کشتن به قصد همراهی

درباره مینی سریال دِز

چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1399.08.08

نویسنده یادداشت : مریم تاواتاو

در سال 1983 یک قاتل زنجیره ­ای به نام دنیس نیلسن معروف به "دِز" پس از کشف بقایای انسانی که باعث مسدود شدن مجرای تخلیه فاضلاب در نزدیکی خانه او در لندن شده بود ، دستگیر می­ شود . مینی­ سریال دز در سه قسمت به داستان واقعی دستگیری و محاکمه او می­پردازد . این ماجرا به دلیل نحوه شکار و قتل قربانیان که همگی مردانی جوان بودند ، به یکی از پیچیده ­ترین پرونده ­های جنایی انگلستان معروف است . در کمال حیرت ، دز پس از دستگیری به همکاری با پلیس می­پردازد و با خونسردی عجیبش ، نحوه انجام قتل­ها را به مرور بیان می­کند . سریال براساس کتاب "کشتن به قصد همراهی" ساخته شده و ماجرا از نگاه قاتل ، پلیس و یک نویسنده بیوگرافی­ نویس که به ­درخواست دز در حال نوشتن زندگینامه اوست روایت می­شود .

ماجرا در سال­هایی رخ می­دهد که امکانات پلیس در بررسی صحنه جرم ، به اندازه روزگار فعلی نبوده . تلاش گروه پلیس باتکیه بر سیستم­های ابتدایی ­تر در انطباق اثرانگشت و تشخیص هویت قربانیان به رهبری کاراگاه "جی" نشان می­دهد حتی در چنین پرونده حساسی که منجر به وحشت عمومی شده هم پلیس با مشکلات ناشی از ساختار اداری مواجه بود . جی با پیگیری خود علی­رغم فشار بالادستانش مبنی بر زودتر مختومه کردن پرونده و مسائل مربوط به کمبود بودجه ، تلاش مستمری در افشای حقیقت جنایت­ها داشت.

نوع چیدمان اطلاعات در سه اپیزود ، فرصت بیان ماجرا از دید دز ، پلیس و نویسنده را در اختیار مخاطب قرار می­دهد . این توزیع متوازن ، منجر به تحلیل روند ظهور دز و یا دزها دارد. هرچند اگر تعداد بیشتری از قسمت­ها ساخته می­شد شاید امکان تمرکز عمیق­تر در شخصیت­های فرعی داستان امکان­ پذیر بود اما تا همین­جا هم سریال توانسته ، خط داستانی را تا جایی که مخاطب سردرگم نشود، پیش ببرد و مختصات زمان و مکان ماجرا را بسازد .

روان­شناسی جنایی ، در غریب­ ترین دوران خود قرار دارد و تجربه رسیدگی به احوالات طیف گسترده­ ای از مرتکبان به جنایت و قتل را از سر می­گذراند . البته که مرگ حتی یک انسان ، موضوعی تکراری نخواهد بود اما تنوع قاتلین سریالی و شباهت­های رفتاری بینشان در بسیاری مواقع نوعی گزارۀ تکرارشونده در شناسایی الگوی رفتار مجرمانه را برای جرم­ شناسان نشان می­دهد . در این­ میان هستند قاتلینی متفاوت­تر ، گاه با قساوت بیشتر و یا حالات بیمارگونه ­تر که واکاویِ شیوه ­های شکار قربانیان و نحوه ارتکاب جرمشان آن­ها را متمایز می­سازد ؛ دز در دسته همین متفاوت­ها جا می­گیرد . او مقاومتی برای توضیح به پلیس نمی­کند . طوری جزییات قتل­ها را به زبان می­آورد که گویی درباره پروژه بزرگ و پرمنفعتی برای عموم حرف می­زند که آن را به بهترین شکل اجرا کرده است .

آن­چه دز را متفاوت کرده سرراست بودنش در بازگویی ماجراست . او شُسته ­رفته به سراغ روایت آدم­کشی­هایش می­رود ؛ با خونسردی روی صندلی بازجویی می­نشیند ، از پلیس تقاضای یک نخ سیگار می­کند و بعد در همان حالتی که با آرامش سعی می­کند پک عمیق­تری به سیگارش بزند ، از ابتدای آشناییش با قربانی تا لحظه غافلگیر کردن او را توضیح می­دهد . او ابایی ندارد که خشونت اعمالش را برای پلیس­هایی بگوید که چند ساعت قبل­تر اتفاقی درِ قابلمۀ روی گازِ خانه دز را برداشته بودند و با سرِ جوشانده ­شدۀ یکی ازقربانیان مواجه شدند. " دیوید تنت" بازیگر نقش دز ، که احتمال گرفتن جوایز متعدد به ­خاطر بازی در این سریال را دارد ، نقش هیولایی را بازی کرده که نه تنها شرمی از بازگویی اعمالش ندارد بلکه بزرگ­ترین نگرانیش جویا شدن از احوال سگش یا مهیا کردن کراوات برای جلسه اول دادگاه است . او گونه­ ای از بازی را ارائه داده که در آن مکث ، سکوت ، خیره شدن و حتی نحوه راه رفتنش ، ردی پررنگ از تماشای یک قاتل حرفه­ای را بر تاریخ خاطرات تماشاگر بر جای گذاشته است .

بین بسیاری از قاتلین زنجیره ­ای در دنیا نوعی علاقه به کنترل مرگ وجود دارد . یعنی اکثر این افراد تجربه نوعی فقدان در کودکی داشته ­اند و این جای خالی ، خلائی دست و پا گیر می­شود که برای پر کردن آن به سمت ایجاد مرگ­های ارادی دیگران می­روند تا در ذهنشان حتی به ­صورت ناخودآگاه به خود بقبولانند که از پسِ کنترل پدیده مرگ برمی­آیند . در واقع نوعی ترس در درون آن­ها وجود دارد که در لایه­ های عمیق­تر وجودشان حضوری ریشه­ دار دارد . یعنی برای مثال در همان لحظه که دز در ایده ­ال­ترین حالت ممکن از آرامش در حال تشریح خود است نوعی ترس عمیق در او وجود دارد که با حس­های دیگر ترکیب شده است . این احساسات ، در جریان اتفاقات زندگی ، روند تربیت و در سایه حضور ژن ، می­تواند به سمت تبدیل شدن به یک انسان با شخصیت ضداجتماعی حرکت کند .

حس خودبزرگ­ پنداری دز ، بار سنگین اما قابل باوری را به شخصیتش اضافه کرد. او در جلسات دادگاه طوری رفتار می­کرد که انگار خودش قاضی این پرونده است . انگار که خود را مهم­ترین شخص قرن می­دید . روایت یکی از روان­شناسان پرونده درباره دز ،توصیف هوشمندانه و جالبی است که می­گفت : "شخصیتش مانند خانه­اش بود ... از بیرون کاملا روبه ­راه به نظر می­رسید ولی چیز بوداری هم در موردش وجود داشت ؛ وقتی زیر الوار کف خانه را نگاه می­کردی وحشت را می یافتی ..."

بوی اجساد مثله ­شده در خانه جهنمی ، آن­قدر در طول فیلم ، عمیق بیان شد که تماشاگر حتی با مشاهده دیوارهای ساختمان ، آن را استشمام می­کرد و این موفقیت "لوییس آرنولد" در کارگردانی و هدایت تیمش به سمت انتقال حس ، آن­ هم در این درجه از وضوح است . حسی دردناک از جنس حقیقت گسترده­ شده در جهان تمدن ؛ در روزگار پیشرفت تکنولوژی و امید بر بیشتر شدن امکانات بشر . اما این حرکت به جلو نتوانست از تعداد جنایات بشر کم کند ؛ انگاری که جولان انسان متمدن در میدان­های جنگ ­افروزی ، در صحنه­ های قتل ، تصویر واقعی­تری از حقیقت جهان مدرن می­سازد ؛ جایی­که خشونت ، جریان سیال و رهاشده ­ای در جهان است که گاه انباشتش در نقطه­ ای انسان­هایی را نشان می­دهد دست­ دراز به جان و حریم هم­نوع و پراشتها در زجرکش کردن دیگرانی از جنس خود . حتی در سال فعلی ساخت سریال که سال­ها از زمانی که ماجرای دز رخ داده گذشته باز هم نرخ صعودی در قتل­های تک­ نفره یا زنجیره ­ای با سرعت پیش رفته . انگار پا­به ­پای پیشرفت بشریت ، هیولای آدم­کشی با او حرکت کرده ؛ گاه به قتل­ها سر و شکل متفاوت­تری داده و گاه با شیوه ­های همیشگی ، روی دیگری از انسان نشان داده این بار منهای عاطفه و انسانیت ، ضرب­ شده در نهایتِ نفرت .

پرداخت به ماجراهای هولناکِ این­چنینی در بستری که بتواند احساس مشمئزکنندۀ ناشی از مواجهه با آن را کم کند و به ابعاد گسترده ­تری از جمله دلایل پیدایش چنین قاتلانی بپردازد ، هنری است که سریال دز به آن دست یافته . ماجرای تکراری قاتلان زنجیری­ ، حرفی مشترک دارد ؛ این­که شناسایی هرقاتل یک هشدار است ؛ هشدار برای جامعه ­ای که با سازوکار تربیت ، فرهنگ ، فاکتورهای اقتصادی و اجتماعی می­تواند کشتزار حاصلخیزی برای پیدایش آنان شود که می­کُشند و اگر متوقف نشوند ، اگر قدرت داشته باشند شاید تا نابودی تمام انسان­های کره زمین پیش بروند . به همین دلیل هرانسان که کشته شود ، گویی جهانی از انسان­ها با او به خاک برده شده . این خاصیتِ نفرت است ؛ آتشش تا جایی که زبانه بکشد می­سوزاند و پیش می­رود . شاید هنر و ادبیات ، به اندازه یک شعله از سوزانندگی این آتش کم کند .