ویرگول
ورودثبت نام
مهدی فیاضی کیا
مهدی فیاضی کیادانش آموخته پژوهش هنر علاقه‌مند تاریخ نویسنده مترجم
مهدی فیاضی کیا
مهدی فیاضی کیا
خواندن ۶ دقیقه·۴ ماه پیش

آثار هنری و اشیای صرفا واقعی

مرز بین اثر هنری و یک شیء صرفا واقعی چسیت؟ کاوش دانتو برای کشف مباینت‌های بین این دو از چند نقاشی سرخ شروع می‌شود. چند چارگوش سرخ که نمایشگاه [فرضی و] کوچک دانتو را شکل می‌دهد. اولی را اندیشمند دانمارکی، کی‌یرکه‌گارد وصفش کرده بود به نام «بنی‌اسرائیل در عبور از بحر احمر.» این نقاشی، آن طور که کی‌یرکه‌گارد وصفش می‌کند فقط چارگوشی است سرخ. آخر بنی‌اسرائیل عبور کرده‌اند و مصری‌ها غرق شده‌اند و جز این چارگوش سرخ (احتمالا بحر احمر) چیزی نمانده است. فیلسوف دانمارکی، حاصل حیاتش را به این نقاشی تشبیه می‌کند و روی همین تشبیه، نقاش دیگری «حال کی‌یرکه‌گارد» را می‌کشد: یک چارگوش سرخ. جز این مربع سرخ, یک مربع سرخ [میدان سرخ] نیز هست که همان میدان مسکو باشد که در واقع منظره‌ای از این شهر است. یک مربع سرخ دیگر نیز در سنت هندو «غبار سرخ» نمادی از جهان اس تکه به تصویر کشیده می‌شود. یک شاگرد ماتیس هم چارگوشه‌ای کشیده است. «سفرۀ سرخ» که نوعی تابلو طبیعت بی‌جان است. بعدی فقط یک کرباس است آغشته به سرنج که جورجونه نقاش ایتالیایی اگر زنده می‌ماند قصد داشت شاهکارش «مکالمۀ مقدس» را بر آن بکشد. خود دانتو هم یک اثر غیرهنری را اضافه می‌کند: سطحی آمیخته به سرنج و از این حیث مهم که صرفا مورد توجه قرار می‌گیرد پس مرتبط به هنر می‌شود.

سپس سر و کلۀ آقای ج. یک هنرمند جوان کله شق پیدا می‌شود که از دانتو می‌خواهد کار خودش را هم به این نمایشگاه اضافه کند. یک مربع سرخ. اما به نظر دانتو می‌رسد که کار ج. «خالی» است. از ج. می‌پرسد: اسم کارش چیست؟ و جواب این است که «بی‌نام.» عنوان از نظر دانتو، فقط یک اسم نیست بلکه یک جهت تفسیر یا خوانش به دست می‌دهد. اشیای معمولی، عنوان ندارند پس جهت تفسیری ندارند. معنای «بی‌عنوان» این اس تکه این شیء قرار نیست تفسیر شود. پس وقتی دانتو از ج. می‌پرسد که کارش دربارۀ چیست، می‌شنود: «دربارۀ هیچ یچز.»

دانتو به لحن طنزآمیز می گوید که مشخصا این موضوعِ این تابلو نیست بلکه موضوع فصل دوم کتاب سارتر (هستی و نیستی) است. اما کار ج. بیش از آن که تقلیدي از عدم باشد، عدمِ تقلید است. دانتو می‌گوید که اشیاء، «دربارگی» ندارند بلکه این آثار هنري هستند که می‌توانند دربارة چیزي باشند. پس دانتو حق دارد که هنوز فکر کند کار ج. یک اثر هنري نیست هر چند تفاوت هاي محسوسی با آثار هنري دیگري که در مجموعه‌اش چیده ندارد. کار ج. حجم مجموعۀ فرضی دانتو را بیشتر کرده اما مرز اثر هنري با اشیاء صرف را مشخص نکرده است. کار ج. به صرف این که ج. یک هنرمند است نمی تواند اثر هنري تلقی شود. هر چیزي که هنرمند لمس کند، قرار نیست اثر هنري شود. مثلا همان کرباس جورجونه؛ یا اگر یک فنس را ج. رنگ کند، آن فنس کماکان یک فنس است منتها رنگ شده. ناگهان ج. در می یابد که این «اعلان» اوست که این لکۀ سرخ را تبدیل به اثر هنري می‌کند. دوشان هم پاروي برف‌روبی یا قفسۀ بطري‌ها را به عنوان اثر هنري «اعلان» کرد و آن‌ها هم اثر هنري شدند. ج. هم از چنین حقی برخوردار است. به این ترتیب، همه چیز در مجموعۀ فرضی دانتو اثر هنري شده و معهذا هنوز مرزِ اثر هنري و شیء صرف، از حیث فلسفی کماکان تاریک مانده است.

دانتو دست به مقایسه میان فلسفۀ کنش و هنر می زند. او (ظاهرا) در نوشته هاي قبلی‌اش، به مقارنت‌هاي بین نظریۀ کنش و نظریۀ دانش اشاره کرده است. مثال دانتو، از نمازگاهی شروع می‌شود که جوتو بر آن شش تابلو از مسیح کشیده و در هر کدام از این ها دستان مسیح بالاست اما هر بار به دلیلی: شفا بخشیدن، بیرون راندن صرافان از خانۀ مقدس و پند دادن و ... در همۀ این کنش ها، دستان مسیح بالاست اما پس زمینه‌هاي متفاوت باعث شده تا «کنشِ» مشترك مسیح، معانی مختلفی بیابد. با این حال همه چیز به پس زمینه ختم نمی‌شود. دانتو می‌پرسد: «اگر دستی را که بالا رفته از این حقیقت که دستی بالا می‌رود تفریق کنیم چه باقی می‌ماند؟» یک جواب ویتگنشتاینی می‌تواند «صفر» باشد. یعنی بالا بردن دست برابر است با دستی که بالا می‌رود و تفریق این دو می‌دهد صفر. اما دانتو به تفاوتی میان یک «کنش» اساسی و یک حرکت صرف بدنی قائل است. این تفاوت، همان تفاوتی را قرار اس توضیح دهد که بین اثر هنری و یک شیء صرفا معمولی وجود دارد.

حرکت دست مسیح می‌توانست صرفا حاصل یک اسپاسم عضلانی یا یک حرکت بی‌اختیار بدنی باشد و این حرکت صرف بدنی، با کنشی اساسی مانند بالا بردن دست برای انجام معجزه یا اخراج صرافان از معبد مقدس، متفاوت است. مسئلۀ تفریقی فوق را دانتو این بار دربارۀ هنر این طور طرح می‌کند: از «چارگوش سرخ» اگر آن چارگوش سرخ را تفریق کنیم، چه باقی می‌ماند؟ باز هم پاسخ ویتگنشتاینی این است که صفر. اثر هنری «فقط» همان مصالحی است که از آن ساخته شده و دشوار است تمایز میان «عبور بنی اسرائیل از بحر احمر» و «حال کی‌یرکه‌گارد» را دریافت. معهذا پیروان ویتگنشتاین دیگر می‌دانند که از این تفریق، چیزی بیش از صفر باقی می‌ماند. به بیان دانتو، همان طور که «کنش» عبارت است از بدن به اضافۀ x، اثر هنری هم عبارت است از مصالح به اضافۀ y. حالا باید دید به ترتیب، این x و y چه هستند؟

یک راه حل ویتگنشتاینی این است که بگوییم کنش، حرکتی جسمانی است که ذیل یک قاعده قرار بگیرد. اما این نمی‌تواند میان حرکت‌هاي ارادي و حرکت‌هاي مشابه اما غیرارادي تمایز ایجاد کند. فرضا که قبول کنیم نیستند؛ یعنی یک نهاد بیرون از کنشگر، « کنش » محسوب نمی شوند زیرا این ها « ذیل قاعده » حرکات غیرارادي بودنِ یک حرکت، این است که « ذیلِ قاعده » نشناخته است. اما اگر شرط «کنش» این حرکات را به عنوان هنوز تمایزي را که ایجاد می کند توضیح نداده است. یعنی آن نهاد بیرون از کنش که «کنش»  باشند، خود «کنش» را از حرکت صرف بدنی تمییز داده است؟ مشابه «کنش» قاعده مند بودنش را تشخیص می دهد، خودش چگونه همین پیچیدگی، دربارة هنر، زمانی رخ می دهد که یک شیء مصنوع، اثر هنري قلمداد شود چرا که دربه عنوان هنر به رسمیت شناخته شده است. نظریۀ نهادي هنر (مانند نمونۀ مثال در « عالم هنر » چارچوبِ نهاديِ قاعده مند بودنِ کنش) توضیح نمی دهد که آن تمایزي که مثلا موجب می شود فونتنِ دوشان از شیء صرف به اثر هنري ارتقا یابد چه بوده است؟

بر خلاف رویکرد ویتگنشتاینی، یک راه حل دیگر هم هست و آن عطف نظر به انگیزه‌ها و علل درونی است.

اثر هنري به این دلیل هنر محسوب می شود که واجد بیانگري احساسات و عواطف است. به عبارتی، علل ذهنی، یک شیء صرف را تبدیل به اثر هنري می کند. اما مشکل این یکی نظریه این است که نمی تواند بین رفتارهاي طبیعی برگرفته از احساسات، مانند گریستن، اخم کردن و... با اثر هنري تفاوت ایجاد کند و از آن جا که یافتن تفاوت میان اثر هنري و مثلا گریه دشوار می شود، باید یک معیار ظاهري هم وجود داشته باشد که میان شیء صرف و یک اثر هنري تمایز ایجاد کند. اما در نمایشگاه چارگوش هاي سرخ دیدیم که چنین معیار ظاهري در کار نیست. اشیاي بسیاري شبیه به هم هستند. پس با این حساب، حالا که نه معیاري بیرونی (قواعد حاکم بر کنش یا همان نظریۀ نهادي) و نه معیاري درونی (انگیزه، علل ذهنی)  وجود ندارد، آیا باید آن پاسخ ویتگنشتاین را بپذیریم که هنر باید غیرقابل تعریف باشد؟

آثار هنریویتگنشتاینزیبایی شناسیهنر
۰
۰
مهدی فیاضی کیا
مهدی فیاضی کیا
دانش آموخته پژوهش هنر علاقه‌مند تاریخ نویسنده مترجم
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید