ویرگول
ورودثبت نام
مریم شینو
مریم شینو
مریم شینو
مریم شینو
خواندن ۳ دقیقه·۶ سال پیش

از توده‌ی قرن هیتلر تا توده‌ی سرمایه‌داری

مسئله توده و توده‌پروری همیشه از مسائل مورد بحث در میان متفکران علی الخصوص متفکران چپ بوده است. اما اینکه توده‌ها در جامعه‌هایی با زیربنای اقتصادی نیولیبرال ادامه دارند یا دوران توده‌پروری تمام شده است از سوال‌هایی است که پاسخ‌های متفاوتی می‌شود برایش پیدا کرد. پس از نظام‌های توتالیتر ما شاهد نوعی دیگر از توده‌ها در جهان سرمایه‌داری جدید هستیم که بی‌شباهت با توده‌ای که هانا آرنت از آن صحبت می‌کند نیستند. توده‌ی مصرفی که زایده‌ی جهان سرمایه‌داری است مانند توده‌ی نظام توتالیتر شان انسانی خود را فراموش می‌کند و هدفش از زندگی مصرف می‌شود.


هانا آرنت، فیلسوفِ آلمانی یهودی قرن ۲۰ که در عصر ظلمانی‌ زندگی کرده درباره‌ی توده صحبت می‌کند. او که دوران دانشجویی‌اش همزمان با سر کار آمدن رژیم هیتلری بود، به سبب تعلق خاطری که به مارتین هایدگر و اندیشه‌هایش داشت دچار تناقضاتی شد؛ چرا که هایدگر در صف نازی و آرنت شکار نازی‌ها (به دلیلی یهودی‌بودنش) بود. در فیلم هانا آرنت که سال ۲۰۱۲ ساخته شده با فلش‌بک‌هایی به گذشته فراز و نشیب‌های زندگی او به مخاطب نشان داده می‌شود. این فیلم که در زمان محاکمه‌ی آیشمن، یعنی سال ۱۹۶۱، روایت می‌شود او را در نیویورک نشان می‌دهد. آرنت از آلمان به فرانسه و پس از آن برای فرار از دست نازی‌ها به آمریکا مهاجرت کرده بود. در بخش‌هایی از فیلم آرنت را مشغول تدریس به دانشجویانش می‌بینیم و او از اندیشه‌هایش صحبت می‌کند. او می‌گوید: شر در حقیقت پیامد این مسئله است: غیر ضروری ساختن موجودیت‌های انسانی، همچنان که انسان هستند. و بعد از تجربه‌ی زیسته‌ی خودش در اردوگاه‌های اسرای جنگی در جنگ جهانی دوم می‌گوید. او بیان می‌کند که روانشناسی کارکردی به تنهایی و فارغ از ساختار سیاسی جامعه ندارد زیرا عاملیت انسانی خارج از چارچوب جامعه و سیاست حاکم بر آن شکل نمی‌گیرد. آرنت می‌گوید: وظیفه‌ی این کمپ‌ها همین بوده تا تو احساس زائد بودن کنی. هانا آرنت به تفصیل در آثارش درباره‌ی توده‌ای که دچار تنهایی و انزوا شده و عاملیت انسانی سخن می‌گوید. هانا آرنت در کتاب «ریشه‌های توتالیتاریسم» اینگونه توده را تعریف کرده است که «اصطلاح توده‌ها تنها به آن مردمی اطلاق می‌شود که ماهیتا چیزی بیشتر از مجموعه‌ای از انسان‌های بی‌تفاوت و بی‌هویت نیستند.»

هانا آرنت 1906-1975
هانا آرنت 1906-1975


هانا آرنت از سه سطح زندگی انسان سخن می‌گوید: نازل‌ترین سطح زحمت است؛ انسانی که تنها برای بقا و معاش خود تلاش می‌کند و ارتباط او تنها با جهان طبیعت است. او این چنین انسانی را حیوان زحمتکش می‌داند. دومین سطح کار و جهان سازی است؛ انسانِ سازنده که در جهان طبیعت دست به تغییر می‌زند. بالاترین سطحی که انسان می‌تواند در آن انسانیتش را بروز دهد اما action، روایت کردن و ساخت سیاست است؛ در این سطح انسان با انسان در ارتباط است و این اکشن در جهان سیاسی صورت می‌پذیرد. تعریف سیاست از نگاه هانا آرنت این است که سیاست رابطه‌ای است میان افراد برابر. یعنی او اصلا برای جهان‌های توتالیتر و استبدادی که در آن افراد برابر تلقی نمی‌شوند، سیاست قائل نیست. هانا آرنت انسان‌های دسته اول و دوم را بهترینِ افراد برای ساخت نظام توتالیتر می‌داند.  در جهانی که اکشن وجود نداشته باشد و انسان عامل نباشد و مسئولیت نداشته باشد، به زعم هانا آرنت انسان نیست و حیوانِ زحمتکش در این نظام زیست می‌کند.


این حالت فقط برای جامعه‌ی دیکتاتوری و بسته پدید نمی‌آید بلکه اگر جامعه به شکلی طراحی شود که افراد فقط مصرف‌کننده باشند نیز دوباره انسان‌ها شان انسانی خود را از دست می‌دهند و به حیوان زحمتکش تبدیل می‌شوند. که این جهان سرمایه‌داری مصرفی دقیقا به همین سمت می‌رود. در این جهان هدف همین حیوان زحمتکش شدن افراد جامعه است و تولیدات بر همین اساس هستند.  الگوی مصرف در این جهان این است که چیزی تولید می‌شود، فورا مصرفش تمام شود تا افراد به دنبال جایگزینی برای آن باشند. این مصرف تمام‌شدنی انسان‌های جامعه را تبدیل به حیوان زحمتکش می‌کند. جهان امروز در بنیان‌های نئولیبرال خود انسان‌ها را احاطه کرده است. روزانه هزاران تبلیغات تجاری و سیاسی بر تمامی انسان‌ها در نقاط مختلف عرضه می‌شود و تمامی شبکه‌های ارتباطی بر مصرف بیشتر و در نتیجه کار بیشتر در چارچوب این زیربنای اقتصادی تاکید می‌کنند و در نهایت انسان‌ها به بازیکن‌های صرف در زمین اقتصاد سرمایه‌داری جهانی تبدیل می‌شوند. بازیکن‌هایی که به زعم خود انتخاب‌های آگاهانه‌ای دارند اما نقشی فراتر از آنچه ساختار اقتصادی و سیاسی برای آن‌ها طراحی کرده است ایفا نمی‌کنند.

۶
۵
مریم شینو
مریم شینو
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید