
یادداشت درباره کتاب " آه ای مامان " نوشته احمد حسن زاده
چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1399.04.01
نویسنده یادداشت : مریم تاواتاو
کتاب " آه ای مامان " نوشته احمد حسن زاده ، برنده بهترین مجموعه داستان کوتاهِ جایزه مهرگان ادب ، شامل یازده داستان است که شش داستان ابتداییِ آن به نوعی با محوریت رابطه یک مادر و پسر در موقعیتهای مختلف ، پیش می رود. پنج قصۀ بعدی برگرفته از داستان های اول و با موضوعاتی از روابط انسانی روایت شده . داستانها اغلب در فضای اواخر دهه شصت و در جنوب ایران رخ داده و جزییات جالبی از جغرافیای آن خطه را در کالبد داستان وارد کرده است.
مفهوم مادر ، جدای از غریزه ای که او را به فرزندش وصل می کند و سوای از تمام نشانه های وابستگی ای که می آفریند ، در بین داستانهای حسن زاده برپایه روابط انسانی و منطبق با تاروپود قصه ، بیان شده است ؛ همانطور که حضور جغرافیای جنوب کشور ، نفت و در راس آن ، مفهوم جنگ ، مفاهیمی نبودند که به اجبار پایشان به این داستانها کشیده شوند ؛ بلکه آمده اند چون منطبق با شخصیت داستان ، بسترِ اتفاق در چنین اتمسفری روی داده است . به جا آوردن درست این مفاهیم ، آجرهای یک دیوار علت و معلولی از وقایع را آنقدر محکم چیده که برای خواننده ملموس میشود که خطای تنها گذاشتن فرزند چه روحی و چه دوری فیزیکی ، چگونه در این داستانها تبدیل به گناهی نابخشودنی شده است ؛ چرا که کالبد عریان تنهایی و تلخیِ نوشانده شده به کودک دیروز و جوان امروز ، بی پرده پیش روی مخاطب قرار گرفته است و حال از پس این تجربه ، مخاطب میداند که بستن چتر حمایت از فرزند ، او را به چه جهان غریبی وارد میکند ؛ از طرفی با تاکید بر ارزش پدر به ویژه در جایی از کتاب که حضور پدر حتی در رویاهای یک پسربچه او را آرام کرده است ،نویسنده سعی داشته به روابط آسیب دیدۀ خانواده و تاثیری که بر کودک می گذارد ، توجه کند . هدایت این تمرکز به مفهوم خانواده و تنهایی ،در بستر روایت و تلفیق آن با فضای فکری راوی در هر داستان ، با پرهیز از شعارزدگی اتفاق افتاده است .
عرصۀ داستان ، جولانگاه عرضۀ صِرفِ توانایی در طولانی نویسی نیست ؛ گواهش تمام داستانهای کوتاه معروف دنیا که در کمترین واژگان ، گسترده ترین معنای مفاهیم انسانی را ثبت کردند و با تزریق تاثیرشان در همان زمان کوتاهِ خواندن ، درونمایۀ منظورِ موردِ نظرِ نویسنده را تا مدتها بعد در جوهرۀ وجود خواننده باقی میگذارد . از طرفی قرار نیست چیدمان واژگان متکلف ، ارزشی داستانی تر به ماجرای روایت بیفزاید ؛ آنجا که طرح کلی داستان برای نویسنده مشخص است و مفهوم زیربنایی قصه در ابرهای تردید پنهان نگردد ، حس داستان از طریق جادوی کلمات ، منتقل میشود و نیازی به فرمهای پیچیده زبانی نیست. این دو اتفاق ، برگ برنده ای است که در کتاب آه ای مامان ، به وفور دیده میشود ؛ آنجا که ایدۀ داستانی ، قربانیِ در لفافه قرار گرفتن در میان واژگان سخت برای به رخ کشیدن اطلاعات ادبی نویسنده نمی شود و زبان قصه گو ماجرا را پیش می برد . یکی از نشانه های داستان موفق مدرن ، انتقال همین حس از ذهن نویسنده به روح خواننده است .
داستانهای آه ای مامان ، به سراغ عادی ترین مسایل در برهه تاریخی مشخص ماجرا رفته و سعی داشته با ساده ترین واژهها ، این حسِ جریانیافته در زمان وقوع آن اتفاق را نشان دهد . انتخاب ویژۀ جنوب به عنوان ظرف مکانی ، به شیوه ای باورپذیر رخ داده است و بازگویی تازه ای از آن خطه محسوب میشود.
برخی ماجراهای این کتاب ، مسایل تازه و تاکنون پرداخت نشده ای نیستند اما نوع پرداخت نویسنده به آنها ، زاویه تازه تری از ورود به ماجرا را در دست دارد . همین اتفاقات تکراری ، قرنهاست زیربنای زندگی انسان را ساخته و وظیفه و شاید نبوغ هنرمند و نویسنده آن باشد که بتواند از دل همین مسایل به ظاهر نخ نما ، داستان عمیقی را دربیاورد ؛ چراکه نوع پرداخت به یک داستان است که می تواند آن را منحصربه فرد جلوه دهد وگرنه در بنیان ، اکثر مفاهیم کلی و دسته بندی شده در ماجرای زندگی انسان مانند غم ، ترس ، اندوه ، شکست و احساساتی از این دست ، در طول تاریخ ادبیات جهان بارها مورد پرداخت داستانی قرار گرفته اند اما نوع نگاه نویسنده بوده که در هر برهه توانسته ماجرا را از نمایی تازه تر عنوان کند و مخاطب با تماشای این زاویه جدید ، کل مساله را از بُعدی جدید ببیند و به جهان بینی متفاوت تری در مواجهه با آن برسد .
البته این موضوع ، از ارزش تلاش برای یافتن ایده های ناب و تازه نمیکاهد . نکته جالب ، آن است که مفاهیم ساده ای که قبلا به آن پرداخت شده هم می تواند جولانگاه نوعی بارش خلاقیت در پرداخت ، قرار گیرد . همانطور که در برخی داستانهای آه ای مامان ، دغدغه های انسان مدرن در ترکیبی با آشفتگی هایش ، جایی که توان بشر در تحمل وزن گرفتاریهای جامعه مدرن ، ته می کشد ، با جزییاتی متفاوت تر نمایش داده شده ؛ نمایشی که در راس آن توانسته با تکیه بر تسلط نویسنده به جغرافیای جنوب ، رنگ و بوی خاصتری به داستان بدهد .
یکی از نتایج امپراتوری داستان ، تلفیق و گاه تجزیۀ نگاهها به یک ماجرای واحد است که اگرچه آن موضوع ، هر روز در برابر دیدگان مخاطب قرار داشته اما مصادیق و مفاهیم خاص آن ، از صافیِ تمرکز ِ خواننده عبور کرده ؛ مانند رهگذری که از کوچهای قدیمی عبور میکند اما هرگز کنجکاو نمیشود خانه قدیمی انتهای کوچه را که چه بسا دارای ارزش تاریخی و معماری باشد ببیند . اینجاست که هنر نویسنده میتواند دست رهگذر را بگیرد ، او را مقابل ساختمان قدیمی قرار دهد و از طریق عناصر داستان و شخصیت پردازی ، جذابیتی را ایجاد کند و برای آجر به آجر آن خانه ، سوال بسازد تا خواننده هم کنجکاو شود از ماجرای خانه سر دربیاورد .
یکی از مشکلات اصلی ادبیات ، با توجه به شتابزدگی ای که مدرنیته در زندگی انسان وارد کرده است ، همین ک محوصله تر شدن در برابر شنیدن داستان است . شاید مزیت وجود داستانهای کوتاه ، همین باشد که در کمترین تعداد واژگان ، این فرصت به نویسنده داده می شود که خود را در برابر شکار توجه خواننده محک بزند و ببیند میتواند در مقیاس کوچکتری از داستان ، خواننده را کنار خود نگه دارد یا نه . از این رو ، ورود به حوزۀ داستان کوتاهنویسی ، به واسطه ظرف زمانی محدودتری که در اختیار نویسنده قرار می دهد ، کار چندان راحتی نیست . آه ای مامان ، از جنبۀ شروع داستانها توانسته این مقیاس از جذابیت را برای مهمان کردن مخاطب به شنیدن یک قصه در فضای معاصر ، مهیا کند . اگرچه ابهام برخی داستانهای کتاب میتوانست کمتر شود اما این چیزی از ارزش نهفته در داستانها که توانسته حس هم ذات پنداری مخاطب را تا حد زیادی تحریک کند ، نمی کاهد.