ژیل دلوز در دو جلدی خود (سینما ۱: تصویر-حرکت و سینما ۲: تصویر-زمان) سینما را به عنوان یک ابزار بازنمایی، توهمِ واقعیت، یا حتی صرفاً یک «زبان» برای قصهگویی بررسی نمیکند. حرف حساب و انقلابی دلوز این است: سینما خودش نوعی تفکر فلسفی است.
همانطور که فیلسوفها با «کلمات» مفاهیم را خلق میکنند، سینماگرها با قاببندی، کاتها و دکوپاژ دست به خلق مفاهیمی میزنند که با هیچ رسانه دیگری قابل بیان نیست. دلوز تاریخ سینما را بر اساس نحوه برخوردِ آن با «زمان» و «حرکت» به دو دوره اصلی تقسیم میکند که درک آنها برای هر کسی که با ساختار روایت و تدوین سروکار دارد، کلیدی است:
۱. سینمای کلاسیک: تسلطِ «تصویر-حرکت» (Movement-Image)
دلوز معتقد است سینما تا پیش از جنگ جهانی دوم (عمدتاً سینمای کلاسیک هالیوود و سینمای شوروی)، بر اساس طرحواره حسی-حرکتی (Sensory-Motor Schema) کار میکرد.
منطق علی و معلولی: در این سینما، شخصیت در یک موقعیت قرار میگیرد، آن را حس میکند (Sensory) و به آن واکنش فیزیکی یا روانی نشان میدهد (Motor). بحران ایجاد میشود و قهرمان برای حل آن دست به عمل میزند.
نقش تدوین: در این دوره، تدوین و مونتاژ در خدمت پیشبرد کنشهاست. نماها به گونهای به هم متصل میشوند که توالی منطقی زمان و مکان حفظ شود.
جایگاه زمان: در «تصویر-حرکت»، زمان مستقل نیست؛ بلکه زمان تابعی از حرکت است. ما گذر زمان را فقط از طریق پیشرفتِ اعمالِ شخصیتها و حرکتِ فیزیکی آنها در فضا درک میکنیم.
۲. گسست تاریخی و بحران کنش
دلوز نقطه عطف تاریخ سینما را پایان جنگ جهانی دوم میداند. ویرانیهای جنگ، شهرها و انسانها را چنان در هم شکست که دیگر امکان واکنشِ منطقی و قهرمانانه وجود نداشت. انسان در برابر عظمت ویرانیها فلج شده بود. در اینجا «طرحواره حسی-حرکتی» فرو میپاشد و سینمای مدرن متولد میشود.
۳. سینمای مدرن: ظهورِ «تصویر-زمان» (Time-Image)
با ظهور نئورئالیسم ایتالیا و بعدها موج نوی فرانسه، شخصیتها دیگر نمیتوانند یا نمیخواهند واکنش نشان دهند. آنها به جای «کنشگر»، تبدیل به «نظارهگر» (Seer) میشوند.
موقعیتهای اپتیکال و صوتی: شخصیتها در موقعیتهایی رها میشوند که فقط میتوانند ببینند و بشنوند (مثل پرسهزدنهای بیهدف در فیلمهای آنتونیونی یا دسیکا).
آزادی زمان: در این مرحله، سینما برای اولین بار «زمان» را به صورت مستقیم، خالص و مستقل از حرکت نشان میدهد. زمان دیگر خطی نیست. گذشته، حال و آینده در هم گره میخورند (مثل فیلمهای آلن رنه یا تارکوفسکی).
انقلاب در تدوین: کات زدن (Cut) دیگر برای حفظ تداومِ کنش نیست. برشها کارکردی فلسفی پیدا میکنند تا گسستهای زمانی، پرشهای حافظه و همزیستیِ واقعیت و رویا را به تصویر بکشند. در «تصویر-زمان»، زمانِ درونی و ذهنی جایگزین زمانِ مکانیکیِ ساعت میشود.