
یادداشت درباره کتاب " معسومیت " نوشته مصطفی مستور
نویسنده یادداشت : مریم تاواتاو - چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1398.10.21
مستور یا سلینجر ؟!
"معسومیت" ، جدیدترین کتاب مصطفی مستور، پیرامون ماجراهای دو رفیق به نامهای مازیار و اردلان پیش می رود. مازیار که پسری جوان است و باشیوه خاص خود و البته در تنهایی زندگی می کند ، در حال روایت اتفاقاتی است که در یک زمستان برای خود و دوستش اردلان رخ داده . داستان معسومیت ، دست روی تنهایی انسان مدرن گذاشته و آشفتگیهای یک جوان را این باردر قالبی متفاوتتر بیان کرده است . احساس تنهایی و بیگانگی با اجتماعی که مازیار را درک نمی کند ، محصول تفکر و رفتار اوست که همرنگ جماعت نیست و قصد هم ندارد بشود ؛ در نتیجه ، در عین صداقت مثال زدنی اش ، دچار آشفتگیهای روحی میشود . این سردرگمی در کنار حس زیبایی شناسی عمیقش او را دچار تعلیق میکند ؛ مرز بی اعتنایی جامعه نسبت به احوال خودش را پشت سر گذاشته و درراستای دغدغه هایش لباسی به قامت درد میدوزد ؛ درحالیکه تلاش اجتماع تنها در جهت شکل گیری رفتار و هدایت به سمت روزمرۀ اکثریت و البته بدون نوازش روح حساس او ، اتفاق میافتد. این سرگشتگی ها باعث میشود ذهن مازیار، با هوشمندی ، مناسبتهای زندگی اجتماعی و کلیشۀ نوع دوست داشتن را زیرسوال ببرد .
کتاب در وصف تنهایی در کنار کاربرد رگه های روانشناختی در شخصیت پردازی ، تلاش زیادی میکند ؛ آن هم وقتی شخصیت اصلیش غوطه ور در کف جامعه حرکت میکند و حس بی کسیِ تا بن دندان فراگفته را ترسیم مینماید. مازیار بی اعتماد است و فقط گاه آدمهایی عجیب ،حال او را میفهمند . تردید در نگاه او به دنیا سایه انداخته و شاید انتهای کتاب و تلاش او در گسست این تنهایی و یافتن راهی که مورد درک واقع شود ، تلاشی امیدوارانه برای بهترشدن روزگار انسانهایی شبیه اوست .اینکه انسان تا کجا باید بار تنهایی و درک نشدن از سوی دیگران را با خود حمل کند ، سوالی است که مازیار در طول کتاب بارها از خود میپرسد؛ آنهم در حالیکه هر روز که میگذرد ، اندازه این کوله بار بیشترشود و او تنها به دنبال استراحتگاهی است تا اندکی بار را روی زمین بگذارد و بتواند نفسی تازه کند . مستور با کلماتش به سختیِ باری که بر دوش مازیار است وزن میدهد و آنقدر قدم به قدم این کار را انجام میدهد که کتاب به نقل قولی قابل باور تبدیل میشود.
از طرفی ، مازیار در حال نوشتن نمایشنامهای در مورد منصور بن اسحاق نیشابوری ، عارف قرن هفتم است و بهواسطه همین موضوع ، رگه های عرفان باز هم مشابه کتابهای قبلی اش پا به متن مستور گذاشته تا بتواند پرسشهای هستیشناسانه خود را در بستر مهیایی ازتقابل عقل و جنون مطرح کند و از طریق آن ، خواننده را به تکاپوی تفکر و یافتن جواب بیندازد.گویی نویسنده، طرحی بلندمدت دارد. مستور همان کسی است که بعد از چاپ کتاب اولش ، خیلیها می گفتند:" اگر میخواهی کسی را کتابخوان کنی ،کافیست کتاب " روی ماه خداوند را ببوس" را به او معرفی کنی ." کتابی که بدون شعارزدگی ، داستانی به شدت خلاق را در بستری عرفانی و کاوشگرانه روایت کرده و هنوز بارها و بارها تجدید چاپ و ازدیاد مخاطب را به همراه دارد .او از موقعیتهای ساده زندگی به راحتی نمیگذرد و اگرچه در آثار قبلی اش ، هر شخصیت ، ادامه دهنده ماجرای کتاب قبلیش بوده اما این بار در معسومیت، به طرح داستان و شخصیتهایی جدید روی آورده و آدمهای تازهتری خلق کرده است. از طرفی با نوشتن غلط املایی، ساختار را به هم زده تا تداعی تازه تری از مفاهیم همیشگی ارائه دهد . نوآوری اخیر او در استفاده از قالبهای جدیدتر داستانی موافقان و منتقدانی دارد اما این دستاورد بار دیگر به این مساله تاکید میکند که مستور از ورود به فضاهای تازه تر نویسندگی، ترسی ندارد و با توجه به پیشینه داستا ننویس یاش ،یکی از ویژگیهای منحصربهفرد او، سعی در ایجاد مفاهیم و الگوهای تازهتر در ذهن مخاطب است؛ او ذاتا قصه گوست و این زبان داستانگو مخاطب را جذب میکند. پیگیر بودن خواننده ، او را به لایه های عمیقتر شخصیتها در کتابهای مختلفش میرساند تا در موقعیتهای متفاوت تکرار این نقشها را در نظر بگیرد و مختصات تازه تری از زندگی آنها را به دست بیاورد.
مستور نبض مخاطب را در دست میگیرد و بالا و پایین رفتن آدمهای قصه اش آنقدر تاثیرگذار اتفاق میافتد که مخاطب ، خود را در کالبد شخصیت میبیند و همسان با او به حرکت میافتد و جنب وجوش را تجربه میکند.این ویژگیِ انتقال حس ، آن قدر مهم است که برخی در تعریف داستان نویسی مدرن ، نقطه انتقال حس به خواننده را تکمیل رسالت داستاننویس میدانند. همین شناخت دقیق و جزئی نگر از مخاطب باعث میشود کلمات مستور ، واژگان بیگانه ای صرفا در محدوۀ جغرافیای داستان ، محصور نشود ؛ بلکه کلمات ریشه ای در خاکِ اصالت دارند و خواننده نیز قبلا شمایل این گیاه را در جامعه دیده و حالا میخواهد پابه پای نویسنده ، اجزای مختلف این گیاه را بررسی کند و با هم به میوه برسند . به عبارتی میتوان گفت که مخاطب مستور ، خود را با شخصیت کتاب او غریبه نمیداند ؛ بلکه انسان درون داستان را فردی آشنا میپندارد که در نزدیکیش زندگی میکند و در همین خیابان هایی قدم میزند که خواننده نیز با قدم زدن در آنجا از استرسش می کاهد و شاید روزی همین انسان که از تلخی روزگار به پیادروی پرداخته در شهر از کنارش گذشته و حالا او سرگذشت همان رهگذر را میخواند .
بخشی از این موفقیت ، مربوط به نگاه مستور به صورت یکدست به جامعه است . او جاهایی را که شخصیت در آنها پا میگذارد میشناسد و ابایی از اشاره به آنها ندارد . او کیفیتی از زندگی را میبیند که در حقیقت ، زندگی جامعه موجود دارد . به همین دلیل حتی بنا به اقتضای داستانش ، وارد دنیای روسپی ها و یا قشرهای آسیب پذیر جامعه میشود و پای زبان و ادبیات ویژه آنها را به داستان باز میکند. توجه او به جزییات خصوصا در کتاب آخرش مشهود است . شناخت او از اقشار مختلف جامعه ، تجربه زیسته محکمی را در اختیارش قرار داده که نتیجه همین مشاهدات است . مستور از جایی برگشته که کمترین فاصله با واقعیت عریان جامعه داشته و حالا روایتی را میگوید که از حقیقت جامعه پرده برمیدارد و سوالاتی را مطرح میکند . از این جهت تاثیر مستور تا حد زیادی با سلینجر نویسنده معروف آمریکایی و نویسنده کتاب ناتور دشت شباهت دارد .
قلم سلینجر در ناتور دشت تا حد زیادی به نقد جهان مدرن غرب پرداخته و البته از این نظر، مستور انفرادی تر سعی کرده نگاه سلینجروارش را داخل داستان آورده و در محدودهای شخصیتر ، آشفتگیهایش را با ما مخاطب در میان گذاشته است . نوع بیان مستور به گونه ای است که حتی اگر مخاطب علاقه مند به داستان نباشد هم نمیتواند به راحتی ، کتاب را کنار بگذارد و کنجکاو است که از انتهای آن داستان سردربیاورد. انزوای خودخواسته مازیار ، اجتماع بزرگی را در معسومیت ،درگیر کرده و از دل این کشمکش، روایت بیان میشود . مازیار که در هیاهوی جامعه ، مبهوت زیبایی است و از تنهایی نیز شکست خورده ، توسط دیگران دیده نمیشود و کمبود ارتباط حسی با اطرافیان نیز زندگی او را تحت تاثیر گذاشته است. بحران های اجتماع که همچون موجی در روزهای طوفانی اش ، ضعیفترهایی همچون او را می بلعد، آینه ای تمام عیار از جامعه ای است که عدول از کلیشه را نمی پذیرد و در مقابل خاصتر ها شدیدترین عکس العمل را نشان میدهد . این نقطه مشترک دیدگاه مستور با نظر سلینجر است ؛ جایی که هردو نظامهای اجتماعی را در برخورد با متفاوتتر ها زیر سوال میبرند . به عبارتی جامعه باید راه حل مشکل و یا بستر یافتن آن را در اختیار بگذارد تا مشکل روحی از امثال مازیار یک قربانیِ کامل نسازد .