
سیلوسایبین، ترکیب روانگردان موجود در برخی قارچها، در سالهای اخیر توجه زیادی را در پژوهشهای مرتبط با افسردگی و سایر اختلالات روانپزشکی به خود جلب کرده است. مطالعات پیشین نشان دادهاند که این ماده میتواند در شرایط مشخص، تغییراتی سریع و ماندگار در عملکرد مغز ایجاد کند. بااینحال، اثرات ادراکی شدید آن، از جمله توهم و تغییر در تجربه ذهنی، یکی از موانع مهم استفاده گستردهتر از این ترکیب در پزشکی به شمار میرود.
اکنون پژوهشی از دانشگاه کالیفرنیا در سانتا کروز نشان میدهد که تغییرات ساختاری ناشی از سیلوسایبین در اتصالات عصبی و پاسخ رفتاری مرتبط با اثرات روانگردان آن، دستکم در مدلهای حیوانی، به سازوکارهای سلولی یکسانی وابسته نیستند.
این مطالعه که در نشریه علمی Nature Neuroscience منتشر شده، با بررسی گیرندههای سروتونین در گروه مشخصی از سلولهای عصبی قشر مغز، شواهدی ارائه میکند مبنی بر اینکه میتوان برخی از اثرات سیلوسایبین بر انعطافپذیری ساختاری مغز را از پاسخ رفتاری مرتبط با اثرات توهمزا جدا کرد.
با وجود اهمیت این نتیجه، هنوز نمیتوان گفت که دانشمندان راهی برای حذف توهم در انسان و حفظ تمام مزایای درمانی سیلوسایبین پیدا کردهاند. آزمایشها روی موشها انجام شدهاند و تبدیل این یافتهها به یک درمان بالینی، به پژوهشهای بیشتری نیاز دارد.
مغز ساختاری ثابت و تغییرناپذیر نیست. ارتباط میان نورونها در پاسخ به تجربه، یادگیری، محیط و وضعیت سلامت تغییر میکند؛ قابلیتی که با عنوان «انعطافپذیری عصبی» شناخته میشود.
یکی از جلوههای این پدیده، شکلگیری یا حذف سیناپسهاست؛ نقاط ارتباطی که از طریق آنها سلولهای عصبی اطلاعات را به یکدیگر منتقل میکنند. تغییر در تعداد و پایداری این اتصالات میتواند بر نحوه پردازش اطلاعات و عملکرد شبکههای عصبی اثر بگذارد.
در بسیاری از پژوهشهای مربوط به افسردگی، اختلالات ناشی از استرس مزمن و سایر مشکلات روانپزشکی، تغییرات اتصالات عصبی اهمیت ویژهای دارند. استرس مزمن میتواند با از دست رفتن بخشی از اتصالات عصبی همراه باشد و عملکرد مدارهای مغزی را مختل کند.
سیلوسایبین از جمله موادی است که پژوهشگران برای بررسی امکان تحریک سریع انعطافپذیری عصبی مطالعه میکنند. هدف این است که مشخص شود آیا تغییرات ایجادشده در شبکههای مغزی میتوانند به بهبود پایدار علائم برخی اختلالات کمک کنند یا خیر.
بااینحال، افزایش تعداد اتصالات عصبی بهتنهایی معادل بهبود عملکرد مغز نیست. نوع اتصالات، پایداری آنها و شبکههایی که به آنها تعلق دارند نیز اهمیت دارند. پژوهش جدید دقیقاً از همین منظر به اثرات سیلوسایبین پرداخته است.
برای بررسی اثرات سیلوسایبین، گروه پژوهشی از روش تصویربرداری دومفوتونی استفاده کرد؛ فناوریای که امکان مشاهده ساختارهای بسیار کوچک در بافت زنده مغز را فراهم میکند.
محققان با استفاده از این روش توانستند برآمدگیهای کوچکی به نام «خارهای دندریتی» را در نورونهای موشها دنبال کنند. این ساختارها در شاخههای نورون قرار دارند و بسیاری از سیناپسهای تحریککننده در آنها شکل میگیرند.
مزیت مهم این روش آن است که پژوهشگران میتوانند یک ناحیه مشخص از مغز را در چند مقطع زمانی بررسی کنند. به این ترتیب، بهجای مقایسه تصاویر متعلق به حیوانات مختلف، امکان پیگیری شکلگیری، بلوغ و حذف اتصالات در طول زمان فراهم میشود.
نتایج نشان داد که پس از تجویز سیلوسایبین، تشکیل خارهای دندریتی جدید در مغز موشها بهسرعت افزایش مییابد و این تغییرات میتوانند ظرف ۲۴ ساعت قابل مشاهده باشند.
پژوهشگران همچنین دریافتند که این ماده تنها تعداد اتصالات جدید را افزایش نمیدهد؛ بلکه بر بلوغ ساختاری آنها نیز اثر میگذارد. برخی خارهای دندریتی تازهشکلگرفته، سریعتر به ساختارهایی بالغتر تبدیل شدند که معمولاً از پایداری بیشتری برخوردارند.
در مقابل، سیلوسایبین بر حذف برخی اتصالات قدیمی نیز اثر گذاشت. بنابراین، تصویر حاصل پیچیدهتر از این ادعای ساده است که این ماده صرفاً تعداد اتصالات عصبی را افزایش میدهد. تغییرات مشاهدهشده شامل شکلگیری اتصالات جدید، بلوغ آنها و حذف بخشی از ارتباطات قبلی است.
یکی از یافتههای مهم مطالعه این بود که اثر سیلوسایبین به وضعیت اولیه مغز وابسته است.
در موشهای سالم، مصرف این ماده موجب افزایش موقت تشکیل اتصالات جدید شد. با گذشت زمان، میزان تشکیل اتصالات به سطح معمول نزدیک شد و همزمان بخشی از اتصالات موجود پیش از مصرف ماده حذف شدند. این روند نشان میدهد که تغییرات ساختاری مغز لزوماً به افزایش دائمی تعداد اتصالات منجر نمیشوند.
اما در موشهایی که در معرض الگوی آزمایشی استرس مزمن قرار گرفته بودند، پاسخ متفاوت بود. استرس مزمن در این مدل با کاهش اتصالات عصبی همراه بود. پس از تجویز سیلوسایبین، تشکیل اتصالات جدید در این حیوانات افزایش بیشتری پیدا کرد و روند از دست رفتن اتصالات موجود نیز کاهش یافت.
این تفاوت میتواند برای پژوهش درباره افسردگی اهمیت داشته باشد؛ زیرا نشان میدهد اثر یک ماده بر ساختار عصبی ممکن است با وضعیت اولیه شبکههای مغزی ارتباط داشته باشد.
بااینحال، مدل استرس در موشها معادل کامل افسردگی در انسان نیست. این یافتهها برای درک سازوکارهای زیستی ارزشمندند، اما بهتنهایی اثبات نمیکنند که سیلوسایبین در بیماران مبتلا به افسردگی دقیقاً همین تغییرات را ایجاد خواهد کرد.
مهمترین بخش پژوهش به گیرندهای به نام گیرنده سروتونین ۲A یا 5-HT2A مربوط میشود. این گیرنده در انتقال پیامهای شیمیایی در مغز نقش دارد و یکی از اهداف اصلی سیلوسایبین و سایر روانگردانهای کلاسیک به شمار میرود.
پژوهشگران بهطور خاص گروهی از نورونهای قشر مغز را بررسی کردند که «نورونهای هرمی لایه پنجم» نام دارند. این سلولها از نورونهای اصلی خروجی قشر مغز هستند و گیرندههای سروتونین ۲A را به میزان قابلتوجهی بیان میکنند.
برای مشخص کردن نقش این گیرندهها، محققان از روشهای ژنتیکی استفاده کردند تا بتوانند آنها را در همین گروه سلولی بهطور انتخابی حذف یا دوباره فعال کنند.
نتایج دو آزمایش مکمل، تفاوت مهمی را آشکار کرد:
هنگامی که گیرندههای سروتونین ۲A در نورونهای هرمی لایه پنجم بازگردانده شدند، سیلوسایبین توانست تشکیل و تثبیت اتصالات عصبی جدید را تحریک کند؛ بااینحال، موشها پاسخ رفتاری موسوم به «تکان سریع سر» را نشان ندادند.
هنگامی که گیرندههای سروتونین ۲A از همین گروه نورونی حذف شدند، سیلوسایبین دیگر نتوانست تشکیل خارهای دندریتی جدید را به شیوه معمول تحریک کند؛ بااینحال، پاسخ رفتاری تکان سر همچنان مشاهده شد.
این دو نتیجه در کنار یکدیگر نشان میدهند که گیرندههای سروتونین ۲A در نورونهای هرمی لایه پنجم برای تغییرات ساختاری ناشی از سیلوسایبین ضروریاند و فعال بودن آنها در این گروه سلولی برای ایجاد این تغییرات کفایت میکند؛ اما پاسخ رفتاری مورد بررسی به همین گیرندهها در همین گروه سلولی وابسته نیست.
در پژوهشهای مربوط به روانگردانها، رفتار موسوم به «تکان سر» در جوندگان بهعنوان شاخصی آزمایشگاهی برای بررسی فعالیتهای مرتبط با اثرات توهمزا استفاده میشود. این رفتار پس از مصرف برخی مواد روانگردان مشاهده میشود و با فعالیت گیرندههای سروتونین ۲A ارتباط دارد.
بااینحال، این شاخص را نباید معادل مستقیم تجربه ذهنی انسان دانست. موشها نمیتوانند تجربه ادراکی خود را توصیف کنند و هیچ رفتار منفردی در حیوانات تمام پیچیدگیهای توهم، تغییر در ادراک یا دگرگونی تجربه ذهنی انسان را بازنمایی نمیکند.
بنابراین، نتیجه دقیق پژوهش این نیست که دانشمندان توهم را در موشها اندازه گرفته و آن را بهطور کامل از اثرات مغزی جدا کردهاند. آنچه نشان داده شده، جدایی میان دو پدیده قابلاندازهگیری در مدل حیوانی است: تغییرات ساختاری سیناپسها و پاسخ رفتاری تکان سر.
این تمایز برای تفسیر نتایج ضروری است. مطالعه، شواهد محکمی درباره تفاوت مسیرهای سلولی فراهم میکند، اما هنوز مشخص نیست این جدایی تا چه اندازه در تجربه ذهنی و پیامدهای درمانی انسان نیز برقرار خواهد بود.
یکی از موانع استفاده پزشکی از سیلوسایبین، شدت و مدت اثرات روانگردان آن است. درمانهای مبتنی بر این ماده معمولاً به ارزیابی پزشکی، نظارت تخصصی و محیطی کنترلشده نیاز دارند. تجربه روانگردان نیز برای همه بیماران مناسب یا قابلتحمل نیست.
اگر پژوهشگران بتوانند ترکیباتی تولید کنند که انعطافپذیری عصبی را تحریک کنند، اما اثرات ادراکی شدید کمتری داشته باشند، ممکن است امکان توسعه درمانهایی با الزامات نظارتی و بالینی متفاوت فراهم شود.
یافتههای جدید یک مبنای زیستی برای بررسی چنین رویکردی ارائه میکنند: بهجای تلاش برای حذف همه اثرات سیلوسایبین بهطور همزمان، میتوان مسیرهای سلولی دخیل در تغییرات ساختاری مغز را هدف قرار داد.
بااینحال، این پژوهش هنوز داروی جدیدی تولید نکرده است و نشان نمیدهد که یک ترکیب غیرتوهمزا با همان اثرات درمانی سیلوسایبین در انسان در دسترس است. برای رسیدن به چنین هدفی، باید مسیرهای مولکولی دقیقتر شناسایی شوند و ترکیبات احتمالی در آزمایشهای پیشبالینی و سپس کارآزماییهای انسانی بررسی شوند.
با وجود اهمیت نتایج، چند پرسش اساسی همچنان بیپاسخ ماندهاند.
نخست آنکه پژوهش در موشها انجام شده است. تفاوتهای زیستی و شناختی میان جوندگان و انسانها به این معناست که نمیتوان نتایج را مستقیماً به درمان افسردگی یا سایر اختلالات روانپزشکی در انسان تعمیم داد.
دوم آنکه پاسخ تکان سر، تنها شاخصی غیرمستقیم برای بررسی اثرات مرتبط با توهم است. نبود این پاسخ در شرایط آزمایشی خاص، به معنای اثبات نبود هرگونه تغییر ادراکی نیست.
سوم آنکه تغییر در ساختار سیناپسها بهخودیخود اثباتکننده اثر درمانی نیست. برای مشخص شدن ارتباط میان این تغییرات و بهبود علائم، باید مطالعات رفتاری، زیستی و بالینی بیشتری انجام شوند.
در نهایت، اگر قرار باشد داروهایی بر پایه این یافتهها طراحی شوند، پژوهشگران باید بررسی کنند که آیا میتوانند اثرات مفید مورد نظر را حفظ کنند، بدون آنکه عوارض نامطلوب یا تغییرات پیشبینینشده دیگری ایجاد شود.
پژوهش دانشگاه کالیفرنیا در سانتا کروز نشان میدهد که اثرات سیلوسایبین بر اتصالات عصبی را نمیتوان صرفاً پیامدی یکپارچه از اثرات روانگردان آن دانست. دستکاری انتخابی گیرندههای سروتونین در گروه مشخصی از نورونهای قشر مغز نشان داده است که تغییرات ساختاری سیناپسها و پاسخ رفتاری مرتبط با اثرات توهمزا میتوانند از مسیرهای سلولی متفاوتی پیروی کنند.
این یافته، چشماندازی تازه برای توسعه داروهایی فراهم میکند که هدفشان بهرهگیری از ظرفیت انعطافپذیری عصبی، بدون ایجاد برخی از عوارض ادراکی روانگردانهاست.
اما فاصله میان یک کشف زیستی در موشها و درمانی ایمن و مؤثر برای انسان همچنان قابلتوجه است. گام بعدی، مشخص کردن این موضوع خواهد بود که آیا میتوان بر پایه این سازوکارها داروهایی ساخت که در انسان نیز اثرات مفید و ماندگار داشته باشند، درحالیکه خطر توهم و سایر عوارض روانگردان را کاهش میدهند.
اهمیت اصلی این پژوهش، کشف یک درمان آماده نیست؛ بلکه نشان دادن این امکان زیستی است که شاید بتوان اثرات بازآرایی عصبی را از اثرات توهمزای سیلوسایبین جدا کرد.