
یادداشت درباره کتاب " میدان ونک ، یازده و پنج دقیقه " نوشته سیامک گلشیری
چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1398.12.03 نویسنده یادداشت : مریم تاواتاو
" میدان ونک ، یازده و پنج دقیقه " ،کتاب جدید سیامک گلشیری ، مجموعه ای از هجده داستان کوتاه است . روایت گلشیری در کتاب اخیرش، توجهی را با خود حمل میکند که گویی نویسنده را در حال بازگو کردن نقشه گنجی نمایش میدهد و شاهراه اصلی رسیدن به این گنج را توجه به جزییات میداند. گلشیری ، استاد روایت های تیزبینانه برپایۀ کوچکترین اتفاقات است ؛ این موضوع در کنار مهارت عجیبش در ساخت دیالوگهایی متناسب با شخصیت و موقعیت ، منجر به واقعی شدن فضای داستان در ذهن خواننده میشود . گویی دیالوگها از طرف نویسنده به دهان شخصیت گذاشته نشده بلکه نویسنده لباسی به قامت شخصیت ، دوخته که تنها برازندۀ اوست و قرار نیست اینها کلمات فرد دیگری باشند .در مواردی نیز بار اصلی پیشبرد داستان به عهده همین دیالوگها گذاشته شده است ؛ دیالوگهایی که گاه با کاربرد کمترین تعداد واژگان ، انبوهی از اطلاعات و درعین حال ، احساس را منتقل میکند .
گلشیری با تکیه به تسلطش بر اصول داستان نویسی حرفهای ، ادبیات را محترم میشمارد ؛ پس خود را ملزم به نوشتن داستانی در حد و اندازه استاندارد قصه نویسی و به شکلی تمیز میداند ؛ به این معنا که او با بازی های پرتکلف زبانی و یا استفادۀ نابجا ازفرم ، سعی ندارد از هر راهی داستان خود را پیش ببرد بلکه عمده تواناییاش در پرداخت عمیقتر شخصیتها و حرکت در مسیراصلی داستان ، او را به صدای رسای شخصیتش تبدیل کرده است . او تکنیک قلمش را فدای یافتن مخاطب ، آن هم به هر قیمتی نمیکند ؛ اگرچه نوع روایت جذاب داستانهایش ، حس ماندگاری ای را ایجاد میکند و روانی قلمش با تزریق نوعی هوشمندی در داستان ، منجر به چندلایه شدن شخصیتهایش میشود . روایتهای گلشیری تبلور حضور تصویرند ؛ پس از هر داستان کوتاهش تصویری واضح از ماجرا در ذهن خواننده نقش میبندد ؛ گویی بازدید از یک نمایشگاه نقاشی صورت گرفته و حالا مخاطب به مرورِ تصاویری که از جلوی چشمش گذشته ، میپردازد و در نتیجه قصه را باور میکند چرا که مصالح ساختِ آن داستان ، مصنوعی نبوده بلکه نویسنده ، هر واقعه را آنقدر پرورانده تا به بهترین شکل ممکن در بیاید و سپس سعی کرده مناسبترین مکان را برای آن اتفاق ، در دیوار علت و معلولی پیدا کند .
ردپای زندگی شهری و ویژه تر تهران در " میدان ونک ، یازده و پنج دقیقه " نسبت به کارهای قبلی گلشیری ، بیشتردیده میشود . از منظر نگاه او داستانها و خط اصلی اتفاق در خیابانهای شهر میگذرد . گاه هشدار و گاه شکار در همین بزرگراهها ، همگی در جای خود ، حس مورد نیاز را برای ایجاد تعلیق ، القا میکند . توجه ویژه به بزهکاریهای اجتماعی و تاثیری که نهایتا وقوع جرم در زندگی افراد قربانی حتی پس از اتمام ماجرا میگذارد ، منظر جدیدتری است که گلشیری به آن پرداخته . تمرکز او این بار روی کسانی است که تا یک قدمی مرگ رفته اند و برگشتهاند ؛ سخن از مرگ روح است نه تصادف یا زوال جسم ؛ وقتی حادثه تمام شده اما چیزی درون فرد قربانی ، شکسته یا تغییر یافته. اصل ماجرا در حد عنوانش فقط توصیف ظاهری وقوع یک جرم است اما گلشیری با پرداختی داستانی، به روایت درونیترین بخش ماجرا میپردازد ؛ اگرچه این روایتها معمولا فقط در روزنامه ها مطرح میشود اما گلشیری با نگاه به پس از فاجعه ، داستان را از نقطه ای جدیدتر و ورای حد و اندازۀ تیترهای صفحه حوادث، آغاز کرده است ؛ به ویژه اینکه شنیدن این روایت توسط شخصیتهای دیگر داستان نیز واکنشهای تازه تری را خلق میکند و در مواردی تاثیر زیادی در آنها و روابطشان دارد . مثلا در یکی از داستانها به سرنوشت مردی پرداخته که پس از سوار شدن در یک ماشین مسافرکشی ، همسرش مورد هجوم زورگیری و فاجعۀ تجاوز شده و حالا سالها گذشته و زن و مرد به دلیلی از هم جدا شدهاند و مرد هنوز در حال رانندگی بی هدف در خیابانهای شهر ، به تصویر آن شب شوم فکر می کند و بارها و بارها آن حادثه را در ذهنش ، جزء به جزء دوباره میسازد. این مرد ؛ گواه روشنی از این موضوع است که آدمها پس از عبور از چنین موقعیت هولناکی هرگز نمیتوانند به شخصیتشان در نقطه قبلی ای که از آن آمده اند برگردند . اگرچه در موقعیت زمانی کنونی ، گاه واژه ها و حرفها معنایشان را از دست دادهاند و حتی وقتی کل روایت زندگی یک فرد در چند جمله شنیده می شود ، درمواردی ، جامعه به واسطۀ تکراری بودن کلیت ماجرا و همچنین با مقایسه این زندگی با موقعیتهای به مراتب دردناکترِ دیگر خانوادهها ، نهایتا برچسب "معمولی بودن " و متعاقب آن " بیاهمیتی " را به آن میزند. در حالیکه کل این ماجرا ، عمری را از فردی زایل کرده ، روحی را کشته و تقدیری برایش ساخته که سلول به سلول عذابش میدهد و برای تغییر آن ، اراده و تلاشی بزرگ نیازمند است اما چون گوشی برای شنیدن نیست و از طرفی نگاه برخی حتی پس از شنیدن ، آن حادثه را تکراری و غیرمهم میپندارند ، قربانی حالا تنهاتر هم میشود .
حرفهای هر انسان بوی خاص خودش را دارد ،.حتی اگر آشفته و پس و پیش ، تعریف شود ، آوردۀ او از کارزار جنگ با زندگی است . صفحات روزنامه ها پر است از درد و رنج مردمی که یا قربانی اند و یا بیمار قربانی کردن و در انتهای خبر با بیان نوع محکومیت فقط به سرنوشت مجرم اشاره میشود. پس از فاجعه ، فرد قربانی ، شبیهترین فرد به هرکسی میشود جز گذشتۀ خودش ؛ و حالا تعداد زیادی داستانِ هنوز نوشته نشده وجود دارد از انسانهایی که پس از یک فاجعۀ این چنینی ، از محل حادثه برنمیگردند بلکه در صحنۀ جرم ، جا میمانند و به دستهای خالی خود مینگرند و ترکیبی از حسهای مختلف همچون عذاب وجدان ، غم و ترس را تجربه میکنند . اما وقتی این بار را تا سالها با خود حمل کرده و نشخوار فکری ، غذای هر روز عمرشان شود، فاجعه دیگری رقم خواهد خورد. در جایی که علم روانشناسی هم نمیتواند رسیدن به نقطۀ صددرصد ِکامل ازبهبودی را تضمین قطعی دهد ، حساس بودن ماجرا واضحتر میشود . لزوم مراجعه این افراد به مراکز درمان روان ، نقطهای است که در وجود آن هیچ شکی وجود ندارد . از طرفی سخن از مسئولیت اخلاقی جامعه در سفارش به حوصله و صبر برای شنیدن و متعاقب آن دردهای دیگران را عادی و بی اهمیت نشمردن است .
" میدان ونک ، یازده و پنج دقیقه " ، توصیه ای است به صبوری و تمرین عادت دادنِ توجه و نگاه به چیزهایی ساده که کلیت پیچیده زندگی را می سازد ؛ قاعده ای که با سفارش به ساده کردن یک مساله پیچیده ، راه حل دشوارترین معماها را پیش رو میگذارد ؛ تنها اگر گوشی برای شنیدن ، دستی برای همراهی و اراده ای در ذهن باشد.