به یاد آرش

▫️آرش، معلّم من بود

جای آرش موسوی خالی است؛ برای من به عنوان یک دوست خیلی عزیز و معلّمی قدیمی، برای جامعه علمی کشور به عنوان پژوهشگری خلاق و جستجوگر و برای همه کسانی که او را می‌شناختند به عنوان مردی مهربان، مراقب و دوست‌داشتی. نوشتن از او ‌کاری سهلِ ممتنع است. حرف‌های زیادی در مورد او می‌توان زد ولی نوشتن از او با افعال ماضی کاری است که به سختی از عهده من بر می‌آید. امّا حالا این نوشتن از معدود کارهایی است که می‌توانم بکنم؛ در قدردانی از او و برای التیام خودمان که بی‌او شده‌ایم. در ادامه در چند عنوان شناختم از او را صورت‌بندی می‌کنم:

 ۱.     آرش موسوی پژوهشگری میان‌رشته‌ای و بسیار کنجکاو بود و این ویژگی او را خاص و متمایز کرده بود. او در پیِ پاسخ به سوالاتش بود و نه مقیم شدن در قلمرو خاصی از دانش. گشودگی او به هر ایده و الهام جدیدی، از هرکجا که باشد، همیشه گفتگو با او را برای من جذاب می‌کرد.

۲.   آرش موسوی حساسیت اخلاقی زیادی داشت و این هم فرصتِ کمک به دیگران و مراقبتِ اثربخش از آن‌ها را به او می داد و هم‌ درد و رنجی گاه عمیق را به جانش می‌نشاند.

۳.   خیلی از دوستان و دانشجویان آرش، او را به مراقبت‌گری و الهام‌بخشی می‌شناختند. او بی‌دریغ از دانش‌اش می‌بخشید و اگر مایه‌ای در کسی می‌دید، او را تشویق به پرورش‌اش می‌کرد. تحسین‌ها و حمایت‌های آرش در این دوستی بیست ساله، همیشه مایه دلگرمی‌ من بود. او آدم‌ها (از دوستانش گرفته تا دانشجویانش) را در زمان‌هایی به رسمیت می‌شناخت و تشویق می‌کرد که دیگران شاید چندان دغدغه‌اش را نداشته باشند: در گاهِ بالقوّگی و در زمانِ افتادگی (بیماری و حال بد).

   ۴.زیبایی‌شناسی در زندگی و نگاه آرش به جهان، جایگاه ویژه‌ای داشت.او رنج‌های بزرگ را می‌دید و به زیبایی‌های کوچک دل خوش می‌کرد. سینما، ادبیات و به طور خاص موسیقی مامن او بود. او زیبایی را چاره‌ای گاه موقت و گاه دیرپا برای پوچی یا سبکی تحمل‌ناپذیر هستی می‌دانست. زیست مینیمال او زیبایی و سادگی را توامان داشت یا بهتر است بگویم زیبایی برای او امری آرام، بی‌هیاهو و ساده اما عمیق و  پیچیده بود.

۵.  آرش تماشاگری محزون بود. جهانی چنین شلوغ و پرهمهمه جایی نبود که او تمایل چندانی به درگیر شدن در آن را داشته باشد. علاقه دیرپای او به بودیسم از همینجا بود. گویی مشتِ وسوسه‌های زندگی برایش باز شده بود و سرشت فریب‌آمیز آن‌ها را به خوبی می‌دید. با این همه ناگزیر بود از درآویختن با امر روزمرّه‌ی گاه ناخوشایند. یادم هست یک بار تمثیلی از مولانا را برایم گفت. از خزینه‌ای گفت که به تعبیر مولانا اهلِ دنیا با ریختنِ فضولات حیوانات در زیر آن، آتشی را زنده نگه می‌دارند که گرمای خزینه را تامین می‌کند و عارف آن بالا در آب زلالِ گرم‌شده خود را از آلودگی پاک می‌کند. می‌گفت هم‌ این‌ها برای دنیا لازمند و هم آن‌ها. امّا در جهان مدرن، هر کسی هم باید آن پایین باشد و فضولات به آتش بیفزاید و آلوده شود و هم بعد بتواند خودش را بالا بکشد و در زلالیِ آبِ گرم شوخ از تن باز کند. این تقلای شخصی خود او هم بود: درگیر شدن و آلوده شدن و پیراستن؛ تقلّایی که در ایران امروز دشوار است و گاه چاره‌ای جز انزوا و کناره گرفتن یا به سختی خود را در میانه نگه داشتن برای افراد باقی نمی‌گذارد. اینگونه بود که آرش با آن ذهن درخشان و آتیه‌ امیدوارکننده، میل چندانی به مسابقه دادن و ارتقا و درگیر شدن در بازی‌های آکادمیک نداشت و آرام‌آرام از همه این‌ها کناره گرفت.

۶.  آرش ساده امّا عمیق می‌نوشت. قلمش آمیزه‌ای بود از همه آنچه در بالا گفتم. او از هر چیزی که می‌نوشت ردپایی از سادگی، صراحت، عمق و خلاقیت را می‌شد در آن دید. او از استعاده و تمثیل بهره زیادی می‌گرفت. گویی در هر اتفاق ساده‌ای حکمتی برای زیستن می‌دید. کاری که او می کرد چنین چیزی بود: خوب تماشا کردن، قواعد و منطق بنیادین اتفاقات را بیرون کشیدن، آن را بسط دادن و در حوزه‌های مختلف به کار بستن و در نهایت چاره‌ای برای حل مسئله‌ای در جایی دیگر (خصوصاً در زندگی روزمرّه) یافتن و سپس همه این‌ها را به ساده‌ترین زبان ممکن بیان کردن. اینگونه بود که هر نوشته‌ای از او دعوتی بود به آموختن و لذّت بردن و به سختی ممکن بود شروع به خواندنش کنی و نیمه‌کاره رهایش کنی. می‌خواندی، مکث می‌کردی، به فکر فرو می‌رفتی و در نهایت احساس می‌کردی چیزی مهم را فهمیده‌ای که پیشتر نمی‌دانستی یا فکر نمی‌کردی اینگونه هم می‌شد به آن نگاه کرد. 

７.    آرش واجد گونه‌ای از مردانگی بود ‌که کمیاب است و در عین دلنشین بودن هزینه‌های گاه زیادی را برای صاحبش در پی دارد. در جامعه‌ای که مردانگیِ غالب آن بیشتر از جنسِ رقابت، قدرت، برتری‌جویی و تا حدّی خودشیفتگی است، مردِ مهربانی که می‌داند و می‌تواند امّا نمی‌جنگد، به دیگری جایی درخور می‌دهد، از او مراقبت می‌کند و بهره‌ای کافی از زنانگی دارد، ناگزیر از پرداختن بهایی گاه زیاد است؛ بهایی از جنسِ دیده نشدن، بازی داده‌ نشدن، سکوت و حتی گاهی شرم. آرش برای من نمونه‌ای از این مردانگی تحسین‌برانگیز بود هرچند می‌دانم که این نحوه بودن برای او کم‌بها نبود.

آرش همه این‌ها بود و چیزی بیش‌ از این‌ها. او خوب بود و نابهنگام و در جغرافیایی نامناسب. این را بارها پیش از رفتنش هم به دوستان مشترکمان گفته بودم. او تاب نیاورد و رفت در حالی که در جایی دیگر و در زمانه‌ای دیگر، جهانِ ما می‌توانست بهره خیلی بیشتری از او ببرد.

 دلتنگش هستم، غمگینم و دوست داشتم همه این‌ها را به خودش بگویم و بعد او با آن آرامش همیشگی‌اش بخندد و بگوید: "سر‌به‌سرم نذار محمودجان، اینطورا که تو میگی نیست". و بعد یک آدامس نیکوتین‌دار از جیبش در بیاورد به جای دود کردن سیگار شروع به جویدن‌اش کند.