انسان موجودی پیچیده است و ابعاد وجودی وی بسیار گسترده می باشد. ابعاد روحی روانی و فیزیولوژیکی وی کاملا به هم وابسته هستند و انسان در هر شرایطی که قرار بگیرد واکنش هایی روحی و جسمی به صورت تواما خواهد داشت. در بررسی ابعاد وجودی انسان به مفاهیمی مانند هیجان نیز بر می خوریم که تقریبا همه ما آشنایی دارند. اما بسیاری نمی توانند به طور دقیق تشریح کنند که هیجان چیست؟ در این مطلب به تعریف واژه هیجان پرداخته و همچنین به تاثیرات توانایی کنترل و مدیریت هیجان در افراد به منظور دستیابی به موفقیت در زندگی اشاره می نماییم. در ادامه مطلب ” چرا افراد موفق هوش هیجانی بالایی دارند ” با ما همراه باشید.
در حقیقت می توان گفت که هیجان نوعی پاسخ و واکنش است که بدن انسان در برابر محرک های خارجی و حتی درونی از خود نشان می دهد. به طور معمول ویژگی هیجان این است که به صورت آنی صورت می گیرد. وقتی شرایط خاصی برای انسان پیش بیاید که به تغییرات فیزیولوژیک شود و با حالت هایی مثل شادی، غم، ترس، تعجب، خشم و عصبانیت، بیزاری و نفرت و … همراه شود معمولا واکنشی آنی به نام هیجان از انسان سر می زند.
متخصصان روان شناسی اعتقاد دارند هیجانات از تغییرات فیزیولوژیک، احساسات و رفتارها شکل می گیرند و به صورت پدیده های روانی، زیستی و رفتاری بروز می کنند. به عنوان مثال وقتی فردی از قرار گرفتن در موقعیتی ملتهب می ترسد، هر سه بعد هیجان را تجربه می کند. بدین ترتیب که بخش فیزیولوژیک هیجان به صورت تغییرات و واکنش های بدن انسان مانند خشک شدن دهان، تغییر رنگ پوست و حالت چهره و بالا رفتن تعداد ضربان قلب خود را نشان می دهد. بخش احساسی و روانی هیجان بدین صورت تجربه می شود که به فرد کاملا حالت ترس از موقعیتی که در آن قرار گرفته را احساس می کند. اما جنبه رفتاری هیجان در این حالت بدین صورت است که در برابر هر نوعی از هیجان انسان رفتار خاصی را از خود بروز می دهد. یعنی وقتی که احساس ترس می کند، در برابر عامل ترساننده حالت دفاعی گرفته یا فریاد می کشد و از دیگران کمک می خواهد و یا اینکه به صورت ناخود آگاه فرار می کند.
همان طور که پیش تر ذکر شد شرایط مختلفی ممکن است انسان را به هیجان وا دارند که واکنش های عاطفی مثبت یا منفی را در وی ایجاد می نمایند. برخی از حالات مانند شادی، عشق و … باعث ایجاد هیجانات مثبت می شوند. اما برخی حالات مانند غم، خشم و نفرت می توانند هیجانات منفی را در انسان ایجاد کنند. هیجانات اصلی که برای هر انسانی پیش می آیند عبارتند از شادی، تحسین، احتیاط، وحشت، تعجب، غم، نفرت و خشم. هیجانات در زندگی می توانند تاثیراتی مثبت و منفی را داشته باشند که البته فرد با داشتن کنترل مناسب روی آن ها می تواند بهترین استفاده را در راستای نیل به موفقیت در زندگی از آن ها ببرد.
در واقع هیجانات را می توان شمشیری دو لبه دانست که در صورتی که به خوبی مدیریت نشوند می توانند انسان را در مسیر موفقیت عقب بزنند و فرد را از رسیدن به اهداف متعالی دور کنند. اما اگر درست مدیریت شوند فرد را می توانند به سوی موفقیت های بزرگ رهنمون سازند. یعنی هم می توانند ترمزی سر راه انسان باشند و هم می توانند در صورت مدیریت درست مانند یک موتور محرک و پایه ای برای ایجاد انگیزه و دستیابی به موفقیت برای انسان به حساب بیایند و وی را در راه موفقیت به جلو برانند.
هر یک از این هیجانانی که برای انسان پیش می آید واکنشی طبیعی در انسان ایجاد می کنند. ترس باعث می شود انسان برای محافظت خود در برابر خطر حالت دفاعی گرفته یا فرار کند. خشم موجب می شود انسان برای مبارزه برای از بین بردن مشکلات تلاش بیشتری نماید. غم و اندوه موجب می شود انسان برای رسیدن به علایق خود تلاش بیشتری نماید. شادی به انسان انگیزه بیشتری برای موفقیت می دهد. وقتی چندش برای انسان پیش می آید انسان برای رد کردن مورد ناخوش آیند مصمم تر می شود. اما وقتی که اعتماد در انسان پیش می آید انسان در ارتباط با فرد مقابل بیشتر حس راحتی می کند و ارتباط قوی تری با وی شکل می دهد. (چرا افراد موفق هوش هیجانی بالایی دارند)
اما غیر از این موارد حالت های هیجانی دیگری چون پرخاشگری، توهین، تحقیر، بی میلی، احساس گناه، دلهره، شرمندگی، خوشبینی، عشق و پشیمانی نیز برای انسان ها پیش می آیند. این موارد ترکیبی از هیجانات اصلی هستند که پیش تر ذکر کردیم.
لزوم شناخت هیجانات
انسان تا زمانی که به درستی هیجانات خود را نشناسد و ندارند در چه شرایطی چه نوع هیجانی در وی ایجاد می شود نمی تواند به خودآگاهی رسیده و بداند چگونه هیجانات را تحت کنترل خود درآورد. در نتیجه وقتی هیجانات تحت کنترل انسان نباشد می تواند فرد مورد نظر را از موفقیت دور نماید. این یک مساله مهم است که ابتدا انسان هیجانات و احساسات خود و نیازها و علایق خود را به خوبی بشناسد و آن ها را در مسیر تعالی مورد استفاده قرار دهد.
هیجانات عکس العمل های انسان را شکل می دهند و به همین جهت انسانی که می خواهد به موفقیت برسد باید سعی مند آن ها را تحت کنترل درآورد. این موضوع مهم است که انسان بتواند در شرایط ناراحتی و ناخشنودی کاری فوری انجام ندهد که موجب پشیمانی وی گردد. باید در نظر داشت که می توان با تسلط بر خود و مدیریت هیجان روابطی بهتر و مستحکم تر با دیگران ایجاد کرده و درک بهتری از حال دیگران را نیز دارا بود که موجب موفقیت بیشتر در زندگی و کمتر رنجاندن دیگران از خود می شود.
مدیریت هیجان یک مهارت است که برخی افراد به صورت ذاتی دارای آن هستند و به همین علت در مسیر موفقیت با شتاب بالا حرکت می کنند. اما این موضوع بدین معنا نیست که سایرین نمی توانند دارای این مهارت شوند. بلکه هر فردی می تواند این مهارت را با آموزش و تمرین در خود تقویت نماید. یعنی این مهارت یک مهارت اکتسابی می تواند باشد. هر فردی می تواند با آموزش و تمرین هیجانات خود را به خوبی شناخته و میزان نقش و تاثیر هر یک را به خوبی بشناسد و روش های کنترل هر یک را نیز در خود به خوبی تقویت نماید. (چرا افراد موفق هوش هیجانی بالایی دارند)
با داشتن قابلیت و مهارت کنترل هیجانات می توان پیش بینی کرد که در هر موقعیتی، چه نوع هیجانی در فرد ایجاد شده و شدت آن به چه میزان خواهد بود و ددر برابر هر هیجانی واکنش انسان به چه صورتی بوده و این واکنش روی دیگران چگونه تاثیری و تا چه حدی خواهد داشت. با مدیریت هیجان می توان احساسات دیگران را به خوبی شناخت و بر اساس آن رفتار خود را طوری تنظیم کرد که واکنش های انسان طوری نباشد که دیگران را آزار دهد. در واقع با داشتن مهارت مدیریت هیجان می توان برای دیگران ارزش قائل شد و دیگران نیز در نتیجه این رفتار احترام و ارزش بیشتری را به صورت متقابل برای فرد مورد نظر قائل خواهند شد. انسان با داشتن مهارت مدیریت هیجان می تواند رفتارها و واکنش های احتمالی دیگران در برابر خود را نیز به خوبی پیش بینی کند و به همین دلیل بهترین واکنش و رفتار را در برابرشان نشان دهد که واکنش مناسب تری از دیگران را دریافت نماید.
اگر مدیریت هیجان جدی گرفته نشود، ارتباط انسان با اطرافیان به صورت قوی شکل نمی گیرد و روابط انسان با سایر افراد دچار خطر می شود. زیرا مرتب انسان رفتارهایی می کند که دیگران را از خود می رنجاند و دیگران در کنار وی احساس امنیت روانی را نخواهند داشت. این افراد در حقیقت با رفتار خود ابتدا به دیگران آسیب می زنند. اما اگر دقیق تر بگوییم، آسیب اصلی به خود این افراد وارد می شود. زیرا این افراد نمی توانند انسان های زیادی را دور خود جمع کرده و نگه دارند. حفظ روابط با سایرین به علت رفتارهای آزار دهنده برای این افراد بسیار سخت می شود. چنین افرادی با رنجاندن دیگران از خود به طور معمول وجهه خود را نیز در جامعه مخدوش می کنند. چنین افرادی با کنترل نکردن هیجانات خود به ویژه خشم، معمولا با شکستن دل دیگران، احساس بد عذاب وجدان را برای خود ایجاد می کنند. مهارت کنترل هیجان می تواند این افراد را از چنین حس بدی دور نماید. نداشتن مهارت کنترل هیجان و سعه صدر می تواند باعث شود خود فرد نیز بسیار عصبی باشد و در برابر هر موضوع نه چندان مهمی نیز از کوره در رفته و بشدت حال ناخوشایند عصبی را تجربه نماید.