
یادداشت درباره تئاتر " کریملوژی " به کارگردانی : رضا بهرامی
چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ1398.11.08 نویسنده یادداشت : مریم تاواتاو
نمایش «کریملوژی» به نویسندگی مهران رنجبر و کارگردانی رضا بهرامی به صورت تک بازیگر و مونولوگ ، به کریم شیرهای ، دلقک معروف دربار ناصرالدین شاه قاجار میپردازد .
اولین شبی که کریم از اصفهان به تهران می آید ، پس از مدتی سرگردانی وارد منزلی میشود که جشن عروسی در آن برپا است . او وارد مجلس میشود و چون محلی برای نشستن نمی یابد ، بین مطربها جایی برای خود باز میکند و می نشیند و در پاسخ به پرسش صاحبخانه از نام و نشانش ، میگوید دلقک است و جهت اثبات حرفش ، با آوازخوانی و لطیفه گویی ، مجلس را گرم میکند . پس از آن شب ، سرپرست همان دسته مطربهایی که کریم در برخورد اول با آنها مواجه شد ، او را به مجالس جشن دیگری می بَرد و اینگونه کریم با شیرینکاریهایش موجب شادی و سرگرمی مردم میشود . چندی بعد که ناصرالدین شاه وصفش را میشنود ، او را نزد خود میخواند و بدینسان کریم شیرهای ، دلقک مخصوص شاه میشود.
حضور کریم ، در دربار در کنار علاقه خاص ناصرالدین شاه به وی منجر میشود او بتواند حرفهایی را که مردم عادی ، جرات بازگویی آن را ندارند ، در قالب زبان کنایه و تمثیل به شخص پادشاه بگوید و با زبان تند و تیزش از درباریان ، ایراد بگیرد و نگران جانش نباشد . او همواره از رعایت ادب مقابل شاه و درباریان معاف بوده و با زبان پرکنایۀ خود ، آن هم در دوران خفقان ناصرالدین شاه ، نسبت به شاه انتقاداتی بیان میکرده و حتی درباریان را با لقب های زشت ، خطاب قرار میداد . اعلام سه روز عزای عمومی پس از مرگ او ، توسط ناصرالدین شاه ، خود نشانه بزرگی از علاقۀ شخص پادشاه به کریم شیره ای بود .
بررسی زندگی او ، گویای تاریخ ایران در دوره ای است که کریم شیره ای و امثال او در مسند نزدیکترین فرد به شاه و حرمسرایش بودند و درباریان و حتی زنان حرمسرا درباب بسیاری مسائل برای چاره جویی نزد او می آمدند. درواقع ، این بررسی ، نوعی تاریخ خوانی شفاهی از نگاه کریم شیرهای در سایه ادبیات عامیانه ترِ دورانی است که مردم در قحطی و بیماری و درد به سر میبردند .
هرچند ماهیت این موضوع ، خود دردناک است که وجود خفقان در جامعۀ منسوب ، آنقدر زیاد بوده که عاقلان سرکوب میشدند و تنها به زبان کنایه و در راستای شاد کردن لحظه ایِ قدرت حاکمه ، از طریق لطیفهگویی و به اندک میزانی ، میشد مسائل و رنجهای مردم را به گوش دربار رساند ؛ مردمی که جدیتِ رنجشان ، لطیفه میشد تا به واسطه خنده های اقلیتِ غاصبی ، مهرتایید به وجود مشکلاتِ اکثریتِ دردکش زده شود . به راستی که تاریخ ، در چنین گذرگاههایی می ایستد و برای لحظاتی به بشر مینگرد و با حیرت از خود میپرسد که انسان با تمام داعیۀ پیشرفت و تمدنش چگونه از پسِ قدرت و ثروت ، چنین محکم به انسانیت درونِ خویش پشت پا زده تا پلشتیِ انباشتِ ثروت خود را بنگرد و متوهمانه خیال کند که برندۀ بازی ِ زندگی شده در حالیکه در همان لحظه ، انسانیت را باخته است .
یکی از سوالاتی که پس از تماشای نمایش کریملوژی مطرح میشود این است که یک بازیگر به پشتوانۀ چه میزان تمرین و تکرار و آموزش ، به چنین حدی از تسلط به بازی میرسد که بتواند اجرایی همچون "مجید رحمتی" از خود به جای بگذارد ؟! اجرای نمایش در قالب تک بازیگر که تمام مسئولیت بازی و تجمیع تمرکز تماشاگر تنها به عهده یک نفر است ، خود به تنهایی میتواند درجه دشواری را بالا ببرد . اما مجید رحمتی از این مرتبه گذشته و چنان باصلابت ، ردپای محکمی از حضور خود در صحنه نمایش برجای گذاشت که نمی توان منکر این میزان استعداد و نبوغ شد . علاوه بر این او با استفاده از شیوه های دیگرنمایش از جمله تعزیه خوانی ، سیاه بازی، نقالی و حتی خیمهشببازی ، گونه های سنتیتر ادبیات نمایشی ایران را به نحوی که از محدوده حوصله تماشاگر خارج نشود ، وارد اجرا کرد و توانست تبحر خود در این زمینه را به نمایش بگذارد .
در این میان عناصر طراحی صحنه نیز به کمک بازیگر آمده . برای مثال مجید رحمتی از یک فرغون ، چنان بازیای می گیرد و با استفاده چندگانه از یک کلنگ ، بازسازی صحنه ها را ممکن میسازد که کاملا حضور خلاقانۀ نقش در صحنه احساس میشود که یقینا این نکته ، تلفیقی از مشارکت کارگردان و عوامل پشت صحنه در تعامل با بازیگر میباشد .
تلخک ، لباس شخصیتهای مختلف را به تن می کند و به جای آنها حرف میزند و بعد لباس را برشاخه درخت تاریخ آویزان میکند و سراغ کالبد بعدی میرود و حتی از عاشورای حسینی و حرمله هم سخن به میان می آورد . گاه از زبان شخصناصرالدین شاه و گاه در نقش میرزا رضای کرمانی که در حرم عبدالعظیم حسنی با تفنگش به شاه قاجار شلیک میکند ، حرف میزند . انتخاب نوع لباس نیز در راستای فرایند اجرا صورت گرفته است . تغییر صدا و افزودن لهجه در موقعیت های مختلف در کنار اجزای صحنه ، نمایش یکدستی را در مقابل دیدگان تماشاگر قرار داده است .
وقتی صحبت از طراحی صحنه و الزام توجه به آن میشود ، مساله صرفا استفاده از چیدمان سنگین و گران و صرف هزینههای فراوان نیست بلکه ایدۀ تناسب ابزارآلات با فضای نمایش در راستای انتقال مفهوم زیربنای متن ، منظور اصلی از هدف طراحی صحنه است. در کریملوژی ، صحنه به سادگی آراسته شده و از ساده ترین عناصر و ابزارها حداکثر کارایی صورت گرفته است . دکور کلی صحنه به گونه ای چیده شده که از نور بیشترین بهره را برده و در صحنه هایی از سایه نیز استفاده شود . توجه به جزییات و نوع حضور بازیگر و سنجیدگی در حرکت حتی در دقایق اول اجرا در کنار انبوه دیالوگ ، ریتم تندی خلق کرده و با بیان کوبنده ادامه پیدا میکند ؛ اینها همگی تمهیداتی است که توانسته مفاهیم تاریخی را به نمایش وارد کند اما از حوصله مخاطب ، خارج نشود .
البته میشد با غنی کردن مفهوم کلی پیرنگ ، به خلق قویتر نقش پرداخت و به همان میزان توانایی در ایجاد دیالوگ ، به موفقیت در ایجاد عمق نقش رسید و با چیدمان محکمتر دیوار علت و معلولی ، نگاهی غیرسطحی به شخصیت کریم داشت . هرچند بخش زیادی از توجه متن به ساخت مسیری به فراخور عبارات موزون و در جهت خلق نوعی ضرباهنگ در جملات اختصاص پیدا کرده که در نوع خود منجر به وجود متنی خاص شده است . متنی که درآن کریم به دفعات از زجر و رنج رعیت زمانهاش میگوید و دم و دستگاه پادشاهی را به سخره میگیرد .
کریملوژی از نمونه های برجستۀ در تلفیق عناصر طنز و جدی تاریخ با تکیه بر توانایی تک بازیگرش محسوب میشود که برپایۀ یک حرکت گروهی در استفاده از عناصر صحنه همچون نور ، موسیقی ، دکور و لباس توانسته در طراحی و انتقال درونمایه نمایش تا حدزیادی موفق پیش برود و تحسین عملکرد بازیگر برجستهاش را منجر شود .