
من خیلی دیر مبحث مفسرها برام جا افتاد. علتش هم واضح است. دوره کارشناسی درسی نبوده که بخواد عمیقاً بررسی اش کنه. درسهای مختلفی هستند که یک درک نسبتا خوبی از نحوه کارکرد (در حد کارشناسی) ابزارها و مفاهیمی که روزمره سر و کار داریم بهمون میدن. درسهایی مثل معماری کامپیوتر، سیستم عامل، طراحی کامپایلر، شبکه و سیستمهای نهفته (یا ریزپردازنده). ولی جای خالی مفسرها اینجا وجود داره. دو تا درس هست یک سری از مفاهیمش در اونها گفته میشه: طراحی کامپایلر و زبانهای برنامهنویسی یا همون PL. ولی هر دو هدف اصلیشون بررسی مفسرها نیست. طراحی کامپایلر تمرکزش روی زبانهای کامپایلری و البته نحوه کارکرد پارسر هست. PL هم که آش شلم شوربایی است؛ همه چی داخلش هست و هیچی داخلش نیست :) (که واقعیتش خوبه چون به دید سطح بالا و مقایسهای کمک میکنه). اما سوال اینجاست. پس کجا و کی قراره اینارو ببینیم؟ در ادامه میخوام یک مسیری رو برای یادگیری نحوه کارکرد مفسرها بگم. اما چند تا مورد زیر رو قبل از خوندن متن زیر در نظر بگیرید:
کمی نیاز به احساس راحتی با C و به طور خاص ساختارها و اشارهگرها وجود داره (در حدی که یک پروژه نسبتا معمول با C پیادهسازی کرده باشید).
اگر به دنبال نگاه سطح بالا یا انتزاعی هستید، این مسیر خوبی نیست.
این مسیر برای یادگیری خود یک زبان مفسری (به طور خاص پایتون) نیست.
زبان پایتون که یکی نمونههای معروف زبان مفسری به شمار میره، چندین پیادهسازی داره. یعنی چی؟ در واقع پایتون به خود زبان گفته میشه نه یک برنامه. یک مجموعه خاص از سینتکس، سمنتیک و رفتار کتابخانه استاندارد رو بهش پایتون میگن. اما هر کسی میتونه بیاد و یک برنامهای بنویسه که این مشخصات رو داشته باشه که به اون برنامه یک پیادهسازی از زبان پایتون، مفسر یا runtime میگن. برای زبان پایتون پیادهسازیهای مختلفی وجود داره: Jython که پیادهسازی با جاوا است و PyPy پیادهسازی با خود پایتون (چطور؟). اما معروفترینش پیادهسازی با زبان C است که بهش CPython میگن. وقتی شما اصطلاحا زبان پایتون رو نصب میکنید، دارید بیلد این پروژه رو در سیستم تون قرار میدید. پروژه CPython متنباز است و میتونید از گیتهابش ببینید و کدش رو یک نگاهی بندازید.
اگر همینجا نوشته رو تموم کنم قاعدتاً نباید برید و کد اون رو بخونید تا متوجه بشید مفسرها (و به طور خاص مفسر پایتون) چطور کار میکنند. که خب طبیعی است. چه کسی حوصله داره خیلی رندوم بره سر چنین پروژهای؟ اونم C؟ (اگر چنین کاری میکنید، به نظر سوژه جالبی برای یک case study هستید :)). اما چند مورد هست که اگر بدونید شاید تجدید نظر کنید و جزو برنامه هاتون بگذاریدش.
اولا اینکه این پروژه با پروژههای معروف دیگه C مثل کرنل لینوکس فرق خیلی مهمی داره. CPython خیلی کد سادهتری داره. در بین کد، کلی توضیح خوب وجود داره. خوانایی کد نسبتا بالا است. میشه گفت آشنا بودن با مفاهیم جانبی مثل سیستم عامل، شبکه و یا سخت افزار، تقریبا نیاز نیست (برخلاف خیلی از پروژههای معروف و متداول C).
مورد بعدی اینه که، یک سری کتاب خوب برای راهنمایی شما در درک این پروژه وجود داره. احتمالا یکی از سوالاتی که در مواجهه با پروژههای بزرگ براتون به وجود میاد اینه که «از کجا شروع به خوندن کنم؟». این سوال، سوال مهمی است. قسمت زیادی از جواب این سوال در تجربههای شما وجود داره. ولی جدای از اونها، این کتابها خودشون به شما یک خط فکری میدن برای اینکه از کجا شروع کنید و چطور پیش برید. همین باعث میشه از از بمباران اطلاعاتی در امان بمونید و سردرگم نشید.
کتابهای زیادی نیستند که در این رابطه نوشته شده باشند، ولی همونایی که هستند کافی اند. دو تا کتاب بود که خودم وقتی دنبال این موضوع بودم پیدا کرده بودم:
CPython Internals: Your Guide to the Python 3 Interpreter
Inside the Python Virtual Machine

کتاب Inside the Python Virtual Machine کتاب کوتاهی است (حدود ۱۰۰ صفحه). در مقابل کتاب CPython Internals ، کتاب نسبتا مفصلی است و حدود ۳۵۰ صفحه است. کتاب Cpython Internals کتاب معروفی است. خود سازنده پایتون، آقای Guido van Rossum در یک مصاحبهای گفتند که:
I can recommend CPython Internals to anyone who wants to get going with hacking on CPython. (Source=realpython.com/cpython-internals-paperback)

اما وقتی این متن رو که میخواستم بنویسم دوباره چک کردم و دیدم که یک کتاب دیگه هم هست:
CPython: A Complete Guide to CPython's Architecture and Performance
این هم کتابی در همون اندازه CPython Internals است. سرفصل جذابی داره. جدیدتر ازCpython Internals است (۲۰۲۵).

نمیدونم کدوم رو میشه گفت کافیه. ولی من اگر خودم بخوام برگردم بهش احتمالا منبع اصلی رو همون CPython Intervals میگذارم و در کنارش یک سری مباحث رو انتخابی از کتاب CPython: A Complete Guide میخونم (اگر به نظرتون راه دیگه ای بهتره، بگید).
این پروژه به دلایل ویژگیهایی که داره نقطه شروع خوبی است برای اینکه روی یک پروژه عمیق بشیم، بخونیمش، تغییرش بدیم که ببینیم چی میشه تا در نهایت چیزهایی که روزمره باهاشون کار میکنیم از اون حالت جعبه سیاه برامون در بیان.