
یادداشت درباره کتاب " خاک زوهر " نوشته " نرگس مساوات "
چاپ شده در روزنامه سازندگی در تاریخ 1399.06.03
نویسنده یادداشت : مریم تاواتاو
" خاک زوهر یا وقت چیدن گیسها " نوشتۀ نرگس مساوات ، داستان تنهایی یک زن در دوره مدرن است که با پناه به گذشته و مرور خاطراتش سعی در تسکین غم بزرگ قلبش دارد . این گذشته گاه در زندگی خصوصیش خلاصه میشود و گاه ریشه پیدا میکند در زبانهای باستانی و بازی با کلماتی که شغل ویراستاریش در اختیار او قرار میدهد .
نویسنده نه دنبال اتفاقات خارق العاده و کمتر پیش آمده ای است که با بیانشان حرف از استثنائات زندگی بزند و نه به دنبال ترسیم زندگی افسانهای و غیرقابل باور یک جوان . بلکه دست روی روزمرگی زندگی یک انسان گیرافتاده در دنیای معاصر گذاشته و به کمک ذهن خلاق و پر از ایده های متصل به ادبیات ، میخواهد ماجرای پریشانی شخصیت اصلی یعنی پگاه را تعریف کند . در این پیوستار، او به سراغ دوران کودکی و گذشته زن میرود و با توصیف لذتها و ترسها هر دو نیمه سیاه و سفید او را تعریف میکند. نوعی نگاه اجتماعی پیرامون مساله مهاجرت و دغدغه تصمیم گیری درباره آن در مسیر روایت دیده میشود .
البته میزان جذابیت نیمه اول کتاب بر بخش دوم آن سنگینی میکند و این شروع طوفانی میتوانست پایانی جذابتر داشته باشد . شاید بخشهایی از پایان بندی دچار نوعی شتاب زدگی شده و یکباره پیش روی مخاطب قرار گرفته است . اما آنچه بیشتر ازهمه در این کتاب به چشم می آید نثر نویسنده است . بعضی داستانها به واسطه چیدمان کلماتشان خوش خوان تر از باقی قصه های ترکیب شده با بازیهای فرمی و زبان متکلف اند ؛ خاک زوهر از این جنس قصه هاست که در کنار حجم کوتاه داستان ، خواننده جذب زبان قصه گوی نویسنده می شود و میخواهد ببیند انتهای طناب داستان به کدام سرانجام میرسد ؛ پس حتی در یک نشست ، تاب خواندن کل کتاب را خواهد داشت .
نویسنده با وامداری از ادبیات و زبانهای اسطوره ای ، مفاهیمی را به بطن داستان وارد کرده که ناهمخوان با کلیت روایت نیست بلکه جهان فکری پگاه را واضح تر نشان میدهد . شاید پگاه دارد روی زمین رویاها پیادهروی میکند و کشکمشهای ذهنی او نتیجه همین سیر در عوالم خیال انگیز ذهنش است . یکی از نکاتی که در کتاب در بطن داستان به آن اشاره شده پرداخت عمیق روحی فعالان ادبیات در مواجهه جهان کلمات است . ادبیات شاخه ای است که ورود به آن اشتیاقی را برای دوستداران حقیقیش پدید می آورد که تغییرات خلق وخو وجهان بینی را باعث میشود . از این حیث ، درگیرشدن نویسندگان با جهان شخصیتهایشان تاثیر بسیار مستقیمی با تحریک حس همذات پنداری خواننده خواهد داشت . شاید به همین دلیل نویسنده هایی که از تجربه زیسته خود داستانی میسازند موفقیت بیشتری را به دست می آورند چون آنها شیرۀ جان سلولهای احساسی وجودشان را به اکسیر کلمات تبدیل نمودهاند و در اختیار دیدگان خوانندگان قرار داده اند . این درگیری روحی ، همیشه از انسان نویسنده ، فرد تازه ای میسازد که نمیتواند در برابر درد بشر بی اعتنایی پیش بگیرد و خودخواهی پیشه کند . ترسیم این کشکمش در داستان ، موضوعی جذاب است که در دوره فعلی ادبیات جهان هم مورد استفاده نویسندگان قرار میگیرد ؛ تجلی زندگی با ادبیات در یک رویداد داستانی ؛ نقطهای که نویسنده خود بدل به شخصیت اصلی داستان میشود همچون تونلی تو در تو و جذاب . و البته بهای این کشف وشهود ، طرد شدن و عدم پذیرش در جامعه ای است که تاب نگاه متفاوت امثال پگاه را ندارد . اما حضور این نگاه تازه به دنیا و مسائلش باعث واکنش متفاوت پگاه در برابر مشکلاتی همچون خیانت دارد . او سعی میکند با آرامش بیشتری از عهده نجات خود در برابر سیلاب حوادث بربیاید و واقعیت زندگیش را با تمام محدودیتها و مزایایش بپذیرد . همین شمایل است که شخصیت اصلی خاک زوهر را تبدیل به یک تیپ تکراری نمیکند و از او انسان متمایزی میسازد که پاسخش به محیط و مسائلش متفاوت است .
نرگس مساوات سعی کرده با چیدمان داستانکهای مختلف مرتبط با زندگی پگاه ، به توصیف حسهای متفاوتی که شخصیت در زمانها و مکانهای مختلف تجربه میکند بپردازد . شاید باید نخی نامرئی این داستانهای فرعی را به هم متصل میکرد تا کلیت کتاب ، با تکیه بر دیوار محکم علت و معلولی شکل میگرفت . اگرچه مصالح و آجرهای این دیوار به مثابه محتوای کتاب ، کیفیت خوبی دارند اما شاید چیدمان آن نیاز به خلاقیت بیشتری داشت . خلاقیتی که مساوات به حتم در آثار بعدی خود و با تاثیر از تجربه کتاب فعلیش به وضوح از عهده آن برخواهد آمد . در وضعیت فعلی ، او با نوع گزینش کلماتش و نقطهای که برای شروع در نظر گرفته ثابت کرده از هوشمندی یک نویسنده بهرهمند است و این موضوعی است که در کتابهای اول نویسندهها کمتر انتظار میرود دیده شود . اتفاقی که در خاک زوهر ، در همان صفحات ابتدایی قابل مشاهده است ؛ نقطه ای که مخاطب ، میخکوب قصه نویسنده میشود .
جهان داستان و کلمات ، دنیای سرپوش گذاشتن ها به حقیقت نیست . نه واداشتن نویسندگان به نگفتن ، از دردهای بشریت کم میکند و نه تلاش برای محدود کردن ایدهها و قلم نگارنده میتواند نظمی به اوضاع آشفته دردهای اجتماعی کند . آزادی و رهایی کلمات نویسنده در بطن داستان ، جادویی است که ورد میشود به گوش مخاطب میرسد و در جان او جا میگیرد . از همین جهت است که وارد کردن مفاهیمی چون زنانِ تنها در جامعه ای مدرن که هنوز ریشه های تعصب محکم در جای خود باقی است ، میتواند سمت و سوی حرکت جامعه را به راهکاریابی ببرد .
نام خاص کتاب ، مفهومی است که در مسیر داستان به آن پرداخت میشود و شاید برداشتی از حال و روز
پگاه است . دختری که میخواهد به رستگاری و آرامش برسد و با گذشته و اشتباهات و حتی زندگیهای نکردهاش کنار بیاید . این عنوان متفاوت ، آغاز انباشت خلاقیت در کتابی است که به ستایش روح و ادبیات میپردازد و به دنبال شعار دادن نیست . کتابی که سادگی نگارش آن ، جهان قابل باوری ساخته که مختصاتش برای خواننده قابل تصور و تفکر است .