای آمریکایی درباره احتمال استفاده نظامی از تواناییهای ادعایی ذهنی حکایت دارند. این نگرانیها نشان میدهد که رقابت جنگ سرد چگونه میتوانست حتی ادعاهای اثباتنشده را به موضوعی امنیتی تبدیل کند.
بااینحال، باید میان نگرانیهای اطلاعاتی و واقعیت علمی تمایز گذاشت. اینکه یک سازمان اطلاعاتی احتمال تهدیدی را بررسی کند، به معنای اثبات وجود آن توانایی نیست. تا امروز شواهد معتبر و تکرارپذیری که تلهپاتی را بهعنوان یک قابلیت واقعی انسان تأیید کنند، در دست نیستند.
در این معنا، تاریخ پژوهشهای فراهنجار بخشی از تاریخ بزرگتر جنگ سرد است: دورانی که رقابت سیاسی، ترس از عقبماندن از رقیب و ایمان به پیشرفت علمی، گاهی دولتها را به بررسی ایدههایی سوق میداد که بعدها از دستور کار علمی کنار گذاشته شدند.
تصور رایج این است که اینترنت روسیه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ پدید آمد. اما روایت تاریخی کونرادوا تصویری پیچیدهتر ارائه میکند: برخی از نخستین زیرساختها و ارتباطات شبکهای در قلمرو شوروی، پیش از فروپاشی این کشور شکل گرفته بودند.
یکی از نمونههای مهم، شرکت SovAm Teleport بود که در میانه دهه ۱۹۸۰ به ایجاد ارتباطات شبکهای میان شوروی و خارج از آن کمک کرد. شکلگیری چنین ارتباطاتی در شرایطی رخ داد که بسیاری از مؤسسات علمی شوروی بهشدت تحت کنترل بودند و ارتباط آزاد با جهان بیرون با موانع سیاسی و اداری روبهرو میشد.
در اینجا، تفاوت میان امکان فنی و امکان اجتماعی اهمیت پیدا میکند. مهندسان شوروی از توانایی اتصال رایانهها به یکدیگر برخوردار بودند و شبکههای رایانهای را پیش از آغاز پروژه آرپانت در برخی محیطها توسعه میدادند. بااینحال، ایجاد اینترنت به معنای امروزی آن فقط به رایانه و تجهیزات نیاز ندارد؛ همکاری بینالمللی، دسترسی به منابع، آزادی تبادل اطلاعات و وجود جامعهای از کاربران نیز ضروریاند.
از نگاه کونرادوا، رهبری شوروی انگیزه چندانی برای ایجاد شبکهای نداشت که شهروندان بتوانند از طریق آن آزادانه و خارج از کنترل نهادهای رسمی با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. بنابراین، وجود توانایی مهندسی بهتنهایی برای پیدایش اینترنتی فراگیر کافی نبود.
یکی از مهمترین لحظات تاریخ اینترنت اولیه شوروی، تلاش نافرجام گروهی از مقامهای تندرو برای متوقفکردن روند اصلاحات و جلوگیری از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در اوت ۱۹۹۱ بود.
در آن دوره، کاربران یوزنت در مؤسسه کورچاتوف مسکو اطلاعات مربوط به تحولات را از طریق شبکه داخلی خود جمعآوری میکردند، به انگلیسی ترجمه میکردند و در گروههای خبری منتشر میساختند. به این ترتیب، رسانهها و سیاستمداران آمریکایی میتوانستند از برخی رویدادها از راهی متفاوت با کانالهای رسمی اطلاع پیدا کنند.
این نقش ارتباطی مهم بود، اما نباید آن را عامل تعیینکننده شکست کودتا دانست. به ارزیابی کونرادوا، مقاومت نیروهای دموکراسیخواه در داخل شوروی نقش اساسیتری در سرنوشت آن رویداد داشت. اینترنت و یوزنت احتمالاً بر سرعت گردش اطلاعات، میزان آگاهی مخاطبان خارجی و فشارهای بینالمللی اثر گذاشتند، اما شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد بدون آنها نتیجه اصلی رویدادها حتماً متفاوت میشد.
این نمونه، یکی از ظرفیتهای مهم شبکههای ارتباطی را نشان میدهد: آنها میتوانند انحصار اطلاعات را تضعیف کنند و مسیرهایی برای انتشار خبر خارج از مجاری رسمی به وجود آورند. بااینحال، فناوری ارتباطی جایگزین کنش سیاسی و اجتماعی در جهان واقعی نمیشود.
این پرسش که اگر اینترنت زودتر در شوروی توسعه مییافت، آیا این کشور از فروپاشی نجات پیدا میکرد، بیشتر به تاریخ فرضی مربوط است تا پرسشی که بتوان پاسخ قطعی برای آن یافت.
کونرادوا با چنین برداشتی موافق نیست. از نگاه او، توسعه اینترنت نیازمند مجموعهای از شرایط بود: مواد و تجهیزات مناسب، همکاری با جهان خارج و مهمتر از همه، وجود شبکهای اجتماعی که مردم واقعاً از طریق آن ارتباط برقرار کنند.
حتی اگر مهندسان میتوانستند رایانهها را به هم متصل کنند، این امر لزوماً به معنای شکلگیری اینترنتی عمومی و آزاد نبود. نظام سیاسی شوروی نه زیرساختهای لازم را بهطور گسترده فراهم کرده بود و نه انگیزه روشنی برای ایجاد شبکهای داشت که تبادل آزاد اطلاعات را از کنترل نهادهای رسمی خارج کند.
از سوی دیگر، فروپاشی شوروی نتیجه مجموعهای از عوامل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و ملی بود. نسبتدادن سرنوشت یک کشور به نبود یا حضور یک فناوری، پیچیدگی تاریخ را نادیده میگیرد.
اینترنت در سالهای پایانی اتحاد شوروی به گردش اطلاعات کمک کرد، اما نمیتوان نتیجه گرفت که توسعه زودتر آن الزاماً ساختار سیاسی کشور را حفظ میکرد. همانطور که فناوری بهتنهایی یک نظام سیاسی را از بین نمیبرد، لزوماً قادر به نجات آن نیز نیست.
داستان اینترنت روسیه در سال ۱۹۹۱ به پایان نمیرسد. شبکهای که در ابتدا بخشی از اینترنت جهانی و فضایی برای ارتباط آزاد کاربران بود، بهتدریج هویتی فرهنگی و زبانی پیدا کرد که با اصطلاح «رونت» شناخته میشود؛ واژهای برای اشاره به فضای اینترنتی روسیزبان.
در آغاز، زبان روسی کاربران را به هم پیوند میداد، اما آنها همچنان در شبکهای جهانی فعالیت میکردند که از نظر فنی به مرزهای ملی محدود نبود. با گذشت زمان، این تصور که اینترنت روسیزبان فضایی مستقل و متمایز است، بیش از پیش برجسته شد.
کونرادوا در کتاب خود به روندی نگرانکننده اشاره میکند: محدودیتهای دیجیتال در روسیه و تلاش برای ساختن اینترنتی که مرزهای آن بیش از گذشته با مرزهای دولت همپوشانی داشته باشد. از نگاه او، رونت که زمانی پنجرهای به جهان بیرون بود، اکنون در معرض جدایی بیشتر از شبکه جهانی قرار دارد.
این تحول یادآور یک تناقض تاریخی است. اینترنت با آرمان ارتباط آزاد و فرامرزی رشد کرد، اما همان فناوری میتواند در شرایطی دیگر به ابزار نظارت، محدودسازی و کنترل اطلاعات تبدیل شود. زیرساخت دیجیتال بهخودیخود نه آزادی را تضمین میکند و نه اقتدارگرایی را از میان میبرد؛ پیامدهای آن به نهادها، سیاستها و قدرتی بستگی دارد که شبکه را اداره میکند.
پیوند میان تلهپاتی و اینترنت روسیه در نگاه نخست عجیب به نظر میرسد، اما با بررسی تاریخ جنگ سرد معنای روشنتری پیدا میکند. پژوهشهای فراهنجار، خوشبینی فناورانه و رؤیای ارتباط مستقیم میان انسانها، گروههایی از دانشمندان و فعالان را در شوروی و آمریکا به یکدیگر نزدیک کرد.
این ارتباطات، در کنار تحولات سیاسی و پیشرفتهای فنی، به ایجاد برخی از نخستین تماسهای دیجیتال میان کاربران دو کشور کمک کردند. بااینحال، این تاریخ نباید بهعنوان شاهدی برای واقعیبودن تلهپاتی تعبیر شود. آنچه اثر عملی داشت، نه انتقال فراطبیعی افکار، بلکه شبکهای از ارتباطات انسانی بود که از مرزهای ایدئولوژیک عبور کرد.
این داستان همچنین یادآوری میکند که تاریخ فناوری فقط تاریخ اختراع دستگاهها نیست. فناوریها در دل فرهنگها، آرمانها، ترسها و روابط انسانی شکل میگیرند. گاهی حتی ایدههایی که از نظر علمی به بنبست میرسند، میتوانند بهطور غیرمستقیم بر مسیر شکلگیری ارتباطات و فناوری اثر بگذارند.
شاید مهمترین درس این روایت همین باشد: اینترنت روسیه را تلهپاتی نساخت؛ اما رؤیای ارتباطی که در پس آن قرار داشت، به نزدیکشدن انسانهایی کمک کرد که در جهان واقعی، میانشان دیواری از بیاعتمادی و رقابت سیاسی کشیده شده بود.