
یادداشت درباره کتاب" زمینِ نرم " نوشته " آیین نوروزی "
چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1398.11.07 نویسنده یادداشت : مریم تاواتاو
زمینِ نرم ، نوشتۀ " آیین نوروزی " ، مجموعه ای از ده داستان کوتاه است . بیشترِ این قصه ها در پرداخت به زندگی شهری و استفاده از فضاهای باز ، داستان را به کوچه و خیابان کشانده و دغدغه های جدیدترِ انسان معاصر را بازگو کرده است . کتاب قبلی این نویسنده با عنوان " دستگاه گوارش " ، به روایت سفر پدر و پسری به آلمان پرداخته بود و زوایایی مختلفی از زندگی یک جوان تنها را با زبانی جذاب مطرح میکرد .
در زمین نرم ، نویسنده سراغ سوژه های منحصربه فردی که خاص بودنشان را به رخ بکِشد نرفته ؛ بلکه بیشتر سعی داشته تا از موقعیتهای کمتر پرداخته شده و در مواردی روزمره که شخصیتها به دامشان افتاده اند بگوید و حال و هوایشان را توصیف کند . این توجه به جزییات توانسته به راحتی ، نقطۀ اکنون داستان را مشخص نماید و ازطرفی به فضای قصه ، نوعی رنگ و بو بدهد تا مخاطب را با خود همراه سازد . درونمایۀ اصلی موجود در داستانهای زمین نرم ، مشکلات جدیدتری است که دوره مدرن، گریبانگیر انسان کرده و در موارد جزئیتری همچون شرکت در قرعه کشیها ، عملهای لاغری و غرق شدن در زندگی مجازی ، ماجرا را پیش برده . همچنین توجه ویژۀ نویسنده به وسایل ارتباط جمعی و تاثیری که روی زندگی انسان داشته ، کشمکش جذابی را وارد داستانها کرده است .
قرار نیست شخصیتها قربانی کمبود طرح داستانی شوند . زمین نرم ، گواه این موضوع است که با دست گذاشتن روی فضاهای ساده تر هم میتوان در خلق شخصیتهایی متمایز و قابل درک ، قدم موفقی برداشت . سادگی ، برتری مییابد ؛ تنها اگر در جای خود و به نشانۀ تسلط به کلیت پیرنگ و نه به عنوان راحتترین گزینۀ در دسترس برای روایت یک ماجرا ، انتخاب شود . اینگونه نویسنده میتواند شخصیتهایی بسازد که به آسانی از ذهن مخاطب خارج نشود .البته این فضاسازی ساده ، گویای وضعیت انسان امروز نیز هست ؛ اینکه در دوران عطف تکنولوژی و در بین پیچیده ترین امکانات بشری باز هم انسانِ محاصره شده در دریای پیشرفت ، درگیر مسایل روحی و در رأس آن ، ازخودبیگانگی است ؛ نقطهای که نه مدرنیته به کمک او میآید و نه امکانات بشر میتواند دردی از غمهایش کم کند . آیین نوروزی با شناخت این موضوع ، پنجره ای را به سوی جهانی باز کرده که آدمها درگیر همین مسائل ساده اند و با گسترش موضوع ، داستان را شکل داده تا درد تنهایی شخصیتهایش را به شکلی قابلباور بسازد . از طرفی با انتخاب قالب داستان کوتاه ، فرصت تجزیه وتحلیل مفصل از یک واقعه را از خود گرفته و سعی کرده تا خواننده را همراه کند که در مسیری کوتاه و بستری فشردهتر از ماجرا سردربیاورد و بعد از مطالعه کتاب ، جهان بینی اش را بررسی کند .
تکنولوژی ، راهگشای مواجهه انسان با محیط فیزیکی اطراف بوده اما از درد روح او باری کم نکرده است . همانطور که بشر ، سرنوشت علم را متحول کرده اما نتوانسته گرسنگی روح را پاسخگو شود . سالها پیش ، چخوف هم این روزگار را پیش بینی میکرده که هرچه جلوتر میرویم گوشی برای شنیدن وجود نخواهد داشت . همانجا که داستان اندوه را مینویسد ؛ داستانی که یک مرد درشکه چی می خواهد غم از دست دادن فرزندش را برای کسی تعریف کند اما هیچ کس در شهر اعم از مسافرانی که سوار درشکه اش میشوند فرصتی به او نمیدهند تا دردش را بشنوند . شب هنگام که او سمت اصطبل میرود ، ماجرای غمش را برای اسب تعریف میکند و بعد از این مکالمه ، آرامتر میشود ؛ گویی باری از دوشش برداشته شده است. چخوف روزگار امروز را میدیده که فرصت شنیدن غمها از انسان گرفته میشود و سرعت جریان یافته در زندگی بشر ، انسانها را از هم دورتر میکند . وقتی گوشی برای شنیدن نباشد نه امکانات افسانهایِ لاکچریترین برجهای دنیا میتواند همدردی فراهم کند و نه قدرت اجتماعیِ فرد ، توانِ پاسخگویی به روح تشنۀ محبت را دارد .
البته نمیتوان مقصر دردهای روحیِ جامعه کنونی را صرفا وجود تکنولوژی و فضای مجازی دانست ؛ چرا که همین وسایل ارتباط جمعی ، مسیرهای دور را به نزدیکیِ غیرقابل باوری تبدیل کرده و دهکدهای جهانی ساخته تا زندگی را آسانتر کند اما افراط انسان در استفاده از این پدیده ، تله ای است که بشر به دام آن افتاده و دچار تنهایی شده است . اگرچه وجود تکنولوژیهای اخیر ، تسلط انسان به فضای فیزیکی اطرافش را بیشتر کرد اما رنج تنهایی هم ، پای به پای این قدرت ، رشد یافته و روح آدمی بیشتر به سمت فراموشیِ خود ، غلت خورده است . نمیتوان تاثیر پایندۀ امتیازات برجستۀ پیشرفت را که در سایۀ اقتضای نظامهای اجتماعی در کاربرد مصنوعات بشری برای قرار گرفتن در خط تمدن بوده ، کتمان کرد ؛ در این میان حضور رسانه به عنوان قدرتمندترین ابزار فرهنگی در تحت تاثیر قرار دادن هویت انسانی ، رابطه انسان را با خود و اطراف ، دچار پیچیدگی کرد . رسانه ها مرزهای اجتماعی و اقتصادی را رد کرده و به صورت جهانی ، به تاثیرگذاری میپردازد . انسان عصر حاضر به واسطه جامعه سرمایه داری که با سفارش به مصرف گرایی ، تمام جنبه های زندگی را به او دیکته کند ، در صورت عدم تفکر و تمایل به خودآگاهی ، تبدیل به کالبدهایی تکراری با دیدگاههایی کلیشهای میشود . توجه به این تکرار در کتاب حاضر ، در ترکیب با دغدغه مندی نویسنده توانسته تعلیق جالبی را به وجود بیاورد .
برای نمونه در یکی از داستانها ، زوج جوانی برای سفر ماه عسل به مالدیو میروند اما وسواس گرفتن عکسی که تمام ابهت لحظه سفرشان را نشان دهد تا بتوانند آن را در صفحه مجازی برای دوستانشان نمایش دهد ، تمام لذت سفر را از آنها ضایع میکند . همین ماجرای نسبتا ساده ، کشمکش درونی مردی را نشان میدهد که در سیطرۀ جهان مدرن ، اسیر نگاه مصرف گرایانه ای شده است . محاصره بودن در فضای پیشرفته ای که فرصت تفکر ، توجه و گوش دادن را گرفته ، فرد را آسیب پذیرتر کرده و ثمرۀ این آسیب پذیری ، آشفتگی ای است که گریبانگیر او شده و هر روز ابعاد زیادتری پیدا میکند .
از طرفی ، در زمین نرم ، پایانها به طرز شکوهمندی که همه چیز را به ناگهان تغییر دهند اتفاق نمی افتند بلکه تغییرهای کوچکی رخ میدهند که به تناسب با ریتم داستان ، پیش می آیند و تاثیر بیشتر آن در دیدگاه شخصیت ، بازتاب دارد . در واقع نویسنده خود را وامدار خلق حوادث برای کش دادن موضوع قرار نداده بلکه سعی کرده تا نسبت به پدیده های پیش وپاافتادۀ روزمره ، نگاهی متفاوت خلق کند ؛ از این حیث ، نقطه پایان هر داستان را به ساده ترین شکل ممکن قرار داده است تا انتهای قصه نیز همراستا با سایر بخشها ، عمق اهمیت اتفاقاتِ به ظاهر ساده را با نگاه خاص و جزئی نگرش ، گره بزند و مخاطب با حس همذات پنداری اش بتواند نگرش تازه تری نسبت به مسائل اطرافش پیدا کند .