گفت‌وگوهای بینِ نسلی: راکِ ایرانی و اسلام‌گرایی

میخواهم همه چیز را از بلندی نگاه کنم…شاید از همین رو است که…گیسوان خوش تواضعی که با شرم زیبایی سرخود را بر کف شانه ها می‌سایند و خود را به بازی رها کرده‌اند، بیشتر از گیسوانی دوست دارم که همچون یک مشت ورم کرده بر پشت و بالای سر همچون که بقچه موی‌ بز مرده، که برای فروش یا مالیدن نمد برروی هم انباشته‌اند به چشم میخورد و مثل اینست که کلاغ مرده‌ای را مچاله کرده باشند و با چسب و سنجاق و میخ و سیخ جمعش کرده باشند و روی سر کسی آن را بسته باشند. (کویر، ورق ۱۹۸)

عجیب است که شریعتی، آن انقلابی سرسخت و روشنفکر مومن، از زلف یار و زشتی‌هایِ گوجه‌ای بگوید؟ ایرانیان خیلی وقت است فراموش کرده‌اند شریعتی هم “آدمیزاد” بوده. این مطالب پیش از هرچیز تلاش برای نزدیک‌شدن به شریعتی بوسیله‌ی دور شدن از شریعتی‌ست البته منظورم از شریعتی دوم تصویر رایجی‌ست که از او شکل گرفته. یعنی به جای آنکه قصد بر آن باشد که بخواهم شریعتی را به عنوان همان ایدئولوگ مصمم و وراج بخوانم، تلاش بر این است که شریعتی را از لابه‌لای "کویر"ش و از خلال غریبه‌هایی چون نسل‌های بعدی بخوانم. شاید تنها به این شیوه باشد که بتوانیم شریعتی را فراتر از یک فعال سیاسی و سخنران اسلام‌گرا معرفی کنیم و به این انجمادِ چهل ساله‌اش در قاب‌های کلیشه‌ای پایان بدهیم. ممکن است مبتذل بنظر برسد که بخواهیم آن علی شریعتی معروف را کنار یک خواننده‌ی زیرزمینی بنشانیم اما موسیقی برای من یک سند تاریخی نیز محسوب می‌شود و هادی پاکزاد یکی از آن بهانه‌های خوب برای کنار هم قرار دادن دو نسل و دو شیوه‌ی اندیشیدن متفاوت در ایران است.

از عناصر مهم در “کویرِ” شریعتی و بسیاری از آثار هادی پاکزاد، غیاب است. پاکزاد و شریعتی برخاسته از دو جهان متفاوت و گاها متعارض هستند. با این وجود در هردویشان ظرافت‌های بسیاری را می‌توان دید. از رسالات هنر و علوم انسانی، نشان دادن تفاوت‌هایی‌ست که در نگاه اول به چشم نمی‌آیند. اینکه بتوانیم بودن را در درونِ نبودن و حاضر بودن را در درون غایب بودن، شناسایی کنیم.

آینده

“کویر” پر است از نبودن‌ها و نداشتن‌ها. کویر به خودی‌ِ خود همیشه با آبادی فاصله دارد. شریعتی همیشه تلنگر می‌زند که انسان تا موقعی می‌تواند انسان باشد که میان “آنچه که هست” و “آنچه که باید باشد” یک فاصله‌ای را شناسایی کند. یا به زبان دیگر، در یکی از لحظات به‌یادماندنی “حسین وارث آدم” می‌گوید:

تنها در شدن است که می‌توان بود.

اما شریعتی گله‌اش از این است که در جهان او امکان “شدن” نیست. او زندگی کردن را از زنده بودن تمیز می‌دهد و می‌گوید:

با شدتی وحشیانه و جنون‌آمیز آنچنان که قلبم را سخت به درد آورد آرزو کردم ایکاش هم اکنون همچون مسیح بی‌درنگ آسمان از روی زمین برم دارد یا لااقل همچون قارون زمین دهان بگشاید و مرا در خود ببلعد اما نه من خوبی عیسی را داشتم و نه بدی قارون را. من یک “متوسط” بیچاره بودم و ناچار محکوم که پس از آن نیز “باشم و زندگی کنم” و نه، باشم و زنده بمانم و در این وادی حیرت پرهول و بیهودگیِ سرشار، گم باشم و همچون دانه‌ای که شور و شوق‌های روییدن در درونش خاموش می‌گیرد و آرزوهای سبز در دلش می‌پژمرد، در برزخ شوم این پیدای زشت و آن ناپیدای زیبا خرد گردم. که این سرگذشت دردناک و سرنوشت بیحاصل ما است در برزخ دو سنگ این آسیای بیرحمی که…“زندگی” نام دارد! (ورق ۱۶۳)

شریعتی دغدغه‌ی غایت را دارد. او بدنبال “عبور” است. عبور از این بلاتکلیفی. می‌گویند زندگی را به انسان نمی‌توان فروکاست. شریعتی این را هم اضافه می‌کند که زنده بودن را هم نمی‌توان به زندگی فروکاست. و او نه بدنبال زندگی، که بدنبال زنده بودن است اما این نبودن‌ها و نداشتن‌ها برای شریعتی پیام‌آور این هستند که باید عبور کرد. باید از اکنون فراتر رفت. اما اگر زمانه‌ی شریعتی قرن آرمانشهر باشد، زمانه‌ی پاکزاد قرن ویرانشهر است. در آثار پاکزاد نبودن‌ها و نداشتن‌ها محرک عبور نیستند. دیگر وعده‌های بزرگ قرار نیست محقق شوند. وعده‌های بزرگ می‌توانند به آسانی به دروغ‌های شاخ‌دار تبدیل شوند. انسانی که پاکزاد از آن دم می‌زند هنوز هم آرزوی گذر کردن دارد، ولیکن نبودن‌ها و نداشتن‌ها برایش کافی بنظر می‌رسند:

جسدِ یک رز مشکی، همه چیزی که از تو دارم

اگر در کویر هنوز “ناپیدای زیبا”یی بود که در آرمانشهر انتظار شریعتی را بکشد، حالا برای پاکزاد تنها جسدی از آن مانده. و یاد کردن از این نعش، نزدیکترین تجربه‌ی او می‌تواند به آنچیزی باشد که شریعتی آن را زنده بودن می‌نامید. “فرشته” در این دنیا می‌تواند تنها یک سراب باشد. حتی اگر سراب نباشد و حتی اگر ما هم به او برسیم باز هم آب از آب تکان نخواهد خورد:

تا یک فرشته میرسه بعد از سال های دراز / و گوشه های لب تو دور از همو به خنده باز / ببین آفتاب هنوز گرمه، نورش هیچ کمتر نشده/ اما خوب که فکر می کنی، هیچ چیز هیچ بهتر نشده

آل احمد درجایی می‌گوید “هرجایی جوری بود و همه‌جا یک‌جور” این جمله‌ای‌ست که شریعتی هم بسیار شیفته‌اش است و چند باری آن را نقل می‌کند. بزک‌های نمادین ما می‌تواند متفاوت و متغیر باشد ولیکن به‌زعم شریعتی وضعیت وجودی‌ ما می‌تواند در تمامی آنها یکسان باشد. کویر، آنچنانکه شریعتی در مقدمه‌ی کتاب می‌گوید، تاریخی‌ست که در صورتِ جغرافیا ظاهر شده. با اینحال، کویر، در طول نگارش کتاب و در لابه‌لای ماجراهای مختلفش، از جغرافیا هم فراتر می‌رود و بدل به همان موقعیتی می‌شود که به‌زعم جلال باعث شود “همه‌جا یک جور” شود. کویر، در هرقسمت نقشه هم که باشد، بازهم با آبادی فاصله دارد. کویر همیشه حامل نوعی فقدان است و مسیری که از کویر تا آبادی باید طی شود، تنها منوط به تحولات و جوشش‌های درونی نیست. به‌ زبانِ شریعتی:

هرانسانی کتابی است چشم به راه خواننده‌اش. (ورق ۱۳۰)

نهایتا نفیس‌ترین کتاب‌ هم وابسته‌یِ به خواننده است. کویر، علی‌رغم اینکه سرشار از تنهایی‌هایی‌ست که شریعتی شیفته‌‌اش است، وضعیتی درونی و عارف‌مآبانه نیست. یک مساله‌ی جمعی‌ست. به همین خاطر است که در “شیعه” شریعتی از آن دسته دیندارانی که تنها در پیِ پالایش نفس و سپس عملِ اجتماعی هستند، تحت عنوان “اندودیوآلیست‌‌‌های مذهبی” یاد می‌کند. ‌شریعتی و پاکزاد هردو به خوبی می‌دانند که انسان به دیگری محتاج و وابسته است. با این وجود شریعتی هنوز به فردی که بخواهد جهان را به یکباره دگرگون کند باور دارد.

اما انسان در آثار پاکزاد آنچنان که شریعتی می‌گوید شفاف و مختار نیست. انسانی که پاکزاد در آثارش معرفی می‌کند “تاثرِ مردم” را می‌پذیرد و “چیزای بد” مردم را قبول می‌کند. این انسان مالک همه‌چیز نیست. عقلش گاها می‌تواند زیرنویس باشد: ماشینی که برای امیال و “کدهای لذت و درد” بهانه و توجیه تولید می‌کند و احساساتش صرفا می‌تواند تقلیدی از مردم باشد. در “مردم” نبوغ دیگر جایگاه والا و نابی ندارد. نبوغ را می‌توان خرید و احتکار کرد:

مردم نبوغ میخرن و احتکار می‌کنن.

و ضمنا، نزد پاکزاد خودِ اصطلاح مردم هم آن معنای شریفش را از دست می‌دهد. دیگر مردم آن کوهِ صداقت و مظلومیت، آنچنان که عوام‌فریبان ترامپیست و خمینی‌گرا می‌گویند، نیست. برای شریعتی اما هنوز مردم معصوم‌اند. گویی که مردم اطفال بی‌دفاعی بودند که با افیونی به نام تشیع صفوی و اسلام اموی به انفعال و ایستایی کشانده شده‌اند و کافی‌ست شهیدی حسینی و معلمی یکه‌تازی پیدا شود که با تلنگر خودش این اطفال را آگاه کند. بر کسی ریشه‌های مهدویِ این نگرش پنهان نیست اما ریشه‌های این شیوه‌ی روشنفکری تنها به خوانش رمانتیک شریعتی از صدر اسلام محدود نمی‌شود. بهرحال او متاثر از روشنفکری قرن بیستم و اندیشه‌ی سیاسی‌ای‌ست که می‌خواهد آگاهی را از بالا به عوام تزریق کند.

خلاصه آنکه تقابل ساده‌ی منِ اصیل/جامعه‌ی فاسد فرو می‌ریزد. مرز میان فرد و اجتماع شناور می‌شود:

حس چیزایی که می‌گم تو هیچ‌جای صورتم نیست حتی افکارم شبیه فریم‌های حرکتم نیست.

احساسات وجود دارند اما این احساسات به درستی معلوم نیست ناشی از تقلید است یا نه. خودِ استفاده‌ی مکرر از “مردم” در اینجا مهم است. گوینده پیشاپیش به مثابه‌ی بخشی از مردم معرفی شده است. چه بخواهد چه نخواهد اما در عین حال فعالیت‌های او می‌تواند منجر به تحول معنای “مردم” شود ولی یکی از عدم‌قطعیت‌هایی که حتی در همین فعالیت‌ها هم وجود دارد این است که “من” حتی وقتی علیه مردم شورش کند، حقیقتا نمی‌داند این شورش واقعا برخاسته از من است یا یکی دیگر از نقش‌هایی است که “مردم” به او داده‌اند. مردم گوینده را می‌خواهند “به کثافت بکشن” اما او این را با وسایلی منتقل می‌کند که پیشاپیش توسط همان مردم ساخته شده. ردپای مضامین ضد اجتماع در “مردمِ” هادی پاکزاد واضح است اما در عین حال دست روی این تناقض می‌گذارد که ما تا چه اندازه به همان دشمن‌مان و همان چیزی که از آن نفرت داریم وابسته‌ایم.

چنانکه گفتم، در آثار پاکزاد نبودن‌ها و نداشتن‌ها محرک عبور نیستند و عوضِ آن در کالبد انسان رسوب می‌کنند:

نفَس‌ها به بوی جسد به تدریج عادت می‌کنند.

نزد شریعتی غیاب هنوز افق است. چیزی که نیست، می‌تواند ما را به سمت شدن و عبور بکِشاند. غیاب در اینجا نیرویی رو به آینده دارد اما نزد پاکزاد غیاب، افق نیست. رسوب است. چیزی که نیست. نه لزوما ما را به سوی چیزی دیگر می‌راند و نه وعده‌ی نجاتی می‌دهد. در بدن، عادت‌ها و زبان باقی می‌ماند. اگر در شریعتی "نبودن" هنوز می‌تواند مقدمه‌ی "شدن" باشد، در پاکزاد خودِ "نبودن" بدل به یکی از صورت‌های "بودن" شده است.

در "گل دلفریب"، که آخرین قطعه‌ی آلبوم "تاریکی‌"ست، می‌گوید:

نه درخت نه برگ نه ریشه. شیفته‌ی سنگ و همیشه

اینجا پاکزاد، پس از کلی قلم‌فرسایی‌های عاشقانه، دست روی نکته‌ی مهمی می‌گذارد و این است که انسان صرفا از داشتن‌هایش قرار نیست لذت ببرد. چه‌بسا در مواقعی کمال را در همان نداشتن‌ها جست‌وجو کند و یا آنکه اصلا تمایلی به "کامل‌شدن" نداشته باشد

غیاب و فقدان خودش تبدیل می‌شود به نوعی بودن. در این وضعیت، فقدان مولد است:

این کفش تنگ و بی‌تابی فرار! عشق آن سفر بزرگ!...چه خیال انگیز و جانبخش است اینجا نبودن! (ورق ۵۸)

در کویر، چیزی که غایب است، صرفا یک معشوق یا یک امکان سیاسی نیست. “آنچه باید باشد” غایب است. همین غیاب است که “آنچه هست” را قابل تشخیص می‌کند. اگر فاصله‌ای میان اکنون و امکان نبود، اصلا اکنون به‌ مثابه‌ی یک وضعیت مسئله‌دار قابل شناسایی نبود. “رز مشکی” دقیقا چون معشوق حاضر نیست، می‌تواند به حامل این حجم از خاطره و نشانه تبدیل شود. به بیان دیگر، غیاب، چیزی نیست که معنا را بعد از نابودی “حضور” تولید کند. غیاب از ابتدا یکی از شرایط تولید معناست.

اما پاکزاد به یک فرار خیال‌انگیز و نجات‌بخش چندان معتقد نیست. خودش به طعنه می‌گوید:

موریانه‌های خیال قایقِ نجات رو خوردن. فرشته‌های دریایی منو به موج‌ها سپردن...می‌بینی تو انتظار اتفاق خوب پیر شدی.

جهانِ پاکزاد تصادفی‌ست. انسان همچون موجی در آن شناور است. پشت‌ِ هر رویداد آن الزاما حکمتی نیست اما برای شریعتی هر حرکت و موجی صاحب معنایی فراگیر است:

تسلسل پیوسته‌ای از اول آدم و هابیل تا اخرالزمان در یک جبهه به رهبری پیامبران و پیشوایان در پیشاپیش توده‌های ستمدیده در برابر نظام ظلم و زور و فریب وجود دارد…تاریخ عدالتخواهی یک جریان پیوسته است، حوادث متفرقه‌ای نیست…مبارزه‌ به‌خاطر آزادی و عدالت مثل یک رودخانه در بستر زمان جریان دارد. (حسین وارث آدم، ورق ۲۸۵)

گذشته

در اندیشه‌ی شریعتی زمان از حالت خطی و تقویمی‌اش خارج می‌شود. علی‌رغم باور وی به پیشرفت پیوسته‌ در تاریخ، که در آثار مختلفش مشهود است و قبلتر درباره‌اش گفته بودم، در "کویر" به جای آنکه گذشته، آینده را بنا کند. آینده است که گذشته را بازتعریف می‌کند. در طول قرن بیستم، متفکران مختلف به بازخوانی تاریخ فلسفه از منظر رترواکتیو پرداختند. هایدگر پایانِ فلسفه را در پیشاسقراطیان می‌داند و اشاره می‌کند که تاریخ فلسفه به نوبه‌ای تلاشی‌ست برای توضیح چگونگی این اکتشافِ حقیقت توسط پیشاسقراطیان. در شیوه‌ی رترواکتیو پایان اندیشه در گذشته است و ما عازم آغاز آن هستیم. یا به بیان دیگر، معنا همیشه ناشی از نگاهی رو به عقب است.

شریعتی ابداع نمی‌کند. شریعتی دائما گذشته را بازخوانی می‌کند اما شریعتی گذشته را صرفاً بازخوانی نمی‌کند. او با بازخوانیِ گذشته، گذشته‌ای را می‌سازد که بتواند از آینده سخن بگوید و آنچه که این را ممکن می‌کند همان فقدان و غیاب است. در اندیشه‌ی شریعتی حقیقت پیشاپیش کشف شده است. آنچه که دغدغه‌ی شریعتی‌ست، تلاش برای توضیحِ چگونگی رسیدن به این حقیقت است.‌ شریعتی بدنبال ارائه‌ی یک تفسیر ثانوی از صدر اسلام نیست چرا که این از پسِ یک شرق‌شناس هم برمی‌آید. ادعای اصلی او این است که در خودِ میراث تاریخی امکاناتی وجود دارد که هنوز محقق نشده‌اند. بنابراین گذشته بسته نیست و هنوز قابلیت تاریخی دارد. این گذشته نیست که آینده را می‌سازد بلکه به یک معنا آینده است که گذشته را می‌سازد. چنانکه خود می‌گوید:

شگفتا! وقتی که بود نمیدیدم. وقتی می‌خواند نمی‌شنیدم. وقتی دیدم نبود…وقتی شنیدم که نخواند. (ورق ۹۳)

گذشته به خودیِ خود کامل نیست. گذشته ناتمام است و نیازمند آینده است. حضور چیزی در لحظه‌ی اول، بدون غیاب بعدی‌اش قابل فهم نیست و این فقط حسرت دیر فهمیدن نیست. فهم اکنون، حضور گذشته را به‌صورت تازه‌ای بازسازی می‌کند. آن شخص در گذشته همان شخصی بود که اکنون درباره‌اش می‌اندیشیم، اما آن چیزی که او برای من بود در گذشته هنوز به‌طور کامل تحقق نیافته بود. غیاب بعدی، حضور قبلی را معنادار می‌کند.

به قول معروف "هر انسانی کتابی‌ست چشم به راه خواننده‌اش" چیزی که در گذشته وجود داشت، در لحظه‌ی حضورش برای انسان هنوز آن چیزی نیست که بعدا فهمیده می‌شود و اینجا غیاب چیزی است که امکان بازتفسیر حضور در گذشته را ایجاد می‌کند. شریعتی خود نیز در آثار مختلفش تلنگر خوب "شنیدن" را به مخاطبش می‌زند. از جمله در مقدمه‌ی "کویر" می‌گوید:

پیش از آنکه بیندیشی چه بگویی، بیندیش که چه میگویم؟

معمولا قرار است اندیشیدنی صورت بگیرد و از پسِ آن چیزی گفته شود. اینجا اما گفتنی‌ها پیشاپیش گفته شده است. گوش شنوایی لازم است که مجددا به آنها گوش بدهد و آنها را با زبان و مسائل امروز بازشناسی کند.

شدن

انسان چطور جنسی را دارد؟ ساخته‌شده از عالی‌ترین جوهر قابل تصور و ممکن در عالم، و ساخته‌شده از کثیف‌ترین و پست‌ترین و رسوبی‌ترین عنصر قابل تصور ممکن در عالم…اسلام این‌طور آدم را معرفی می‌کند…یعنی اینکه ما او را از گل ساختیم، از لجن،…بعد از روح خود در او دمیدیم…انسان موجودی است مساوی با لجن به اضافه‌‌ی روح خدا، و به اضافه یک چیز دیگر؛ چی؟ اراده. (حسین وارث آدم)

در طول پنجاه سال گذشته گروه‌های مختلف کوشیدند شریعتی را در یک قاب محدود کنند. ملی‌مذهبی‌ها، نواندیشان دینی، مکتبی‌ها، سکولار‌ها و … اما هربار شریعتی از این قاب‌ها بیرون زد. او در هیچ قابی نتوانست بگنجد. اسلامِ شریعتی در فرآیند معنا می‌یابد. در یک لحظه‌ی انتخاب محدود نمی‌شود. تفاوت شریعتی به این بود که همواره با گریز از آنچه که غالب است، این پرسش که “چگونه در حال حاضر می‌توان علوی بود؟” را مطرح ساخت. او برای بسیاری از مردمان زمانه‌اش یک ارباب بود اما احتمالا خود هیچگاه این ارباب‌بودگی را نپذیرفت. حسینیه‌ی ارشاد یک مکتب‌خانه‌ی آلترناتیو محسوب می‌شد. در حسینیه‌ی ارشادِ دوران شریعتی ادعایی مبنی بر انحصار مطلق حقایق وجود نداشت. سلسله‌مراتب حوزه‌وارانه‌ای هم در آن نبود. اما در آنِ واحد به موازات تمام جریانات فکری غالب، از حوزه تا دانشگاه، حرکت کرد و با آنان جدل کرد.

ما پیامبرانی نیستیم که حقایق را به تمام و کمال و به روشنی و دقت، از وحی، مستقیما بگیریم، و نه امامانی که دست صیانت و هدایت عصمت، ما را از ذلت و ضلالت نگاه دارد. مردمی هستیم مثل همه…خطا می‌کنیم، می‌لغزیم، در راه سکندری می‌خوریم…و ناچار حقیقت را باید با رنج و فکر و جستوجو و …سراغ کنیم! (شیعه، ورق ۳۶)