ابی واربورگ (Aby Warburg) را میتوان ساختارشکنِ بزرگِ تاریخ هنر دانست. اگر بخواهیم هسته مرکزی تفکر او را در یک جمله خلاصه کنیم، این است که: تاریخ هنر یک سیر خطی از پیشرفتِ سبکها نیست، بلکه تاریخِ روانشناختیِ حافظه فرهنگی انسان است که در آن، انرژیها و احساسات باستانی مدام در دورههای بعدی تناسخ پیدا میکنند.
واربورگ تاریخ هنر را از یک رشته صرفا زیباییشناختی به ترکیبی از انسانشناسی، روانشناسی، اسطورهشناسی و تاریخ علم تبدیل کرد.
مفاهیم کلیدی و متمایزکننده واربورگ
۱. حیات پسین باستان (Nachleben der Antike)
مورخان هنر سنتی معتقد بودند که رنسانس، هنر دوران باستان (یونان و روم) را «احیا» کرد. اما واربورگ واژه Nachleben (به معنای بقا یا حیات پسین) را ابداع کرد. از نظر او، دوران باستان هرگز نمرده بود که بخواهد زنده شود؛ بلکه مانند یک انرژی روانی یا شبح، در ناخودآگاهِ فرهنگ غربی به حیات خود ادامه داده بود. او معتقد بود باستان فقط شامل نظم و هماهنگی (وجه آپولونی) نیست، بلکه مملو از جنون، خشونت و رنج (وجه دیونیزوسی) است که هر زمان شرایط مهیا باشد، بیرون میزند.
۲. فرمولهای احساس (Pathosformel)
این شاید مشهورترین ابداع واربورگ باشد. پاتوسفرمل به معنای الگوها یا ژستهای بصریِ تثبیتشدهای است که در دوران باستان برای نمایش اوج هیجانات روانی (رنج، وحشت، خلسه، سوگواری یا نبرد) خلق شدهاند و هنرمندان دورههای بعد، ناخودآگاه یا خودآگاه، همان فرمها را برای نمایش احساسات مشابه وام میگیرند.
ژست زنی که با موهای پریشان (موتیف معروف به الهه آب). واربورگ این ژست را در نقاشیهای بوتیچلی کشف کرد و نشان داد که چگونه این فرم، مستقیما از نقشبرجستههای باستانی به فلورانس قرن پانزدهم منتقل شده تا حرکت و هیجان را به تصویر بکشد.
۳. اطلس منموزین (Bilderatlas Mnemosyne)
واربورگ در سالهای پایانی عمرش، نوشتن متن را کنار گذاشت و شروع به ساخت یک اطلس تصویری عظیم کرد (منموزین در اساطیر یونان الهه حافظه است). او صدها تصویر (شامل نقاشیهای شاهکار، تمبر، صفحات تقویم، نمودارهای طالعبینی، عکسهای خبری و بریدگی روزنامهها) را روی پنلهای چوبی بزرگ با پسزمینه مشکی پین میکرد تا ارتباطات پنهان و الگوهای تکرارشونده (پاتوسفرملها) را در طول هزاران سال به صورت بصری نشان دهد.

چگونه از روش واربورگ برای مطالعه هنر استفاده کنیم؟
اگر بخواهید با عینک واربورگ به مطالعه یک اثر هنری، یک فیلم، یا حتی یک پدیده بصری مدرن بپردازید، باید از روشهای زیر استفاده کنید:
1. ردیابی ژستها و هیجانات، ژستهای فیزیکی، نحوه افتادن چین و چروک لباسها، و حالات چهره و اینکه این فیگور خاص ابراز رنج یا شادی، قبل از این کجا در تاریخ دیده شده است.
2. مونتاژ و تفکر شبکهای: مثلا یک عکس از جنگ ویتنام را کنار یک نقاشی از جهنم دانته و یک نقشبرجسته آشوری بگذارید تا مهاجرت یک نماد را از یک رسانه به رسانه دیگر رهگیری کنید.
3. شکستن سلسلهمراتب (High & Low): برای فهمیدن یک شاهکار نقاشی، فقط به نقاشیهای همدوره آن نگاه نکنید. روش واربورگی ایجاب میکند که برای فهم یک پرتره درباری، به سراغ کتابهای رمل و اسطرلاب، نقشههای نجومی باستانی، و رسالههای پزشکیِ آن دوران بروید. تصویر، جزئی از یک اکوسیستم فرهنگیِ پیوسته است.
4. توجه به جزئیاتِ حاشیهای (Detail-oriented): گاهی یک المان بسیار کوچک در گوشه تابلو (مثل نحوه وزش باد در یک تکه پارچه یا فرم موی یک فرشته) کلید فهم انتقال یک مفهوم است.
باستانی به دنیای جدید است.