روشنفکری در افغانستان را می‌توان در یک افق سه‌گانه و به‌گونه‌ای مولفه ای از ستیزهای هم‌زمان فهمید. نخست ستیز با غرب، که خود را مهد عقلانیت مدرن و مرجع معرفت‌شناختی معرفی می‌کند و در معرض بازخوانی‌ها و نقدهای پساساختاری مداوم قرار دارد. دوم، ستیز با شرق، که غالباً در قالب بازتولید تقلیدی سنت‌های افلاطونی و نوافلاطونی عمل کرده و می‌کند و کمتر ظرفیت تولید سنت مستقل و خودبازتاب داشته است. سوم، ستیز با اسلام، که همواره به‌عنوان افق گفتمان قدسی درگیر فرایندهای تأویل، بازخوانی، و گاه دگردیسی معنا بوده است. در همین میان، خصومتی مستمر نسبت به ایران به‌مثابه «دیگری تاریخی» نیز در متن این روشنفکری تنیده است. خصومتی که ایران را متهم به «تصاحب میراث» و «سرقت هویت» می‌کند.اما آنچه باید آشکار شود، این است که بحران بنیادین روشنفکری افغانستان نه در نسبت با دیگری، بلکه در نسبت با خود و در دام افتادن در شبکهٔ پیچیده‌ای از خودبنیادی کاذب و وهم دانایی معرفتی است که همواره ذهن و تاریخ را در حلقه‌ای بسته محبوس نگه می‌دارد.
گرچند بحث در این باب کار ساده ای نیست و نیاز به نوشتن یک مقاله گسترده دارد اما من فقط به طور خلاصه به این مسئله اشاره می کنم.
برای فهم عمق این بحران، باید افق تأمل را از سطح هویتی فراتر برد و به سطح هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی پسامدرن ارتقا داد؛ جایی که زمین دیگر فقط یک سیارهٔ کوچک نیست، بلکه یک جزیرهٔ بی مکان در ساختار هستی و انسان چیزی جز ذره‌ای گذرا و ناپایدار در این شبکهٔ بزرگ نیست. زمان، آن‌گونه که ما می‌شناسیم، نه جوهر مستقل، بلکه ساختار ذهنی و قراردادی برای رمزگذاری تجربهٔ محدود بشری است و فلسفه، از پیشاسقراطیان تا پساساختارگرایان، همواره در تلاش بوده است این نسبت انسان-جهان-زمان را بازنمایی کند، اما هر بازنمایی همیشه در معرض نوسان هرمنوتیکی، تضاد معنا و بازی تأویلی قرار داشته است، به گونه‌ای که فهم انسان از خویشتن و جهان همواره میان آشکار و نهان، واقعی و بازنمایی، و معرفت و توهم در نوسان بوده است.
فیلسوفان نخستین، با تأکید بر بی‌مکانی انسان در جهان، او را حادثه‌ای ثانوی پس از انفجار بزرگ معرفی کردند، و بدین ترتیب، انسان از پیش‌فرض خودمرکزی فاصله گرفت. اما در گذر زمان، تأمل فلسفی از کیهان به انسان، و از انسان به نظم‌های نمادین، حقوقی و اجتماعی، منتقل شد؛ روندی که در غرب به تولید سنت عقلانیت و نقد روشنگرانه منجر شد و در شرق، فلسفه را محدود به بازتولید تقلیدی و بازخوانی سنت‌های افلاطونی و نوافلاطونی نمود. افغانستان نیز، هرچند حامل صداهای تأملی تاریخی بوده است، اما پس از گسست تاریخی با ایران، هیچ بشر اندیشمند بنیادین برنخاسته است و آنچه موجود است، بازتولید متون پیشینیان است که خود به نوعی گفتار ثانوی و بازتولید توهم معرفتی بدل شده و جامعهٔ روشنفکری را در حلقهٔ ژست فلسفی کاذب گرفتار کرده است. جامعه فلسفه را وارونه می‌فهمد و خود را حامل دانشی می‌پندارد که در حقیقت محصولی از بازنمایی‌های ناقص، نیمه‌فراموش‌شده و توهم‌آلود است.
یکی از کانون‌های برجسته این توهم، نسبت با ایران است. روشنفکران افغانستان ایران را متهم به تصاحب میراث می‌کنند و گاه بر این باورند که بزرگان ما به نام ایران معرفی شده‌اند. اما پرسش بنیادین از منظر پسامدرن این است: آیا ما خود، کنش بازشناسانه‌ای برای این میراث انجام داده‌ایم؟ آیا توانسته‌ایم این میراث را در بافت فرهنگی و حافظهٔ تاریخی خویش تثبیت کنیم؟ وقتی نام حنظلهٔ بلخی، بنیان‌گذار شعر پارسی، در منابع افغانستان حضوری کم‌رنگ دارد یا اصلا نمی توان منبعی در باب زندگی او در افغانستان یافت، چگونه می‌توان مدعی شد که ایران میراث ما را ربوده است؟ واقعیت این است که ایران، با فعالیت مستمر فرهنگی و ادبی خود، توانسته این میراث را بازنمایی کند، زنده نگاه دارد و در سطح جهانی تثبیت کند. بنابراین، ادعای سرقت تاریخی نه نشانهٔ آگاهی، بلکه جلوه‌ای از همان خودبنیادی کاذب است که ذهن را در توهم دانایی گرفتار کرده است.
در عصر حاضر، این بحران در قالب گفتمان شبه‌فلسفی جلوه می‌کند. وقتی گفته می‌شود ایران فلسفه ندارد، در حالی که افرادی چون امین احمدی، علی امیری و اسد بودا در همان بستر ایرانی رشد کرده‌اند و منابع اندیشه‌ای آن‌ها عمدتاً محصول همان حافظه و شبکهٔ معرفتی ایران است، تضاد و تناقض آشکار می‌شود. این همان توهم دانایی است که جامعه را از نقد خود بازمی‌دارد و ژست دانایی را به جای فلسفه می‌نشاند.
علاوه بر این، هنگامی که مخالفت با امر قدسی، انتقاد از خدا یا شریعت، مترادف فلسفه فرض شود و کسی صرفاً به سبب چنین مخالفتی به مقام «متفکر بزرگ» ارتقا داده شود، آن هم در جهان امروز، نشانگر خلط فلسفه اصیل با اجرای شبه‌فلسفی است؛ کاریکاتوری از فلسفه که در دام بازتولید توهم و خودبنیادی کاذب گرفتار شده است و حلقه‌ای بسته از ادعاهای پوچ معرفتی ایجاد کرده است.
بازخوانی هرمنوتیکی نشان می‌دهد که روشنفکری افغانستان گرفتار دو بحران ساختاری است: خودبنیادی کاذب و توهم دانایی. ما در چهار سدهٔ اخیر نه فیلسوفی پرورده‌ایم و نه فلسفه‌ای تولید کرده‌ایم که در مقیاس قاره ای یا همین خاورمیانه برجسته باشد، اما همچنان در مقام مدعی ظاهر می‌شویم و انرژی فکری خود را در جدال‌های بی‌حاصل با دیگری ایران یا غرب مصرف می‌کنیم.
