مقدمه:
نامه دیروز رسید. برای من نفرستادهاند. از پاریس رسیده. نه که برای من نباشد. برای من است اما به نشانی من نفرستادهاند. طرف میدانسته اینجا خبری هست. میدانسته این خانه امن نیست. اینها توی عمارت، میروند، میآیند. یک کارهایی میکنند. نکند به اخبار ربطی داشته باشد؟ یعنی ممکن است این پیربابای بیسواد و پیزوری... نه! لابد خیال است. نامه را خودش فرستاده. خودش نوشته. دستنویس است. درست مثلِ نامههای قدیم. برای آقا محمد رضا فرستاده. مثل این که خبر دارد تنها عربیدانِ این طایفه، آقا محمد رضا است. باید بروم قم ببینم این نامه چه خبر است. حتما یک طوری شده. آنها هم البته نم پس نمیدهند. ولی آخر پیربابا... مرجانه... این غریبههایی که مثلا مهمانشان هستند... و یک دفعه مثل شبحی خیالی، مثل سایهای که نور خورده، غیب میشوند، یعنی میشود ربطی به هم داشته باشند؟ یعنی میشود همه چیز همین اطراف باشد؟ همۀ کلید معمّا؟ آن هم تازه ربط داشته باشد به این کتاب؟ کتاب را دوباره نگاه میکنم. کهنه است. باید با احتیاط ورق زد. یعنی میشود تمامِ این اتفاقات به جایی برسد توی این کتاب؟ این ... کتابِ فرزندانِ آدم؟
باب اول:
حاجيشيخقلي که وقت تولد اسمش را گذاشته بودند صنعتعلي، از آن نوادرِ دوران بود. هر روزِ خدا، یکتنه توي سهکنجِ خانهاش در همسايگيِ بيتالخلاي همسايه مينشست و قلياني ميکشيد کمدود و دودش را تماما ميخورد و هيچ از آن پس نميداد. کنارِ قليان هم بساط آجيلش کم نميشد و غلامي داشت نوجوان و قزوينيپسند که هر چه حاجي (از خيلِ آجيل و خشکهبار) کم ميکرد، او از پستوخانهي همايوني ميآورد و ميافزود طیب الله ذکره.
و کراماتِ بسيار از اصحابِ مشايخ و معاريفِ طريقت به لسانِ مبارکش جاري ميشد که نقلِ شبهاي دراز زمستان بود و سرخنکيِ عصرهاي گرمِ تابستان. شيخنا تذکرهاي هم از اين باب نوشته بود. باري از کتاب الانفاس يا نميدانم جاي ديگري بود که منقول داشت: روزي مرشدي ريختهگر در آدينهروز به شطّ دجلهي بغداد اندر شد تا تن بشويد و غسلي بگزارد قربة اليالله. پس لباس برگرفت و تن را پتي بداشت و عورِ مادرزاد، در آبِ گلآلودهي شط که مدفعِ گاوان و شتران بود، پريد و دو سه غوطه زيرِ آن زلالاب خورد تا سر بيرون کرد و ديد يا للعجب! اين نه شطّ دجلهي بغداد که نيلِ وسيعِ مصر است و اهرامِ ثلاثه نيز از دور ديده ميشوند. با خودش انديشيد که نکند به جادويي جنبلي چيزي گرفتار آمده باشد؟
از آنجايي که البسه را بيرون از رود از تن کنده بود و حال هيچ در بر نداشت جز موي و پشم، شرمش آمد که از نيلِ خدا بيرون بيايد علي الخصوص که در شاطيِ شط دو سه زنِ عربِ مصري با لهجهي غليظ خودشان مشغول پچپچه بودند. با خودش فکري شد که سبحان الله! اين چه حکايت غريب است که به آن گرفتار آمده؟ حالا چه کند با ملابسي که ندارد؟ چه کند با اين لختي؟ چطور از آبِ نيل بيرون بيايد؟ اگر اين زنها نرفتند چه؟ و نگاه کرد ديد نه تنها زنها ماندهاند و البسهي کثيف شوهران و شاشآلودِ کودکانشان را توي آبِ خدا مطهر ميکنند که چند زن ديگر از آن «کوزه بهسرها» از آن دورها دارند نزديک ميشوند و عنقريب است که او رسوا شود و عورتيناش از پرده برون افتد.
خلاصه حاجيشيخقلي که سبيلهايش از زير سوراخهاي درشت و گاوميشيِ بينياش تا لبِ پايين کشيده و زردانبو بود، با آب و تاب ماجرا را قصه ميکرد و ميگفت: مرشدِ ريختهگر که ديد هوا پس است و زنان در پيش، و بغداد دور است و مصر نزديک، چارهاي نديد جز مناجات با باري که شايد کاري بسازد. آري، مناجاتي کرد و منتظر ماند و ديد آن دورها، زنها کمکم به او و سينهي پشمالودِ بيرون از آبش نگاه ميکنند و در گوش هم چيزي ميگويند و قهقاه ميخندند. حالتِ او به حالتِ بچهاي مانستهتر بود که پشتِ ديواري به خفا شاشِمختصري کرده و سر بزنگاه به دستِ فراشِ بدعنقِ بدچشمي گرفتار آمده است.
شرم از سينهپتي بودنش باعث شد تا سر به زير آب کند و غوطهي ديگري بخورد و چند گزي آن طرفتر از نيل سر درآورد که باز هم چند زن ايستاده بودند و نگاهش ميکردند و اينبار يک شتر نیز؛ که بيخيال و با يک جفت چشمِ مهربان، به او نگاه ميکرد و چيزي ميجويد؛ تو گویی سقّز.
از ميانِ زنها، خوشصورت زني که ملبوسِ کهنه و پورهاي به تن داشت به سمتِ مرشدِ ريختهگر نزديک شد و با لهجهي غليظ مصري ناليد: «حاگي چه ميکني تو در آب؟ اينگا ما لباس ميشوريم. جاي آبتني نيست اينگا.» حاجي مرشد چارهاي نديد جز تاراندن زن به کلامِ مزخرفي: «بله بله عذراً يا سيدتي. لکن بنده چندين گز آن طرفتر شنا ميکردم نميدانم چي شد يک دفعه سر از اين جا درآوردم. غفرنيالله و اياکم.» زنک خنديد وگفت: «حالا قصد بيرون آمدن نداري؟» گفت: «لباسم را نميدانم کجاست.» گفت: «خب چه کنيم؟» گفت: «چه بدانم؟» و زنک رفت لاي زنهاي ديگر و چيزي گفت و همگي خنده افتادند.
حاجي مرشد با غصه و غم، باز شناشناکنان رفت سمت دورتري. اما زنک صدايش کرد وگفت: «صبر کني چيزي بياورم دستکم عورتينات را بپوشاني.» گفت: «خدا خيرت بدهد سيدتي.» و زنک رفت سمتِ پسربچهاي که تکه نانِ خشکيدهاي به دهان گرفته بود و سعي ميکرد چيزي از آن بکند لکن نميتوانست. زنک سيلي مختصري با مهر و محبت حوالهي صورت پسرک کرد و او را بلند کرد و شلوارک از پايش کند و پسرک عور و رسوا شد و به گريه افتاد. زنک آمد پيش حاجي مرشد و شلوارک را گذاشت لبهي تخت سنگي و گفت: «بردار. اين را بپوش ببين اندازهي کمرت هست؟» گفت: «من چه جور بپوشم اينرا وقتي شما اينجاييد و بر و بر نگاهم ميکنيد؟» زنها باز خنديدند و از حاجيمرشد فاصله گرفتند. همان زنک گفت: «ما پشت ميکنيم. تو هم سريع خودت را برسان به پشتِ آن تخته سنگ تا ببينيم چه شود.»
حاجشيخقلي گويد: مرشدِ ريختهگر چنين نقل کرده:
مرا ميگويي به محض پشت کردنِ جماعت نسوان، به سمتِ صخره دوان دوان مثل سگي پاسوخته دويدم و هر خار که به پايم خليد دندان صبر به جگر درد کشيدم (يا شايد هم دندانِ درد به جگر صبر کشيدم) و صبر آوردم تا به پشتِ صخره رسيدم لکن ناگهان به خاطرم آمد که يادم رفته است آن شلوارک را از لبهي رودِ نيل بردارم. لذا به سرعت هر چه تمامتر برگشتم و در ميان راه بود که زنان برگشتند و با ديدنم جيغ مختصري کشيدند. فيالفور پشت کردم و گفتم: «برگرديد مخدّرات! برگرديد يادم رفت آن شلوارک را بردارم.»
لطفها کرده برگشتند. شلوارک را مثل گنجي ناياب برداشتم و به پشتِ سنگ برگشتم. و لکن تا به شوق و ذوق سعي کردم يکي از کفينِ پاهاي شتري خويش را در روزنهي يکي از پاچههايش فرو کنم، کاشف به عمل آمد که شلوارک به ستر عورتين که هيچ، به پاپوشي و جواربيّت هم جواب نميدهد. مغموم و نفساندوه نشسته و تنِ لخت را به خاکِ نرم و صخرهي سخت متکا داده با خودم گفتم اي تف به اين بختِ سياه که شطّ بغداد بيوقت برايت بحرِ نيل ميشود و درياي قلزم بدوقت بيابانِ عقر.
در آن لحظه آن اندازه از گرسنگي در خود احساس ميکردم که بوي اغذيه را اگر از چاه ويل هم ميشنيدم، تا انتهاي سقر هم به شوق و سرمستي ميرفتم. و چه دانی که سقر چیست؟ نه بگذارد و نه بگذارد. القصه سر از پشتِ تختهسنگ بالا آوردم و ديدم زنها به شستشوي البسه و اغذيه و اطعمه و ماتحتِ کودکانشان مشغولند و هيچ از منِ بدبختِ بيستاره ياد ندارند.
سر در زانوي غم فرو بردم و چشم به چرتِ گرسنگي بستم و تفِ پرملاطي نثارِ بختِ خويش کردم و با نغمهي شيرينِ قار وقور معدهي خويش به خواب موقت فرو رفتم تا اينکه چشمِ گرمِ بنده از کفِ جهنم نيز گرمتر شد. گمانم کابوسي بود که اينک هيچ از آن خاطرم نيست جز صداي جيغي در وقت غروب، از مردي که روي گداري ايستاده بود و دو دست را روي دو سوي سرش گرفته بود انگار که به صداع گرفتار آمده باشد، از درد ناله ميکرد و خورشيد هم براي خودش فرو ميرفت و غروب ميشد. صورتِ مردک به طرز غریبی معوج بود و قابلِ لعن. اين جانب از غصه در خواب خويش به هلاک آمده بودم لذا چشم گشودم و ديدم غروب نزديک آمده – کأنّه همان غروب – و از سر و صداي کودکان و فحاشي زنان و آروغ اشتران خبري نيست که نيست. دزدکي سرک کشيدم ديدم جز آن خاتوني که ما را شلوارکي هبه فرموده بود، احدي از نسوانِ سابق در شاطي شط باقی نيستند.
نشستم به حالت سابق سر به زانو و دوباره فکري کردم به اين که چي شد من در سه غوطه از شاطي بغداد به نيل درآمدم؟ اين چه حکايت است؟ نکناد که جنيان و پريان مرا چيزخوار يا وهمي کرده باشند؟ شايد اينجا عالم جنيان باشد؟ کي ميداند؟ شيخ تستري زينپيشتر مکرر در مکرر فرمايش کرده بودند که ساختِ اهرام از دستِ بشر خارج بوده و يقين اجنه در بنياناش نقشها داشتهاند. يا للعجب. در همين افکارِ نامعقول غوطهور بودم که صداي خشخش و جرينگجرينگي، بيضتينام را به حلقم رساند. با خودم فکري شدم اين صدا نه شبيه صداي اجنه و ازمابهترانجماعت است؟
والدِ بنده به نقل از جدّش نقل فرموده بود (انارالله مضاجعهما) که روزي جدّ بزرگ ما با خدم و حشمِ بارگاهِ سلطاني به شکارِ بزهاي کوهي سفري کرده بودند. پيرمردي نزديکِ تخته کوهي که مثل ديوار صاف بود – جلّ الخالق – زينهار داده بود که نکنيد حضرات! نکنيد! بيمقدمه و آداب بزهاي کوهي را شکار نکنيد! بزها صاحب دارند ميآيند پدري از شما ميسوزانند که نپرسيد اين چي بود که ما را سوزاند و در رفت. از ما گفتن. لکن جدّ بزرگ و نافهمِ ما همچو غلطي ازش صادر شد و رفت سمت کوه با دو سه خرلاتِ ديگر که همراهش بودند و چيزي همراهشان نبود جز دشداشه و قمه و سه يا چهار کمانِ تازهي آبدار و چند پر تير. پيرمرد هشدار کرده بود که ابلهان! بزهاي کوهي را موکَّلي است که هواي وکلاي خود را خوب دارند. باز خدا را شکر که موکَّلينِ بزها پيش از بالارفتنِ جدّ بزرگ و ابله ما به بالاي کوه وچند لات ديگر سر راهشان ظاهر شده بودند و مانعِ خرابکاري ايشان آمده بودند. وگرنه تا نسل اندر نسل بايد جورِ بدبختي و فلاکتِ قوم و خويشهاي چند ظأن و معز و نعجهي ناقابل را روي دوشِ ريقويمان ميکشيديم.
القصه دار و دستهي صيادان که به تخته کوه نزديک ميشوند، بنا به نقلِ مسموع، آنجا کلبهي شکاري بوده متعلق به صد صد و پنجاه سال پيش از بقاياي خرگاه سلطاني. از داخل کلبه صداي سر و صداي جرينگجرينگ و سنجمانندي ميآيد و انگار يکي از لاي سنجها نقارهاي ميزند. شنيدند و ديدند که نه ناقوري در کار بوده نه سنجي. بل گاو مهيبي به قامتِ يک فيل يا اندکي بيش و کم از توي آن دخمه بيرون آمده، رنگش سرخ، و چند صاحبْصداي نامرئي ديگر اطراف گاو دست ميزدهاند و آوازي ميخواندهاند به زباني که آدميزاده فهم نميکرده و ميروند بالاي کوه تا گمميشوند در پشتش. جدّ بزرگِ نافهمِ ما را ميگوييد؟ با آن دار و دستهي نافهمترش؟ همگي از وحشت پس افتاده و صاعقه زده به خاک ميافتند.
قُدما که همتشان به چیزی جز صيد و تنپروري و بيکاري مقصور نبوده است، در اثناي آن امور باطله هيچ بعدي نداشته که به جني از مابهتراني نسناسي گزندي زده باشند و تاواني بدهند. لکن منِ گردنشکستهي مادرمرده را چه به جن و بنياعمامشان؟ من چه کردهام مگر که حالا اين صوتِ مخوف و موحشِ جرينگجرينگ و خشخش از پشت به من نزديک ميشود. غلط نکنم در حين غوطه نه از نيل که از سوي ديگر عالم از نشئهي اجنه سر در آورده بودم.
ناگهان سايهاي رويم افتاد و صداي جيغ تيزي شنيده شد و سايه به طرفهالعيني ناپديد شد. ما را ميگويي؟ مانديم اين چه جني بود که از بشر ميترسيد؟ گفتم: «از مردمْجماعتم اي جن. بسم الله الرحمان الرحيم. اگر جني نسناسي شيطاني هر چي که هستي راهت را بگير برو که من اسم اعظم بلدم.»
بلاشک لافِ گزافي بيش نبود اما کي گفته بود که جنْجماعت عالم بالسّر و الخفيات هم هست؟ کي گفته بود که اجنهجماعت و شياطين هم ماتخفيالصدور را ميدانند و از حبلالوريد نزديکترند؟ خدا را چه ديده بودم؟ شايد اگر لاف ميآمدم که اسم اعظم بلدم ميترسيد و گورش را، گورِ تنگ و تاريک و پلشت و پليدش را گم ميکرد. صدا فرمود: «تو اول لباس تنت کن بعد.»
صداي مخدرهاي بود. سر بلند کردم ديدم همان بانوي لبِ نيل است. گفتم: «سلام بانو.»
گفت: «سلام و مرگ. آخر اين چه عيشي است که تو با لختي بودنت ميکني؟»
به رندي گفتم: «خادم اللباس نيستم بانو. نه همين لباسِ زيباست نشان آدميت.»
گفت: «مرگ بگيري نسناس! چرا لباس تنت نميکني؟ اگر لختي پختي ماندن از علائم آدميت است که کرگدنهاي ممالکِ نوبيه از همه آدمترند و خرها هم.»
با خودم حساب دو در دو چهاري کرده خرفهم شدم که حق با زنک است هر چند نسوان عقل صحيحي نداشته باشند. گفتم: «بانو! به من ميگوييد اينجا کجاست؟»
گفت: «از دارالمگانين در رفتهاي اخوي؟»
گفتم: «کمابيش.» و فکر کردم ديدم اين مادههيولا هيچ از طنز و کنايت حالياش نيست و شايد به جد، شُرطي بياورد تا ما را به دارالمجانين ببرند. گفتم: «مزاحي از من صادر شد سيدتي. راستش در شاطي بغداد ...» و زبانم را گاز گرفتم. گفتم اگر بگويم از کجا به کجا سر برآوردهام، اين الان جدي جدي باورش ميآيد من ديوانهام. چه عجب بود که خودم هم به سلامتِ عقل خودم شک کرده بودم. آخر چه طور ميشد يک لحظه در بغداد شنا کنم و لحظهي ديگر از نيل سر درآورم؟ آري. هيچ عقل سليمي همچو اوسنهي بياساس و خنکي را تاب نداشت.
«چي ميگويي خفه شوي الهي؟ شلوارک پسرم اندازهي پايت نشد مگر؟»
پايم را از لبهي صخره بيرون دادم و نگاه کردم و گفتم: «بانو شما اندازهي پاي شازدهات ميشناسي. اگر خيال ميکني پاي من و ماتحتِ شازدهي شما برابري ميکند که هيچ ... وگرنه حق بدهيد که اين خرپايي که من دارم، ازارِ گل و گشادي بطلبد به قدرِ سخاوتِ بانو.»
زنک گفت: «خوب زبان ميريزي ای ذلقزبانِ موذي! کي هستي؟»
«ريختهگري بدبخت و مفلوک از اهاليِ بغداد.»
«بغداد ديگر کدام خرابشدهاي است؟»
چشمانم از کاسه درآمد. يا للعجب! اين زنک از پشت کوه آمده بود؟ ميشود آدم در عصر جديد زندگي کند و بغداد را نشناسد؟ اين بزرگترين شهرِ جهان را؟ اين قبلهي آمال عالميان را؟ اين شهر شهرت و اموال و انبان را؟ گفتم: «شما جدي جدي اسم بغداد را نشنيدهايد یا با چاکرِ خودتان مزاح میفرمایید؟»
گفت: «من با توِ نامحرم چه مزاحي دارم بکنم مردک؟»
گفتم: «مخدره غضب نکنند. سوالي پرسيدم. همين.»
گفت: «سوالِ بلاهتبار مپرس که بد ببيني.»
گفتم: «حاجيه! شما دين و مذهب چه داري؟»
گفت: «تو خودت دين و مذهب چه داري که از ديانتِ من ميپرسي مردکهي بيشلوار!؟»
گفتم: «من مسلمانم بانو.»
گفت: »گنابعالي بيخود کردهايد مسلمانيد. مسلمان اين گور لخت و عور ميگردد؟ آن هم گلوِ زن گماعت؟»
«آخر خواهرم، من کجا لخت و عور گرديدهام؟ لباسم لبهي رود بود چند از خدا بيخبر بردند.»
«دروغ نباف غربتي. نيل اصلا گاي شناي کرگدن و تمساح و آدم است و هيچ نشنيدهام و هيچگا مسموع نيامده مردي را ملبوس از شاطی بدزدند و اين گور گور به گور شود.»
«الهي تصدّق آن لهجهي نمکينت شوم بانو... يعني ميفرمايي من همينطور لخت و پخت از درِ خانه بيرون آمدهام رفتهام در کوچههاي مصر گشتهام و اين قصهها؟»
«نميدانم و لکن تو يک غلطي کردهاي.»
«حالا ميفرماييد چه کنم؟»
زنک ساکت شد. باخودم فکر کردم نکند رفت؟ سرکي کشيدم دوباره، ديدم نه! مثل امّالهول سرجايش باقي مانده است.
«در اين هير و بيريِ گنگ و آدمکشي، تو يکي از کدام ستاره افتادي گلو پايم، خدا ميداند.»
لبخندي زدم. اين عينهو نقل عن نقل، بياناتي بود که زنم – خدا بيامرز – فرمايش ميکرد.
گفت: «يک لحظه آن پشت بمان تا از خانه پارچهاي بياورم. آن شلوارک بچه را هم به من بده.»
«از شلوار و ازارِ شوهرتان هم اگر چيزکي بياوريد، کار ميکنم کناسي ميکنم مستراح خالي ميکنم ولي جبران ميکنم.»
«لازم نکرده.»
و لباس بچه را توي دست گرفتم و زن نزديک آمد و آن را از دستم کشيد و ديدم لبخندي هم به لبش ميآمد که زورکي جلوش را ميگرفت تا رفت.
زنک که رفت، شب آمد. کژدمي در تاريکروشنِ مهتاب از جلو شستِ پايم رد شد. بيچاره راهِ خودش را به گمانم گم کرده بود. من گرسنه و لخت و خسته و زخمي از خار و خلنگ آرزو ميکردم يک لحظه در آن خانهي خرابشدهي خودم بودم و بوي غذاي بيمزهاي را که کنيزکم درست ميکرد ميشنفتم یا سوزِ جانگدازِ آوازِ درویشِ زاویۀ خانقاه را به گوشِ جان میبلعیدم و به بختِ بینمکِ خویش از سویدایِ دل میخندیدم. حالا سرما هم به همهي بليات سابق، لاحق شده بود و اين طور که معلوم بود، قرار نبود به اين زوديها دست از سر و بدن و جاهاي ديگرم بردارد. ماتحتم از خاک ميسوخت. دهانم از گرسنگي کف آورده بود. چشمانم دودو میزد. سرک کشيدم ديدم اهرام و ابوالهول آن دور دورها زير مهتاب به خواب رفتهاند. جنها حياتِ شبانهشان را آغاز ميکردند. بعيد بود زنک اين وقتِ شب برگردد.