
احضار روح شد و زبانی را به زبان آورد که به گفتهی خودش، زبان مردم مریخ بود. این ماجرا یکی از جالبترین پروندههای تاریخ روانشناسی است، چون بهجای آنکه فقط یک «شیادی» یا یک «معجزه» باشد، پنجرهای به سوی کارکرد ذهن انسان باز میکند.
حدود سال ۱۸۹۴ در ژنوِ سوئیس، زنی به نام کاترین الیز مولر در جلسات احضار روح شرکت میکرد. او بعدها با نام مستعار هلن اسمیت شناخته شد. در این جلسات وارد حالتی شبیه خلسه میشد و چیزهایی میگفت که حاضران را حیرتزده میکرد.
او ادعا میکرد در یکی از زندگیهای قبلیاش شاهزادهای هندی بوده و در زندگی دیگر، ماری آنتوانت، ملکهی فرانسه. اما معروفترین ادعایش چیز دیگری بود: ارتباط با ساکنان مریخ.
هلن مناظر مریخ را نقاشی میکرد: درختهایی با شکلهای غریب، ساختمانهایی عجیب و موجوداتی با لباسهایی شگفت. از این هم فراتر رفت و زبان مریخی را به زبان آورد، با واژهها، دستور زبان و حتی خط و نوشتار اختصاصی.
آنقدر ماجرا جدی گرفته شد که تئودور فلورنوی، استاد روانشناسی دانشگاه ژنو، سالها او را بررسی کرد و نتیجه را در کتابی با عنوان «از هند تا سیارهی مریخ» (۱۹۰۰) منتشر کرد.
فلورنوی نشان داد «زبان مریخی» در اصل فرانسوی بازسازیشده است. ساختار جملهها همان دستور زبان فرانسه بود و فقط واژهها عوض شده بودند، مثل رمزی که با حرفهای دیگر نوشته شده باشد. مناظر مریخی هم شباهت زیادی به تصورات رایج آن دوران از طبیعت و فرهنگهای دور داشت.
نکتهی مهم این است که فلورنوی ادعا نکرد هلن دروغ میگفت. توضیح او ظریفتر بود: ذهن ناخودآگاه هلن با خیالپردازی و حافظهای که خودش از آن بیخبر بود، داستانی پیچیده ساخته بود و هلن صادقانه آن را باور داشت.
این توضیح، اصطلاحی دارد: کریپتومنزیا (Cryptomnesia) به معنای «حافظهی پنهان». یعنی وقتی چیزی را قبلاً شنیده یا خواندهایم، آن را فراموش میکنیم و بعدها مغز همان را بهعنوان تجربهی تازه یا خاطرهای عجیب برمیگرداند. فرد در این حالت دروغ نمیگوید؛ واقعاً حس میکند چیز تازهای کشف کرده است.
مثالهای روزمرهی آن را همه دیدهایم: نویسندهای که جملهای را «ابداع» میکند و بعد میفهمد سالها پیش آن را خوانده، یا آهنگسازی که ملودیای را از خودش میپندارد، در حالیکه قبلاً در جایی شنیده بوده.
چون همان سازوکار میتواند در ماجراهای مشابه امروزی هم نقش داشته باشد. وقتی کسی از «زندگی قبلی» یا «سیارهای دیگر» حرف میزند، پیش از هر چیز باید پرسید: مواد خام این روایت از کجا آمده؟ فیلمها، کتابها، برنامههای تلویزیونی، حرفهای اطرافیان و تصورات رایج یک دوران، همه میتوانند ناخودآگاه ذخیره شوند و بعدها به شکل «خاطره» ظاهر شوند.
درس هلن اسمیت این است که صادق بودن یک راوی، با درست بودن روایتش یکی نیست. میشود کسی از ته دل باور داشته باشد و باز هم ذهنش داستان ساخته باشد.
هلن اسمیت ثابت نکرد مریخیها با ما حرف میزنند؛ اما چیز ارزشمندتری نشان داد: ذهن انسان چقدر خلاق است و چقدر میتواند از پشت پردهی ناخودآگاه، قصه بسازد. در مقالهی بعدی به سراغ پسربچهای در ولگوگراد میرویم که صد سال بعد، همین مسیر را از نو رفت.