
در هندسهیِ انوار و ترتیبِ عوالمِ هستی پس از نورالأنوار، بهترتیب انوارِ قاهرهیِ اعلی، انوارِ قاهرهیِ درجهیِ دوّم که به اربابِ اصنام نیز نامیده شده اند، انوارِ مدبِّر، و عالمِ برزخ جای میگیرد. گرچه عالمِ برازخ، نور نیستند.
سهروردی از عالمِ دیگری بهنامِ مُثُلِ مُعَلَّقَه نیز سخن بهمیان میآورد. او در مقالهیِ پنجمِ کتاباَش_حکمة الإشراق_ میگوید برای اَم تجاربی صحیح وجود دارد که بهوسیلهیِ آنها به وجودِ مُثُلِ مُعَلَّقه یا اشباحِ مُجَرَّده پِی بردم.
سهروردی این عالم را در طولِ سایرِ عوالم برنمیشمرد بلکه عالمی در عرضِ همهیِ عوالم میدانداَش. گاهی نیز از چُنین عالمی با عنوانِ «اقلیمِ هشتم» یاد میکند.
در فلسفهی مشایی از وجودِ عالمِ مثال سخنی نیست، گرچه ابنسینا و فارابی هردو به عالَمِ خَیال پرداخته اند. فارابی از قوهیِ خَیال به عنوانِ مرتبهای از درکِ انسانی یاد میکند. البتّه آنگونه که از مدینهیِ فاضله برمیآید، برای عالَمِ خَیال علاوه بر نقشِ ادراکی، مابإزایِ خارجی نیز قائل است.
سهروردی عالَمِ خَیال را «اشباحِ مُجَرَّد» مینامد، چراکه شبح، شیئي بینِ تصویرِ واضح و تصویرِ دور است. این عالَم بعضی از ویژگیهایِ عالَمِ مادّی نظیرِ رنگ، اندازه و... را دارد، ولی بعضی دیگر از مشخصههای مادّه مانندِ محدودیّتِ مکانی در آنجا که اشباحِ مجَرَّد جایگرفته اند راهی نمییابد.
«مُثُلِ مُعَلَّقَه» نامِ دیگری ست که به نوعی تکمیلکنندهیِ نامِ قبلی(=اشباحِ مُجَرَّد) ست، این مُثُل یا تصاویر مُعَلَّقِ در مکان اند بیآنکه مکانی مادّی داشته باشند.
سهروردی مشخص نمیکند که چُنین عالمی نور است یا ظلمت، و میگوید جوهرهایِ نورانی و ظلمانی هردو در این عالَم موجود اند. منتقدانِ سهروردی چُنین مدعایی را نشانهای بر ناسازگاریِ نظامِ فلسفیاَش دانسته اند. در پاسخ به اشکالِ ناسازگاری گفته اند در مُماثلت لازم نیست همهیِ وجوهِ مثال و حکایتگری یکسان باشد. پس میتواند جنبههایِ نورانی و ظلمانی، هردو را داشته باشد. غیاثالدّین دشتکی در دفاع از اتّهامِ ناسازواری به سهروردی برخاسته است. وی همهیِ خلائق_همهیِ مراتبِ حقیقت غیر از مرتبهیِ «نور الأنوار»_ را موجود در عالَم مثال میداند، و از آنجا که چُنین عالَمی اینهمه حقائقِ گونهگون را درخودجایداده است نباید عجولانه دربابِ نورانی بودن یا ظلمانی بودنِ ماهیّتاَش قضاوت کرد. سهروردی و سهروردیان معتقد اند همهیِ طبقاتِ ملائکه و جنّیانْ حاضر در این عالَم اند.
سهروردی ادلّه و شواهدی در اثباتِ عالَمِ مذکور اقامه میکند. اوّلین مؤیِّدِ سهروردی، رویاهایی ست که ما از سر میگذرانیم ازجمله رویاهایِ صادقه، در عالَمِ رویا چیزهایی را مشاهده میکنیم که گرچه خصوصیّاتِ مادّی دارند ولی مادّی نیستند، و در رویایِ صادقه، پدیدهای تحقّق مییابد که در عالَمِ خارج هنوز تحقّق نیافته است، چُنین تحقّقي قبل از وقوعْ حاکی از وجودِ حقایقِ پدیدههایِ مادّی در عالَمِ مثال است، این حقایق حتّا قبل از وقوعِ خارجی، در مُثُلِ مُعَلَّقَه تقرّر دارند.
انطباقِ کبیر در صغیر دوّمین دلیلِ سهروردی بر وجودِ عالَمِ مثال است. توضیح آنکه ما چه در خواب و چه در بیداری، بزرگیِ پدیدههایی مانندِ کوه، دریا و... را درمییابیم، امّا با توجه به اینکه در چَشمِ ما صرفاً تصویری کوچک از آنها نقش میبندد، درکِ بزرگی چهگونه امکانپذیر است؟
سهروردی میگوید صُوَرِ چُنین پدیدههایی از پیش در عالمِ مُثُل موجود است و ذهنْ با انتقال به صورتهایِ مثالیِشان، میتواند از نظرِ معرفتشناسانه حقیقتِشان(=بزرگی، کوچکی و سایرِ ویژگیهایِ حقیقیِشان) را کشف کند.
دستهای از پدیدههایِ جهانِ هستی مانندِ مغیّبات، کرامات، تلهپاتی، ذهنخوانی، کارهایِ کاهنانه و مُرتاضانه، «پدیدههایِ فراروانشناسانه» نامیده میشوند. نه برایِ روانشناسی و نه برایِ قوانینِ طبیعی امکانِ تبیینِ چُنین پدیدههایی نیست، به همین سبب آنها را «فراروانشناسانه» مینامند. از دههیِ هفتاد بدینسُو با کتابِ «درآمدی بر فراروانشناسانه» این علم(=فراروانشناسی) رسمیّت یافت. اگر عالَمِ مثالِ سهروردی را بپذیریم میتوان تبیینی مطلوب از چُنین پدیدههایی دست داد. سهروردی خودْ معتقد است بیباور به «مُثُلِ مُعَلَّقَه» امکانِ به دستدادنِ تبیینی از پدیدههایی مانندِ کرامات و مُغیّبات نیست.
اعتقاد به عالَمِ مثال برایِ مؤمنان نیز پُرفایده است و راهی برای موجّهنمودنِ بعضی از باورهای دینی نظیرِ اعتقاد به عالَمِ قبر و برزخ را باز میکند. مطابقِ اعتقادِ مسلمانانْ عالَمِ برزخ، واسطهایِ بینِ عالَمِ پیشین(=دنیا) و عالَمِ پَسین(=قیامت) است. نفوسِ انسانی در چُنین عالَمی موجود اند و میتوانند منشأ اثر باشند، این اثرگذاری و بسیاری از مسائلِ مُرتبط با برزخِ موردِ اعتقادِ مسلمانان، با استمداد از نظریهیِ وجودِ «عالَمِ مُعَلَّقَه» بر اساسِ مبانیِ حکمتِ اشراق، توجیهشان ممکن میشود.