پژوهشگران دانشگاه کوئینزلند با استفاده از یونهای آمونیوم متحرک در کانالهای نانومتری، غشایی ساختهاند که میتواند عبور آب را افزایش دهد و همزمان مانع عبور بخش زیادی از اتانول شود. این فناوری در صورت توسعه و مقیاسپذیری، ممکن است مصرف انرژی در برخی فرایندهای جداسازی صنعتی را کاهش دهد.

غشاهای جداساز از اجزای مهم صنایع شیمیایی، دارویی، انرژی و تصفیه آب هستند. این فناوریها با عبور دادن برخی مولکولها و جلوگیری از عبور مولکولهای دیگر، امکان جداسازی مواد را بدون نیاز به فرایندهای پیچیدهتر فراهم میکنند. بااینحال، طراحی غشایی که هم سرعت عبور بالایی داشته باشد و هم بتواند مواد را با دقت زیاد از یکدیگر جدا کند، همچنان یکی از چالشهای مهم مهندسی غشا به شمار میرود.
مشکل اصلی را میتوان در یک تضاد مهندسی خلاصه کرد: افزایش سرعت عبور مولکولها معمولاً کنترل انتخابپذیری غشا را دشوارتر میکند. به بیان دیگر، غشایی که اجازه میدهد مواد سریعتر از آن عبور کنند، ممکن است در جلوگیری از عبور مولکولهای ناخواسته عملکرد ضعیفتری داشته باشد.
اکنون گروهی از پژوهشگران دانشگاه کوئینزلند استرالیا رویکرد متفاوتی برای حل این مسئله ارائه کردهاند. آنها بهجای تمرکز صرف بر تغییر اندازه منافذ یا ترکیب شیمیایی غشا، ساختار درونی کانالهای آن را به محیطی پویا تبدیل کردهاند؛ محیطی که در آن یونهای آمونیوم با حرکت چرخشی خود به انتقال مولکولها کمک میکنند.
نتایج این پژوهش در مجله علمی Science منتشر شده است.
غشاهای جداساز معمولاً از ساختارهایی با منافذ بسیار ریز تشکیل شدهاند. این منافذ مانند شبکهای از مسیرهای باریک عمل میکنند که مولکولها باید از میان آنها عبور کنند.
ابعاد این کانالها میتواند کمتر از یک نانومتر باشد؛ یعنی در مقیاسی حدود صد هزار برابر کوچکتر از قطر یک تار موی انسان. در چنین ابعادی، برهمکنش مولکولها با دیواره کانال اهمیت زیادی پیدا میکند.
مولکولها هنگام حرکت در این مسیرها ممکن است با مقاومت ناشی از اصطکاک، نیروهای چسبندگی و برهمکنشهای سطحی روبهرو شوند. این عوامل میتوانند سرعت انتقال را کاهش دهند. از سوی دیگر، همین برهمکنشها در برخی موارد به غشا کمک میکنند تا میان مولکولهای مختلف تمایز قائل شود.
بنابراین، کاهش مقاومت در مسیر عبور مولکولها همیشه به معنای بهبود عملکرد کلی نیست؛ زیرا ممکن است دقت جداسازی نیز تحت تأثیر قرار بگیرد.
در طراحی سنتی غشاها، مهندسان معمولاً با تغییر اندازه منافذ، جنس مواد یا ویژگیهای شیمیایی سطح تلاش میکنند این تعادل را بهبود دهند. اما تیم پژوهشی دانشگاه کوئینزلند مسیر دیگری را انتخاب کرده است: اگر نتوانیم مسیر عبور مولکولها را بهسادگی بازطراحی کنیم، چرا خود مسیر را متحرک نکنیم؟
راهکار پژوهشگران، واردکردن یونهای آمونیوم به کانالهای نانومتری غشاست. این یونها با حرکت چرخشی خود، محیطی ایجاد میکنند که دیگر مانند یک کانال کاملاً ثابت و صلب رفتار نمیکند.
برای درک بهتر ایده، میتوان کانال غشا را به یک راهروی باریک تشبیه کرد. در یک راهروی ثابت، حرکت افراد به شکل هندسی مسیر و برخورد آنها با دیوارهها وابسته است. اما اگر اجزای متحرکی درون این مسیر قرار بگیرند و بتوانند به تنظیم جریان عبور کمک کنند، شرایط انتقال تغییر میکند.
پژوهشگران عملکرد یونهای آمونیوم را به نوعی گردان یا گیت کنترل عبور تشبیه کردهاند؛ سازوکاری که به مولکولها اجازه میدهد با سهولت بیشتری حرکت کنند، اما در عین حال ویژگیهای لازم برای جداسازی حفظ شود.
نکته مهم این است که فناوری جدید صرفاً با بزرگترکردن منافذ یا کاهش محدودیتهای غشا کار نمیکند. هدف آن، تغییر رفتار دینامیکی محیطی است که مولکولها در آن جابهجا میشوند.
در چنین ساختاری، حرکت چرخشی یونها میتواند بر نحوه برهمکنش مولکولها با محیط کانال و انتقال انرژی در مقیاس نانومتری اثر بگذارد. به این ترتیب، پژوهشگران تلاش کردهاند دو ویژگی را که معمولاً در طراحی غشا با یکدیگر در رقابتاند، همزمان بهبود دهند: سرعت انتقال و انتخابپذیری.
برای ارزیابی عملکرد غشای جدید، پژوهشگران جداسازی مخلوط آب و اتانول را آزمایش کردند. این ترکیب برای بررسی عملکرد غشاها اهمیت دارد، زیرا جداسازی اجزای آن میتواند در صنایع شیمیایی و فرایندهای تولیدی کاربرد داشته باشد.
بر اساس نتایج اعلامشده از سوی تیم پژوهشی، غشای جدید در مقایسه با یک غشای فیلتراسیون استاندارد، به بهبود دهبرابری شاخص دقت جداسازی دست یافته است.
دو نتیجه کمی دیگر نیز گزارش شدهاند:
افزایش حدود ۴۴ درصدی انتقال آب: میزان عبور آب از غشا نسبت به نمونه مرجع افزایش یافته است.
کاهش حدود ۹۰ درصدی عبور اتانول: غشای جدید توانسته است از عبور بخش عمدهای از اتانول جلوگیری کند.
ترکیب این دو نتیجه اهمیت ویژهای دارد. افزایش عبور آب بهتنهایی لزوماً به معنای عملکرد بهتر نیست؛ همانطور که کاهش عبور اتانول بدون حفظ جریان آب نیز ممکن است بهرهوری فرایند را پایین بیاورد. ارزش اصلی فناوری در این است که هر دو شاخص را در جهت مطلوب تغییر داده است.
البته باید توجه داشت که ارقام یادشده مربوط به آزمایشهای پژوهشی و مقایسه با یک غشای مرجع هستند. این نتایج بهخودیخود اثبات نمیکنند که فناوری در تمام ترکیبهای شیمیایی، شرایط عملیاتی یا مقیاسهای صنعتی عملکرد مشابهی خواهد داشت.
جداسازی مواد در بسیاری از صنایع به انرژی قابل توجهی نیاز دارد. در برخی فرایندها، برای جداسازی اجزای یک مخلوط باید مواد را گرم کرد، به نقطه جوش رساند یا از تجهیزات مکانیکی و شیمیایی پیچیده استفاده کرد.
برای مثال، تقطیر یکی از روشهای رایج جداسازی مایعات است. در این روش، اختلاف فراریت اجزای مخلوط برای جداسازی آنها به کار گرفته میشود؛ اما تأمین انرژی حرارتی مورد نیاز میتواند هزینه عملیاتی بالایی داشته باشد.
غشاها در شرایط مناسب میتوانند بخشی از این فرایندها را با مصرف انرژی کمتر انجام دهند یا بهعنوان مرحلهای مکمل در کنار روشهای دیگر قرار بگیرند. بااینحال، عملکرد غشا به عواملی مانند سرعت عبور، انتخابپذیری، دوام، مقاومت در برابر گرفتگی و هزینه تولید وابسته است.
اگر فناوری جدید بتواند در مقیاس بزرگ نیز افزایش شار آب و کاهش عبور مواد ناخواسته را حفظ کند، ممکن است در حوزههای مختلفی کاربرد داشته باشد:
۱. جداسازی و خالصسازی مواد شیمیایی
در صنایع شیمیایی، جداسازی مواد اولیه، محصولات میانی و ترکیبات جانبی بخش مهمی از هزینه تولید را تشکیل میدهد. غشاهایی با سرعت و دقت بالاتر میتوانند به بهبود بهرهوری این مراحل کمک کنند.
۲. بازیابی منابع ارزشمند
در برخی فرایندهای صنعتی، جریانهای خروجی حاوی مواد قابل بازیابی هستند. فناوریهای غشایی پیشرفته میتوانند امکان جداسازی و بازگرداندن بخشی از این مواد به چرخه تولید را فراهم کنند.
۳. استفاده از دیاکسید کربن
یکی از حوزههای مورد توجه گروه پژوهشی، فرایندهای مرتبط با استفاده و تبدیل دیاکسید کربن است. جداسازی مؤثر مواد در این فرایندها میتواند به توسعه فناوریهای تبدیل کربن و تولید محصولات شیمیایی پایدارتر کمک کند.
۴. حفاظت از محیط زیست و تصفیه جریانهای آلوده
افزایش دقت جداسازی میتواند در برخی کاربردهای تصفیه و بازیابی مواد از جریانهای صنعتی مفید باشد؛ البته نوع آلاینده، ترکیب محلول و شرایط عملیاتی تعیین میکنند که یک غشا تا چه اندازه برای این کاربرد مناسب است.
با وجود نتایج امیدوارکننده، میان موفقیت یک آزمایش آزمایشگاهی و استفاده گسترده صنعتی فاصله قابل توجهی وجود دارد.
نخستین مسئله، مقیاسپذیری است. ساخت غشایی که در نمونه آزمایشگاهی عملکرد مطلوبی دارد، لزوماً به معنای امکان تولید اقتصادی آن در ابعاد صنعتی نیست. باید مشخص شود که آیا میتوان ساختار نانومتری و توزیع یکنواخت یونهای آمونیوم را در سطح وسیع و با هزینه قابل قبول حفظ کرد یا خیر.
موضوع دوم، دوام و پایداری عملکرد است. غشاهای صنعتی ممکن است برای مدت طولانی در معرض فشار، دما، ترکیبات شیمیایی مختلف و آلودگیهای موجود در جریان ورودی قرار بگیرند. بنابراین، لازم است مشخص شود که ساختار پویای کانالها در طول زمان تا چه اندازه پایدار میماند.
همچنین باید عملکرد غشا در مخلوطهای پیچیدهتر از آب و اتانول بررسی شود. بسیاری از جریانهای صنعتی شامل چندین ماده محلول، ذرات معلق و ترکیباتی هستند که ممکن است با سطح غشا برهمکنش داشته باشند یا باعث گرفتگی آن شوند.
در نهایت، ارزیابی اقتصادی و انرژی نیز ضروری است. افزایش سرعت انتقال و دقت جداسازی زمانی به مزیت صنعتی تبدیل میشود که هزینه تولید، نگهداری و تعویض غشا در مقایسه با روشهای موجود توجیهپذیر باشد.
اهمیت پژوهش دانشگاه کوئینزلند در ارائه یک راهبرد متفاوت برای طراحی غشاهای پیشرفته است. در رویکردهای متداول، تمرکز عمدتاً بر هندسه منافذ و ویژگیهای شیمیایی مواد قرار دارد؛ اما این پژوهش نشان میدهد که پویایی اجزای درونی کانالها نیز میتواند بهعنوان یک متغیر طراحی مورد استفاده قرار گیرد.
یونهای آمونیوم با حرکت چرخشی خود، محیط انتقال مولکولها را از ساختاری نسبتاً ثابت به فضایی پویا تبدیل میکنند. آزمایش جداسازی آب و اتانول نیز نشان داده است که این تغییر میتواند همزمان با افزایش عبور آب و محدودکردن عبور اتانول همراه باشد.
اگر این عملکرد در آزمایشهای گستردهتر و مقیاس صنعتی نیز تأیید شود، فناوری مذکور میتواند به توسعه نسل تازهای از غشاهای جداساز کمک کند؛ غشاهایی که بهجای انتخاب میان سرعت و دقت، تلاش میکنند هر دو را بهبود دهند.
بااینحال، در شرایط فعلی باید این دستاورد را یک پیشرفت آزمایشگاهی امیدوارکننده دانست، نه فناوری صنعتیِ آماده بهرهبرداری. آزمون دوام، تولید انبوه، عملکرد در مخلوطهای پیچیده و ارزیابی واقعی مصرف انرژی، مراحل تعیینکننده بعدی خواهند بود.