میدانیم که طراحی دیاگرام از جایی دیگر به ایران آمده و ریشه در تکنیک و ابزارهای نوین معماری معاصر دارد، بعلاوه دانش و رویکردهای معماری معاصر نیز دربارهی دیاگرام1، ربطی به فرآیند ساخت در تاریخ معماری ایرانی نداشته است. اما شاید بتوانیم به معماریِ گذشتهی ایرانی، در دوران مختلف تاریخی با عینک فرمی و ساختارشناسانه دوباره و عمیقتر نگاه کنیم. ابتدا باید دقت کنیم، درست است که معماران قرون گذشتهی ایرانی دسترسی به ریشه تکنولوژی غربی نداشتهاند اما بنظر میرسد در نخستین گام، استراتژی آنها برای ساختن در ذهن، گویای دیاگرام بوده؛؛ هرچند برای سایرین قابل دسترس نبوده است و انگار شهود فردی بحساب میآمده است. اکنون به طور مشخص به جای آنکه به دنبال علل فلسفی یا عرفانی برای وجود گنبد یا مناره باشیم به بررسی گونههای مختلف سازههای بلند مثل برج، برجمقبره، میل و مناره در معماری ایرانی بپردازیم و دوباره نگاه کنیم تا مسائل جدیدی از جنس مبانی معماری معاصر نسبت به زمینه، فضای پر و خالی، تکرار الگوها و تناسبات طرح کنیم. باری، بنظر میرسد معماریِ اصفهان در دوران صفویه شاید درسهای مهمی در این خصوص داشته باشد. میدان نقشجهان، مسجد عباسی، کاخ عالیقاپو، کاخ چهلستون، کوشک هشتبهشت و چهارباغ عباسی در تلاقی با رودخانهی زایندهرود همگی در یک ساختار ایستای متعادل به شکل یک بعلاوه، چلیپا درآمدهاند. پیش از این در کتاب حسِ وحدت2، نویسندگان آن دلایلی متافیزیکی بر پایهی فلسفهی شرقی برای وجود الگوهای تکرارشوندهی ماندالایی آورندهاند اما اگر بخواهیم معیار خوانش را بر اساس تفکر دیاگرامی بگذاریم باید انتظام و سازمانِ هندسیِ حاصل از الگوی ماندالایی را علت فرمی بدانیم. اما به واقع چرا باید معماریِ اصفهان در دوران صفویه را به این شکل خوانش کنیم؟ بالطبع دلایل شاعرانه و داستانی برای فرمها میتواند جذابتر و عامهپسندتر جلوه کند. چون امکان رسیدن به قطعیت در آن وجود ندارد و نمیتوان بیش از این پیش رفت! به عنوان مثال اگر بگوییم مناره نماد رسیدن انسان به آسمان است دیگر نمیتوانیم آن را قطعی کنیم. اما خوانش فرمی امکان رسیدن به قطعیت را فراهم کرده و نتایج مستندی ارائه میکند. از آنجا که به تماشا نشستن و نظارت کردن در معماریِ دولتی دوران صفویه موضوع مهمی قلمداد میشده است، بنابراین ما شاهدِ ایوان در ارتفاع برای کاخ عالیقاپو، ایوان در همکف برای کاخ چهلستون و همچنین کوشک آیینهخانه هستیم. در همهی این بناها، انسان مسیری را طی میکند و در نهایت به فضایی که از سهطرف باز است، میرسد. در این حالت است که امکانِ به تماشا نشتن فراهم میشود؛ در حالی که پل خواجو هم همین امکان را فراهم کرده است با این تفاوت که انسان مسیری را طی میکند و در میانه اندکی ساکن میشود و دوباره به مسیر خود روی پلی که از رودخانه زایندهرود میگذرد، ادامه میدهد. جالب توجه است که با حرکت کاربر عمود بر جهت مسیر پل خواجو، باز هم الگوی چلیپا ساخته میشود! گویی دیاگرامِ پل از دیاگرامِ کوشک هشتبهشت عبور کرده است.3 اکنون از پلان، به دیوارهای باربر و سترگ کاخ چهلستون و کاخ عالیقاپو توجه کنید. اگر آن را فضای پُر4 و هر آنچه در اطرافش مسقف و دارای عملکرد شده است را فضای خالی5 تصور کنیم، میتوانیم به یک الگوی مشابه میان این دو بنا برسیم. اگر از نما ببینیم؛ متوجه جهتگیریِ هر دو کاخ به شرق و فضای عمومی میشویم. در کاخ چهلستون جهت به حوضی مستطیلیشکل در میان باغی مشجر است و در عوض در کاخ عالیقاپو، در ارتفاع جهت به فضایی شهری، محصور و اجتماعیست. تا پیش از این، ممکن بود از این و آن بشنویم چون در دربار میخواستند از بالا، دور از دسترس رعیت روی شهر نظارت کنند، ایوان عالیقاپو را در ارتفاع بنا کردند و در عوض چون کاخ چهلستون در باغی محصور و خصوصی واقع شده است، ایوان آن نیز روی سطح زمین واقع شده است. این شیوهی دیگر از روایت که البته دیاگرام قلمداد نمیشود یک شیوهی خوانش از بیرونِ معماریست که ممکن است بر اساس مستندات تاریخی نیز درست باشد اما فرمی نیست.
باری، در انتهای یادداشت به منوالِ معاصر شاید بتوانیم ژنوم6 بسیاری از بناهای معماریِ اصفهان در دوران صفویه را به دیاگرام چهارطاقی نسبت بدهیم؛ چرا که فضای پرُ و خالیِ چهارطاقیست که ساختار اولیهی خانهها، مساجد و مدارس را نیز ایجاد میکند.7 در این راستا از معدود بناها، چهارطاقیِ نیاسر الگوی مشخصی برای خوانش و فهمِ ارتباطِ فرمی است.
باید گفت که خوانش فرمی و معاصر به هیچ درد که نخورد میتواند الگوهایی برای فضا بسازد که در معماریهای امروزی، برای شهرسازی یا حتی طراحی خانههای تکواحدی یا مجتمعهای آپارتمانی قابل بهرهبرداری و بازتولیدِ مفید باشد.
Architectural diagrams1.
، نادر اردلان، لاله بختیارThe sense of unity2.
3. اشاره به مطلبی عنوان شده از یاسر موسیپور
Mass4.
Void5.
Genome/ DNA6.
7. اشاره به مطلبی عنوان شده از محمدرضا محمودی