
پژوهشگران در صحرای غربی مصر، مجموعهای از دندانهای فسیلشدهٔ کوسهها را کشف کردهاند که نشان میدهد این منطقه در گذشتههای بسیار دور، میزبان یک اکوسیستم دریایی غنی بوده است. بررسی این فسیلها دستکم هفت گونهٔ متفاوت از کوسهها را شناسایی کرده است؛ گونههایی که میلیونها سال پیش در آبهای این منطقه زندگی میکردند.
در دورهٔ کرتاسه، یعنی حدود ۱۴۵ تا ۶۶ میلیون سال پیش، زمین آبوهوای گرمتری داشت و یخهای قطبی بسیار محدود بودند یا تقریباً وجود نداشتند. در نتیجه، سطح آب دریاها بالاتر بود و بخشهای گستردهای از سرزمینهایی که امروزه خشکی هستند، زیر آب قرار داشتند.
شمال آفریقا نیز از این تغییرات بینصیب نمانده بود. منطقهای که امروز بخشی از صحرای خشک مصر است، در آن دوران میتوانست بخشی از محیط دریایی گستردهای باشد که شرایط مناسبی برای زندگی جانداران دریایی فراهم میکرد.
محل کشف فسیلها، فلات ابوتارتور (Abu-Tartur Plateau) در صحرای غربی مصر است؛ منطقهای غنی از سنگ آهک و ذخایر فسفاتی که بین واحههای داخله و خارجه قرار دارد.
پژوهشگران پیشتر در این منطقه دندانهایی یافته بودند که به دو گونهٔ کوسه تعلق داشتند. در بررسیهای بعدی، آنها ۱۴ دندان دیگر پیدا کردند که به پنج گونهٔ متفاوت تعلق داشتند؛ گونههایی که پیش از این در این محل شناسایی نشده بودند.
به این ترتیب، تعداد گونههای شناساییشده در مجموعهٔ فسیلی این منطقه به دستکم هفت گونه رسید.
دندانها از نظر شکل و اندازه تفاوتهای قابلتوجهی داشتند. برخی باریک و کشیده بودند، درحالیکه برخی دیگر پهنتر بودند و برای بریدن گوشت مناسب به نظر میرسیدند. روی بعضی از دندانها نیز برجستگیهای کوچک و دندانمانندی در کنارهها دیده میشد.
رنگ فسیلها از سیاه و خاکستری تا زرد متغیر بود؛ تفاوتی که احتمالاً با شرایط ذخایر فسفاتی و لایههای سنگی محل قرارگیری آنها ارتباط دارد.
یکی از مهمترین شواهدی که پژوهشگران بررسی کردند، وجود ذخایر فراوان فسفریتی در منطقه بود. این نوع رسوبات معمولاً در محیطهایی شکل میگیرند که فعالیت زیستی دریایی در آنها بالاست و مواد مغذی در چرخهٔ زیستبوم تجمع پیدا میکنند.
احتمال دارد جریانهای بالاروندهٔ اقیانوسی، مواد مغذی مانند فسفر را از اعماق دریا به لایههای بالایی آب منتقل کرده باشند. این مواد میتوانستند رشد پلانکتونها را تقویت کنند؛ پلانکتونها نیز غذای ماهیهای کوچک و بیمهرگان دریایی بودند و در نهایت، زنجیرهٔ غذایی لازم برای پشتیبانی از شکارچیان بزرگی مانند کوسهها را شکل میدادند.
تفاوت شکل دندانهای کشفشده نیز میتواند نشاندهندهٔ تفاوت در شیوهٔ تغذیه و جایگاه بومشناختی گونههای مختلف باشد. برای مثال، برخی از این کوسهها احتمالاً در آبهای ساحلی زندگی میکردند، درحالیکه برخی دیگر به محیطهای عمیقتر نزدیکتر بودند.
نکتهٔ مهم این است که کشف دندانهای هفت گونهٔ متفاوت به این معنا نیست که همهٔ آنها دقیقاً در یک زمان زندگی میکردند یا در یک حادثه از بین رفتهاند.
بر اساس بررسیهای زمینشناسی، در زمان زندگی این کوسهها رسوبات چندانی در آن منطقه انباشته نمیشد. به همین دلیل، یک لایهٔ سنگی میتواند بقایای متعلق به بازهای طولانی از زمان را در خود جای داده باشد.
بنابراین، این دندانها ممکن است در دورههای متفاوتی بهتدریج در آن محل جمع شده باشند. عنوان «گورستان کوسهها» بیشتر توصیفی از تجمع بقایای فسیلی است و لزوماً به معنای وجود یک محل مرگ دستهجمعی نیست.
این کشف به شواهدی میافزاید که نشان میدهند بخشهایی از شمال آفریقا در اواخر دورهٔ کرتاسه دارای زیستبومهای دریایی پربار بودهاند. ذخایر فسفاتی و فسیلهای کوسه در مناطق دیگری مانند مراکش و سوریه نیز نشان میدهند که چنین محیطهایی احتمالاً در گسترهٔ وسیعی از این بخش جهان وجود داشتهاند.
امروزه از آن محیط دریایی باستانی تقریباً چیزی باقی نمانده است. دریاهای گذشته ناپدید شدهاند، بستر آنها به خشکی و بیابان تبدیل شده و شکارچیانی که زمانی در آن آبها زندگی میکردند، میلیونها سال پیش منقرض شدهاند.
بااینحال، همان دندانهای کوچکی که در دل سنگها حفظ شدهاند، میتوانند اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ جهانی از دسترفته در اختیار دانشمندان قرار دهند.
منبع خبری: The Independent، مقالهٔ ربکا ویتاکر، منتشرشده در ۲ اکتبر ۲۰۲۶.