دماوند؛ منظری کوهستانی که روایتها در خود دارد
وقتی به تخت فریدون، در ارتفاع حدود ۴۳۰۰ متری، رسیدم، حال عجیبی داشتم. نمیدانستم اضطراب و هیجانی که تجربه میکردم از ابهت قلهی پر عظمتی بود که پیش رویم قرار داشت یا از شرایط جسمانیام در آن ارتفاع. شاید هم این دو چندان تفکیکپذیر نیستند. عظمت منظر چنان بر من چیره بود که نمیتوانستم احساسم را بهروشنی بشناسم. وقتی سرانجام به قله رسیدیم، نهتنها من، بلکه بیشتر اعضای گروه نیز بیاختیار گریستند. هنوز هم نمیتوانم آن لحظه را به توضیحی قطعی فروبکاهم. شاید خستگی و فشار جسمانی، دشواری مسیر یا مواجهه با عظمتی که از توان ادراکیام فراتر میرفت، همگی در آن سهم اند.
بعدتر از خودم پرسیدم آیا انسانهایی که پیش از ما در برابر مناظر طبیعی عظیم قرار میگرفتند نیز تجربیاتی مشابه داشتند؟ آیا دشواری صعود، خطر مسیر و محدودیتهای بدن در ارتفاع، در کنار ناشناختگی پدیدههای طبیعی، میتوانستهاند در شکلگیری تصور کوه بهعنوان مکانی رازآلود و اسطورهای نقش داشته باشند؟ تجربهی صعود به دماوند نقطهی آغاز این پرسشها بود؛ کوهی که حضورش در جغرافیای ایران با حضوری دیگر در اسطوره و حافظهی فرهنگی همراه شده است.

ادراک منظر؛ فراتر از دیدن
از دوردست، قله تصویری است که چشم میتواند در یک لحظه دریافت کند؛ شکلی در افق که عظمتش از دور آشکار میشود، بیآنکه دشواری رسیدن به آن را تجربه کرده باشیم. اما صعود، این تصویر یکپارچه را از هم میگشاید. کوه دیگر فقط منظرهای در برابر چشم نیست؛ مسیری است که باید در زمان پیمود، با خستگی، مکث، تلاش و محدودیتهایی که بدن را به بخشی جداییناپذیر از تجربهی مکان تبدیل میکنند.

ادراک منظر را نمیتوان به دریافت حسی و بصری محدود کرد. آنچه از یک مکان ادراک میکنیم، در پیوند با حضور و حرکت بدن، وضعیت عاطفی، خاطرات، تخیل و دانستههای پیشین ما شکل میگیرد. منظر را فقط نمیبینیم؛ آن را تجربه و تفسیر میکنیم. گاهی نیز پیش از آنکه فرصتی برای فهم آگاهانهی تجربهمان داشته باشیم، مکان اثری عاطفی بر ما گذاشته است.
با افزایش ارتفاع، کاهش فشار جو، اکسیژنرسانی به بدن را محدود میکند و میتواند توان فعالیت بدنی و کیفیت خواب را کاهش دهد. بیماری حاد کوهستان معمولاً با سردرد و گاهی با تهوع، سرگیجه، خستگی و کاهش اشتها همراه است. پژوهشها همچنین از تغییراتی در خلقوخو، هوشیاری و احساس توانمندی و بروز حالتهایی مانند سرخوشی، بیتفاوتی و تحریکپذیری گزارش دادهاند. شدت این آثار به عواملی مانند سرعت صعود و تفاوتهای فردی بستگی دارد و نمیتوان هر واکنش جسمی یا عاطفی در ارتفاع را صرفاً به کمبود اکسیژن نسبت داد. [3-6] این یافتهها نیز توضیح نمیدهند که اضطراب من در تخت فریدون یا گریهی اعضای گروه روی قله دقیقاً از چه عاملی نشأت میگرفت؛ تنها میتوان گفت که شرایط جسمانی و حالات عاطفی ممکن است در تجربهی ارتفاع، همزمان حضور داشته باشند.
این درهمتنیدگیِ تجربهی جسمانی و عاطفی، راهی برای بازگشت از تجربهی شخصی به دماوندِ روایتها باز میکند: کوهی که ویژگیهای مادیاش در کنار داستانهایی که به آن نسبت داده شدهاند، در شکلگیری معنای فرهنگیاش سهم دارند.

قلهای که روایتها در خود دارد
دماوند در اسطورههای ایرانی صرفاً کوهی بلند نیست؛ مکانی است که روایتهای متعددی در آن جای گرفتهاند. از مهمترین آنها، داستان بهبندکشیدن ضحاک به دست فریدون است. در این روایت، نیروی ویرانگر شکست میخورد، اما از میان نمیرود؛ در کوه به بند کشیده میشود و امکان بازگشتش همچنان در تخیل روایت باقی میماند.
در برخی باورهای عامیانهی ثبتشده دربارهی دماوند، پدیدههای طبیعی کوه نیز در همین چارچوب معنا یافتهاند: بخارهای برخاسته از کوه را نفس ضحاک میدانستند، شعلهها را چشمهای او و صداهای مبهم را نالههایش. [۱] در اینجا، بخار و صدا صرفاً پدیدههایی طبیعی نیستند؛ به نشانههایی از حضوری پنهان تبدیل میشوند. کوه به زندان نیروی شر بدل میشود؛ مکانی که تهدید در آن مهار شده، اما همچنان زنده است.
در شماری از روایتهای ایرانی، دماوند با داستان آرش نیز پیوند دارد؛ قهرمانی که تیرش سرنوشت مرزهای سرزمین را رقم میزند. به این ترتیب، کوه در کنار داستان حبس و تهدید، جایگاه فداکاری و رهایی نیز میشود. در دورهای دیگر، ملکالشعرای بهار در قصیدهی «دماوندیه» کوه را مخاطب قرار میدهد: «ای دیو سپید پای در بند». تصویر اسطورهای کوه در این شعر به استعارهای از اعتراض و مقاومت بدل میشود. دماوند دیگر فقط مکانی نیست که ضحاک در آن زندانی شده است؛ خود کوه، با هیئت عظیم و پای در بندش، به صدایی برای بیان نارضایتی و آرزوی رهایی تبدیل میشود. [۲]
این روایتها یک معنای واحد را تکرار نمیکنند. دماوند گاه زندان نیروی ویرانگر است، گاه جایگاه کنش قهرمانانه و گاه استعارهای برای مقاومت. هر روایت، لایهای تازه به معنای فرهنگی کوه میافزاید؛ کوهی که در عین واقعیت مادیاش، به محمل روایتهایی تبدیل شده که از ارتفاع و ساختار زمینشناختی آن فراتر میروند.
عظمت کوه، دشواری دسترسی و پدیدههای نامأنوس آن شاید در رازآمیزشدن مکان سهم داشته باشند. بااینحال، شواهد موجود ثابت نمیکنند که دشواری صعود یا ترس از کوه مستقیماً اسطورهی ضحاک را پدید آورده باشد. میتوان این عوامل را زمینههایی احتمالی برای شکلگیری تخیل اسطورهای دانست، نه علتهایی تاریخی و اثباتشده.

بازگشت به قله
در مسیر صعود، نام تخت فریدون برایم یادآور آن بود که جغرافیای کوهستان با حافظهی اسطورهای درهم تنیده است. نام یک مکان میتواند حامل روایتی باشد که پیش از حضور ما در آنجا شکل گرفته است. بااینحال، وقتی روی قله گریستم، لزوماً به ضحاک، فریدون، آرش یا شعر بهار فکر نمیکردم و نمیتوانم بگویم تجربهام نتیجهی آگاهی از این روایتها بوده است. آنچه به یاد دارم، مواجههای عاطفی با کوه است که هنوز توضیح قطعیای برای آن ندارم.
برای معماری منظر، این نگاه به معنای توجه با لایهایی از مکان است که در نقشه و ویژگیهای بصری بهتنهایی آشکار نمیشوند. معنای فرهنگی یک کوه در پیوند میان ساختار مادی آن، تجربههای جسمانی، حافظه جمعی و روایتهایی شکل میگیرد که به آن نسبت داده شدهاند.
دماوند همچنان کوهی است با ارتفاع و ساختار زمینشناختیای که میتوان اندازه گرفت و ویژگیهای طبیعیای که میتوان شناخت؛ اما در حافظهی فرهنگی ما، کوهی است که ضحاک در آن به بند کشیده شده، آرش تیر رها کرده و بهار آن را به صدای اعتراض بدل ساخته است. برای من نیز با اضطراب تخت فریدون و گریهی بیاختیار روی قله پیوند خورده است. شاید منظر در فاصلهی میان این لایهها شکل میگیرد: میان کوه مادی و کوه روایتشده، میان تجربهی فردی و حافظهی جمعی. در این فاصله، جغرافیا واقعیت خود را از دست نمیدهد، اما به چیزی بیش از آنچه اندازهگیری میشود بدل میشود؛ مکانی که نه فقط دیده میشود، بلکه ادراک، تجربه و روایت میشود.
منابع
[۱] Tafazzoli, Ahmad. “Damavand ii. In Iranian Mythology.” Encyclopaedia Iranica.
https://www.iranicaonline.org/articles/damavand/damavand-ii-in-iranian-mythology/
[۲] ملکالشعرای بهار، «دماوندیه»، گنجور. https://ganjoor.net/bahar/ghasidebk/sh79
[۳] Hackett, Peter H., and David R. Shlim. “High-Altitude Travel and Altitude Illness.” CDC Yellow Book 2026: Health Information for International Travel. Centers for Disease Control and Prevention, updated April 23, 2025.
https://www.cdc.gov/yellow-book/hcp/environmental-hazards-risks/high-altitude-travel-and-altitude-illness.html
[۴] Luks, Andrew M., Beth A. Beidleman, Luanne Freer, et al. “Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention, Diagnosis, and Treatment of Acute Altitude Illness: 2024 Update.” Wilderness & Environmental Medicine 35, no. 1 (Supplement), 2024.
https://doi.org/10.1016/j.wem.2023.05.013
[۵] Shukitt, B., and L. E. Banderet. “Mood States at 1600 and 4300 Meters Terrestrial Altitude.” Aviation, Space, and Environmental Medicine 59, no. 6 (1988): 530–532.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3390110/
[۶] Shukitt-Hale, B., T. M. Rauch, and R. F. Foutch. “Altitude Symptomatology and Mood States during a Climb to 3,630 Meters.” Aviation, Space, and Environmental Medicine 61, no. 3 (1990): 225–228.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/2317176/