متنِ پیشِرو، نوشتهای است از شیخ مجیدِ زمانی که بهمناسبتِ درگذشتِ استاد محمدحسینِ حشمتپور؛ از اساتیدِ برجستهیِ فلسفهی اسلامی؛ نگاشته شده است. این متن نهتنها ادایِ احترامی به جایگاه علمی و اخلاقی مرحوم حشمتپور است؛ بلکه تلاشی است برای تحلیلِ نقادانه و منصفانهی نقشِ او در حفظ و انتقالِ سنتِ فلسفی در حوزههای علمیه. شیخ مجیدِ زمانی در این نوشتار با زبانی صریح و رویکردی عاری از بزرگنمایی، به تبیینِ کارویژهیِ علمی استاد حشمتپور و جایگاه او در زیستجهانِ حوزوی پرداخته و کوشیده است تصویری واقعبینانه از تأثیرات و محدودیتهایِ فعالیتهای علمیِ وی ارائه دهد.
در وصفِ شیخنا الأستاذ حشمتپور
مجیدِ زمانی (پژوهشگرِ علومِ معقول)
آنچه در این کوتهنگاره میآید، سعی بر آن است که نگاهی منصفانه، غیرِجانبدارانه و عاری از اسطورهنگاری برگرفته شود.
بهباورِ من، کارویژهی مرحوم حشمتپور صافکردنِ متونِ کلاسیکِ کهن و ارائهی ترجمهای اولیه از آن متون بود؛ یعنی تلاشی منحصر در متنخوانی و فهمِ لایهی ظاهریِ متون. اما، اهمیتِ اصلیِ درسگفتارهایِ ایشان این بود که به آندسته متونی میپرداخت که تقریباً در حوزههای علمیه راکد و منسوخ ماندهاند؛ برای نمونه، حکمة الإشراق، نهایة الدرایة و طبیعیاتِ شفا، و متونِ کلاسیکِ اینسنخی، که در دورهای از تاریخِ حوزهی علمیه، محوریت داشتند؛ اما با گذشتِ زمان، طلاب دغدغههای دیگری پیدا کردند؛ رغبت و حوصلهشان برای دنبالکردنِ این متون ازبین رفت؛ و قرائتِ خطبهخطِ کتبِ کلاسیک برایشان موضوعیتی نداشت؛ یعنی متن از حوزه تاحدِ زیادی برچیده شد و طلابِ متنخوان ازبین رفتند و بهجای آنان نسلی از طلبههایی آمدند که پرداختن به این متون را اتلافِ وقت و بیفایده میپنداشتند؛ طلابی که برای تمحض در متونِ کلاسیک مستعدّ نبودند و برفرضِ بهرهمندی از استعداد و توانِ کافی، بهسببِ غلبهی دغدغههای غیرِعلمی، چُنین امکانی برایشان مهیّا نبود.
در این موقعیت، بعد از مدتی، متونِ کلاسیک متروک میشوند؛ اما قلیلی از طلاب همچُنان دلبستهی سنتاند و از اُنس با کتبِ اصلی لذت میبرند و نسبت به حفظ و انتقالِ تراث به آیندگان احساسِ مسئولیت میکردند. اساتیدی از نسلهای گذشته نیز باقی مانده بودند؛ یعنی از همان نسلی که متنخوانی بینشان محوریت داشت و هنوز رسالتهای مهمتر برایشان پیش نیامده بود. آن طلاب طبیعتاً دلبسته میشدند به این معدود اساتیدِ نسلِ گذشته و زانوی تلمّذ میزدند تا متون را صافکاری کنند و مرجعهای ضمیر را بهخوبی تشخیص دهند. یک تفاوتِ جدی البته وجود داشت؛ قبلترها مدرّسانِ متعددی در حوزهها حاضر بودند که هرکدام سبکِ تدریسِ منحصربهفردی داشتند و مهمتر از همه اینکه، تدریسِ خود را ناظر به یک سنتِ تفسیری عرضه میکردند؛ برای نمونه، یک مدرس برپایهی تراثِ ابنِعربی میایستاد و با استمداد از ظرفیتهای مندرج در سنتِ صوفیانه، صدرا را بهتفسیر درمیآوَرْد و مدرسِ دیگر از چشماندازی مشایی، متونِ صدرایی را فهمیدنی میساخت. در بینِ آنان بودند متکلمان و حتا اخباریانی که بهسراغِ متونِ فلسفی و عرفانی میرفتند و بهسببِ حضور در بطنِ سنت و احاطه به ابعادِ گوناگونِ آن، توانمند بودند که ادبیاتِ تفسیریِ پُربارتری تولید نمایند.
اما، اکنون همهی آندسته از مفسرانِ خبره رخت بربستهاند و برای تلمّذ امر دائر شده است بینِ انگشتشمار مدرّسانی که صرفاً ازپَسِ ایضاحِ دشوارههای متون برمیآیند؛ متونی که دشوار تلقّی شدهاند؛ اما شاید بهواقع دشوار نیستند؛ بلکه این امکان نیز وجود دارد که به سوادِ ادبی، منطقی و اصولیِ طلاب آب بسته شده است و چُنان درگیر در کثرات گشتهاند که دیگر مجالی برای تمرکز و ذهنیتی آماده برای اُنس با متون ندارند. برای تبیینِ رسالتِ مرحوم حشمتپور، باید به پرسشی بنیادین پاسخ داد:
آیا فهمِ سنت در همین محدودهی متنخوانی و صافکاریِ متونْ متوقف میماند؟
بهنظر میآید که متنخوانی مهارتی باشد که چُنان طلبگی با آن مقرون شده بود که گویی بهنظر میآمد که جزءِ مقوّم به ماهیتِ طلبگی است؛ یعنی، اکثرِ طلابی که زیستجهانشان در بسترِ سنت تعیّن یافته بود و مدتی قابلِاعتنا را در موقعیتهای سنتی نفس کشیده بودند، از این مهارت بهرهمند بودند.
برای تبیینِ این ادعا، بینِ چند لایه از سنّت میز قائل میشوم:
لایهی اول: فهم و ترجمهی متونی که متعلّق به سنّتاند.
لایهی دوم: تبیین و تدریسِ متونِ سنّتی برای نسلهای بعدی.
لایهی سوم: تفسیرِ سنت که این تفسیر میتواند یا در قالبِ تدریس بیان شود (مدرّسی که تفسیری خاص دارد) و یا در قالبِ پدیدآوردنِ اثری پژوهشی.
لایهی چهارم: مهندسیِ سنت و نظاممندسازیِ آن.
لایهی پنجم: نظریهپردازی در چارچوبِ سنت.
لایهی ششم: فرارویِ ضابطهمند از مرزهای سنت و پدیدآوردنِ سنتی جدید.
لایهی هفتم: عرضهی سنت به سنتهای بدیل و پدیدآوردنِ جَرحوتعدیل در آن؛ بههدفِ معاصرانهسازیِ سنت و واردکردنِ آن به مناقشاتِ معرفتیِ معاصر.
تمایزِ لایهی ششم از لایهی سوم در آن است که در لایهی سوم، سنتِ تفسیریِ جدید پدید میآید؛ برای نمونه فهم و قرائتی تازه از فلسفهی صدرایی عرضه میشود؛ اما در لایهی ششم، سنتی جدید ساخته میشود؛ برای نمونه، طرحوارهی ملاصدرا در فلسفه را مدِنظر آورید که سنتِ فلسفیِ متفاوتی در قیاس با سنتهای پیشین پدید آورد؛ یعنی درعینِ بهرهمندی از سنتهای فلسفیِ پیش از خود، موفق به سنتسازی شد.
با نظر به این هفت لایه، میتوان نقشِ مرحوم حشمتپور را در سنتِ فلسفیِ جهانِ اسلام تحلیل کرد؛ بهنظر میآید که کارویژهی ایشان، محدود به لایهی اول و دوم است؛ اما، چون اکثرِ قریب به اتفاقِ متعاطیانِ فلسفه در دورانِ کنونی، از وصول به ایندو ساحت نیز محروماند، سعیِ آنمرحوم اهمیت مییابد؛ درسگفتارهایی برای آیندگانی برجای نهادند که احتمالاً هرگز بهسراغِ آنها نمیروند؛ چراکه در آیندهای نزدیک با اذهانی مواجِه خواهیم شد که بهدنبالِ لقمههایِ آمادهاند؛ نسلهایی عجول، پرتوقع و بُریده از سنت که اذهانشان صرفاً با تلخیص و چکیده اُنس گرفته است و هدفشان صرفاً اِشغالِ موقعیتی شغلی در جهان است.
نفوذِ استاد حشمتپور به دو لایهی اول، برای ایشان تبعاتی نیز داشت؛ مثلاً:
۱) ایشان در کلاسهای درسیِ خود از نقد میهراسیدند و آمادگیِ کافی برای مواجهه با نقدهایِ احتمالی را نداشتند؛ چراکه با متنخوانیِ صرف، اجازهی ورود به ساحتِ فرامتنی که نقادی نیز به آن ساحت تعلّق دارد، پیدا نمیشود.
۲) در این اواخر خلأای بنیادین احساس میکردند و مرتب میفرمودند که فلسفه برایشان آوردهای نداشته است و بِنا داشتند که اگر عُمری باقی بماند، به متونِ تفسیری، روایی و عرفانی بپردازند. حال آنکه اگر در مواجهه با آن متون نیز صرفاً به دو لایهی اول اکتفا شود، سرخوردگی ضروریِ آن است.
۳) در قیاس با معاصرانِ خود مانندِ سید کمالِ حیدری، غلامرضا فیاضی، سید یدالله یزدانپناه و… سنتِ تفسیریِ ویژهای پدید نیاوردند و بِنابراین در پژوهشهای آینده بابِ استناد به آراءِ خود را بستند؛ برای نمونه، وجهی ندارد که از رأیِ ویژهی ایشان در بابِ اصالتِ وجود سخن گوییم؛ چون تقریباً نه رأیِ خاصی عرضه کردهاند و نه تفسیری معیّن که با نامِ ایشان گره خورد.
۴) شاگردانِ برجَستهای پدید نیاوردند که در آینده در نقشِ حافظ و مروّجِ تراث نقش ایفا کنند. نهایتِ کارکردِ مترتب بر دروسِ ایشان، پدیدآوردنِ مهارتِ متنخوانی است. با بهمیدانآمدنِ نسلِ آیندهی مدرّسان روشن میشود که آیا استاد حشمتپور در زمینهی مدرّسسازی و تربیتِ نسلی از صافکنندگانِ متن موفق بودهاند یا خیر.
یادنامهی استاد حشمتپور را به ذکرِ خاطرهای بهاتمام میرسانم. چندسالِ گذشته بود که ایشان در مجتمعِ ناشرانِ قم درسِ منازل السائرین برگزار کردند. من بهسببِ علاقهی بیش از حد به متونِ کلاسیک قصد کردم که این درس را شرکت کنم؛ مدتی را در درس حاضر شدم و با استاد دوست شدم. این درس سَرِ صبح برگزار میشد؛ یکبار از حوالیِ بوستانِ کتاب تا محلِ درس با ایشان همراه شدم. در مسیر مرتب از نگرانیهای خود میگفتند: ترافیک چهاندازه زیاد شده است؛ آسانسور چه شلوغ است و دیر میآید؛ طلبهها چرا سرِ کلاس ایناندازه پرسش میکنند و…. دغدغههایی کاملاً عُرفی و عادی بودند؛ چندبارِ دیگر نیز با ایشان هممسیر و همکلام شدم و تقریباً نتوانستم ادبیاتِ مشترکی با ایشان پیدا کنم تا دیالوگ برقرار سازم؛ سخنانی بیان میکردند که بیشتر بینِ مردمِ کوچه و بازار رواج داشت و سطحِ بحث اگر از حدی عمیقتر میشد، بهتندی پس میزدند و تحمل نداشتند. تقریباً غیر از مهارتِ متنخوانی که پیشتر حاصل آمده بود، از آن درس استفادهی دیگری حاصل نشد (تحصیلِ حاصل همیشه مُحال نیست؛ دستِکم در امورِ اعتباری) و بههمیندلیل بعد از مدتی درسی کسلکننده بهحساب میآمد.
مهمترین فضیلتِ ایشان، ممارست و نظم در تدریس و؛ زهد و بیاعتناییِ مطلق نسبت به تعیّناتِ دنیایی بود؛ یعنی نه در قیدوبندِ مادیات افتاد، نه اسمورسم برایاش اهمیتی داشت و نه بهدنبالِ کسبِ جاه و مقام بود؛ فضیلتهایی نادر در جهانِ معاصر که همین امور کافیاند تا عظمت و بزرگمنشیشان تصدیق گردد و از برایِ این فضیلتهای ازدسترفته به سوگ بنشینیم.
این متن، با رویکردی پیراسته از بزرگنمایی و عاطفهمحوری؛ و به هدفِ پرهیز از اسطورهسازی و با رویکردی نقادانه نگاشته شد. رحمت و برکاتِ خداوند بر همهی مجاهدانِ راهِ علم که با بیان و قلمشان در مسیرِ سنتِ رسولالله گام نهادهاند.