همه چیز از روشنگری و خردگرایی آغاز شد. ابتدا به ساکن اگر ادعا کنیم تا قبل از رنسانس1 دیاگرام برای ساختن وجود نداشت، در حق معماری جفا کردهایم. برای مثال، همان زمانه که آدمیزاد در بینالنهرین روی خشتهای گلی طرحی انتزاعی از نقشهی بنا را با جزئیات اندک ترسیم کرد، جرقههایی از منطق، هندسه، تصور از فضا و مقیاس در ذهنش زده شد. آنها نیز شامل محل ورود، عملکرد فضای محصور شده، هندسهی درونی و بیرونی بوده است. این میزان از جزئیات و دقت مقتضی دانش و تسط انسان بر محیط اطرافش بود؛ این آگاهی نیز به طور طبیعی در طول چند هزار سال در حال رشد بوده مگر در دورههایی که موضوع بحث ما نیست. با این مقدمه با طیب خاطر میتوان ادعا کرد که انسان در عصر رنسانس و نوزایی با ریاضیات، منطق و هندسه با چاشنی بلندپروازی به ترسیم ایدههای جدید روی آورد. نمونه مشخص آن دیاگرام مرد ویترویوسی2 در قرن پانزدهم است که توصیفی منطقی و ریاضیاتی است از تناسبات بدن انسان و نقاط مهم حاصل از امتداد خطوط آن جهات؛ لئوناردو داوینچی برای چنین دلایلی از خطوط، اشکال، رنگ و نوشتهها بر پایه منطق استفاده میکند و مشخصا سراغ اساطیر و داستانها برای حل معمای تناسبات بدن انسان نرفته است. این یک روش برخورد بوده که حاصل زمان و زمین نوزایی است. در سایر ایدههای داوینچی3، برولنسکی4، پالادیو5 و سایر معماران همین روش باز هم وجود داشته است. نمونه بیچون و چرای آن ویلا روتوندا6 یا ویلا کاپرا است که اهمیت دیاگرامش نه در داستانگویی بلکه در پلان و مقطع روشن میشود. ساختار متقارن و متوازن در چهار جهت روی یک سکو در پی پلکانی انسان را به یک نقطه در مرکز هدایت میکند. به واقع با این جریان ردپای تاثیر انسانمحوری را میتوان احساس کرد.
جهانبینی و تفکری که انسان را در مرکز میداند همان انسان را قادر به انجام هر کاری تشخیص میدهد؛ پس او میتوانست بسازد و توسعه دهد. قصد ندارم در این مجال به تاریخ و اتفاقات اجتماعی بیش از ظرفیت یک یادداشت بپردازم. علی ای حال، مدرنیسم، سودمندگرایی، احتیاجات زندگی شهرنشینی و صنعتی و تاثیر جنگهای جهانی بیشتر از قبل معماران را متوجه ترسیمات دیاگرامی کرد. برای مثال، لوکوربوزیه طرح باز و تکرارشوندهی خانه دومینو7 را با بتن مسلح برای سرعت در ساخت، امنیت و گنجایش بیشتر پیشنهاد میکند و سرآغاز بسیاری از ایدههای معماری خود و بعد از خود میشود. در واقع ایدههای معماری مدرن همه برآمده از نیاز انسان پرتوقع و گاه مستاصل از خودش بود که تبدیل به آسمانخراشها، طرح تفصیلی شهری و یا آثار آیکونیک مثل ویلا ساوا8 و خانه فارنزورث9 میشود. این ایدهها که اغلب هم اجرا میشدند با ترسیم روی کاغذ و تعیین جزئیات بنظر میرسید که دیگر حاشیه امنی برای انسان جنگزده ساخته باشند؛ گویی که همه چیز به همانجا قرار به ختم داشته باشد. طولی نکشید که مدرنزدگی، پساسبکهایی را ایجاد کرد که سوالات، جوابها و قواعد جدیدی برای دیاگرام طرح کرد. با یک نگاه کلی، زومتور10 معماری را از ایدههای شکلی رها میکند و دیاگرام را برای طراحی حواس و ذهنیات مردود میداند. کولهاس11 بالعکس به معماری با کانسپت و دیاگرامهای فرمی پاسخ میدهد. به همین طریق نیز طرح کتابخانه ژوسیو12 را ارائه میدهد. او همه چیز را از پیش تعیین میکند و برای حرکت کردن کاربران از بیرون به درون کریدوری عریض و طویل طراحی میکند. کولهاس دیاگرام را ابزار رسیدن به هدف تعریف میکند و آیزنمن13 با گرایشات فرمالیستی آن را از عملکرد خالی میکند. در این بازه زمانیست که با پروژههای آیزنمن بیشترین توجه معطوف به دیاگرام میشود. جرا که به زعم من او معماری را خودِ دیاگرام استوار بر خودش دانسته است. دانایی آیزنمن برآمده از جسارت و کمتوجهی به بیرون از متن معماری و همچنین فهم ساختار و ساختارشکنی14 بود، محصول آن نیز تجدید خوانش تاریخ معماری و نوع ساختن به پشتوانه فلسفه بود. انگار رنسانس دیاگرام با نمایشگاه معماری دیکانستراکشن در سال 1988 رخ میدهد، چرا که همچنان با گذشت سی و چند سال گرایشات و نظریات تازهای در معماران آوانگارد ایجاد میکند. درباره نظریات جدید گراهام هارمن15 در مصاحبه با پویان روحی دلیل میآورد: چرا معماری باید به فلسفه فلان علاقه داشته باشد؟ سادهترین پاسخ به این سوال احتمالا در تفاوت نسلها ریشه دارد. با وجودِ انتقاد از این موضوع که مدهای فکری و هنری برای انطباق با ضربآهنگ بازار سرمایهداری، با سرعتِ بیشتری تغییر میکنند، به نظر میرسد که این موضوع تنها یک توهم است. یک ویژگی باثباتترِ انسانی است که مسئول تغییر مدهاست، و آن یک واقعیت است که جامعه بشری با توجه به نسلهای مختلف سازماندهی میشود.16 هارمن که خود معماری را با هستیشناسی شیمحور شناسایی میکند؛ با معماری فرمالیستی عاملیت را از انسان گرفته و به اشیا سپرده و از این دریچه دیاگرام را معنا کرده است. جمیع جهات، با چشمپوشی از جزئیات با قاطعیت میتوان گفت که دیاگرامهای معماری را با صلبیت نمیتوان معنی کرد. در واقع معمارانِ مولف با تمارین و پروژههای فکری جدید دیاگرام را هر بار به نحوی معنا میکنند و این خود از اهمیت و عمق این کلمه حکایت دارد. درسی که در آن تکلیف یکسره میشود نفی اضافهگویی با ترسیمهایی است که دیاگرام حساب نمیشوند و هیچ نسبتی با ایده معمارانه برقرار نمیکنند، از این رو در این حالت آن ترسیم در حد ارائه گرافیکی باقی میماند.
در پایان برجسته میکنم این یادداشتی بود از کلیات آنچه دانستنش درباره دیاگرام بر معماران لازم است بنابراین برای کلیات نیز کوتاه و خلاصهنویسی واجب بود. از این رو از خوانندگان دعوت میکنم که پس از این، به سراغ منابعی که در پاورقی معرفی کردهام، بروند. بعلاوه مشتاقانه از هر نوع واکنشی از سوی شما، چه جوابیه باشد به این متن یا نوشتهای باشد درباره موضوع دیاگرام استقبال میکنم.
Renaissance1.
Vitruvian Man2.
Leonardo da Vinci3.
Filippo Brunelleschi4.
Andrea Palladio5.
Villa la Rotonda6.
Dom-Ino House7.
Villa Savoye8.
Farnsworth House9.
Peter Zumthor10.
Rem Koolhaas11.
Jussieu Library12.
Peter Eisenman13.
deconstruction14.
Graham Harman15.
16. هستیشناسی شئمحور، نشر کسری، صفحه 12