
چندماه پیش یادداشتی دربارهی طبری در همین وبلاگ منتشر کردم. این مطلب هم در ادامهی همان است. طبری تقریبا دربارهی هر موضوع در هنر و علوم انسانی، قلم زده است. حزب توده در دههی ۱۳۸۰ مجموعهی دستنوشتهها و یادداشتهای او در طول سالهای ۱۳۳۴ تا ۱۳۶۰ را منتشر کرد. این مجموعه، حتی اگر از طبری بیزار باشیم، حقیقتا نفیس است البته در مواقعی لفاظیهای ایدئولوژیکِاش حتی برای من هم غیرقابل تحمل میشود اما با این وجود این دستنوشتهها، در کنار چند اثر دیگر از طبری، روی هم رفته مواد خام خوبی برای شناخت طبری هستند.
دستنوشتههای طبری موضوعات مختلفی را دربرمیگیرند. از دیالکتیک و فلسفهی غرب گرفته تا نقد ادبی و تاریخ ایران باستان. که این حاکی از تفکر میانرشتهای و کلنگر اوست. دستکم نوشتههای طبری دربارهی تاریخ و فرهنگ ایران، اگر سایهی روششناسیاش را کنار بزنیم، حاوی اطلاعات بسیاریست که نشان از وسعت مطالعاتش است.
خلیل ملکی چندان اهل حملهی مستقیم و صریح به شخصی نبود، اما از پس حملات بی امان حزب توده به او، ملکی هم در چند نوشته به برخی از چهرههای بلندمرتبهی توده تاخت. یکی از اینها احسان طبری بود. اولین دیدارهای طبری و ملکی به گروه ۵۳ نفر برمیگردد. اینها جمعی از روشنفکران تحصیلکرده، و یا مشغول به تحصیل، بودند که در منزل تقی ارانی، بنیانگذار گروه، و یا جاهای دیگر گردهم میآمدند و به فعالیتهای مختلفی، از مطالعهی آثار مارکس گرفته تا انتشار مجلهی دنیا، میپرداختند. دستگیری اعضای گروه از اردیبهشت ماه ۱۳۱۶ شروع شد. ابتدا از محمد شورشیان و عبدالصمد کامبخش. شورشیان و کامبخش در بازجوییها اطلاعات باقی اعضا را هم دادند. کمی بعد ارانی هم در تهران دستگیر شد. و تا آخر ماه تمام ۵۳ نفر، از جمله طبری و ملکی، دستگیر شدند. اتهام آنها عضویت در سازمانهای کمونیستیِ وابسته به شوروی و تبلیغ مرام اشتراکی (که در آن زمان رسما جرم محسوب میشد) بود.
البته شواهد جدید نشاندهندهی این است که بهطور کلی ارانی، ارتباطی با کمینترن و شوروی نداشت. با این وجود کامران (نصرت اصلانی) که از اعضای فراری حزب کمونیست ایران بود، چندین بار با کمک کامبخش، که او هم با شوروی روابطی داشت، کوشیدند پای ارانی را به مسائل تشکیلاتی باز کنند.
ملکی در نوشتهی خود تحت عنوان "نیروی سوم در مقابل دو پایگاه اجتماعی امپریالیسم" که مربوط به سال ۱۳۳۱ است در صفحاتی حملات خود را معطوف به طبری میکند. او از ماجراهای زندان قصر در همان سالهای ۱۳۱۶ تا ۱۳۲۰ آغاز میکند. اولا میگوید که طبری هنگامی که در مازندران توسط شهربانی دستگیر میشود اطلاعات بسیاری را بلافاصله به آنها لو میدهد و در زندان هم در هیچکدام از اعتراضها و اعتصابها شرکت نمیکند و حتی یکبار هم جریمهی انضباطی نمیشود:
طبری در تمام مدت اقامت زندان هرگز در مبارزات زندانیان شرکت نمیکرد. کاری به خلاف انضباط زندان که جنبهی سیاسی داشته باشد مرتکب نمی شد. در اعتصابات غذا و مخصوصاً در مهمترین آنها که عدهی زیادی از جمله دکتر ارانی شلاق خوردند نه تنها شرکت نداشت بلکه به معیت دکتر جهانشاهلو که در آن روزها طبری در تحت حمایت او خود را مخفی کرده بود و پناه گرفته بود تمسخر میکردند داستان آبدیدگی این عنصر انقلابی به اینجا خاتمه نمی یابد که هرگز در دوره ی زندان خود یک مجازات انضباطی را ندیده است. تمام اشخاصی که از نزدیک این رهبر انقلابی آبدیده را میشناختند میدانند که احسان طبری دارای طبعی ظریف و حساس و راحت طلب و ضعیف و زبون بود. (بیراهه ۱۳۶۸ ، عبدالله برهان، ورق ۴۰۹)
انگار ملکی فراموش کرده است که طبریِ سال ۱۳۱۶ نهایتا یک جوان ۱۸-۱۹ ساله بوده است. او چندان به فضای ملتهب زندان اشاره نمیکند. در آن زمان چنان بیاعتمادیای بر گروه حاکم بود که در یک مدت انگشت اتهام به سمت ارانی گرفته شد. تا جایی که همین ملکی کشیدهای بر ارانی خواباند. البته بعدها اکثریت افراد به این نتیجه رسیدند که محمد شورشیان و عبدالصمد کامبخش با لو دادن اطلاعات به شهربانی زمینهی دستگیری تمام گروه را فراهم کردند.
در ادامه ملکی با تاکید به "زبونی" و "خواری" طبری، اشاره میکند که حتی طبری پس از سفر به شوروی، همان کعبهی آمال تودهایها، بسیار از آن دلزده میشود اما بازهم به حمایت از شوروی ادامه میدهد. ملکی ماجرا را چنین تعریف میکند:
احسان طبری مانند سایر افرادی که دارای تمایلات سوسیالیستی هستند هر چه با رژیم شوروی و سیاستمداران آن تماس بیشتر میگرفت به همان اندازه از آنها متنفر میگردید...پس از مسافرتی که به معیت دکتر کیانوری و چند نفر به شوروی کرد عقیدهاش از آن دستگاه بیشتر برگشته بود…پس از مراجعت از شوروی برای اولین بار که فرصت پیدا کرد با من صحبت دونفری بکند…در ضمن گردش در صحن حیاط از محاسن و معایب شوروی که دیده بود صحبت میکرد. از گداها و افراد لختی که در مسکو دیده بود و جلب توجه او را کرده بود بحث میکرد. از خرابیهای موجود در کمسومول، یعنی در سازمان جوانان حزب کمونیست و آنچه بیشتر از همه او را نسبت به رژیم بدبین کرده بود سوء ظن حاکمه در همه جا و همه زمان بود او به وجود این سوء ظن زیاد تکیه میکرد و مطالب مشروح و دقیقی در اطراف آن و مشاهدات خود بیان می داشت. و بالاخره خود او متوجه شد که حتی من از این همه بدبینی او متعجب گردیدم. در هر حال منظور من این نیست که من یا او در آن زمان با رژیم شوروی مخالف بودیم. نه شک و تردیدها وجود داشت. آن رژیم برای امثال من و او قابل تحمل نبود. (همان، ورق ۴۱۱)
و در آخر ملکی اشاره میکند که طبری یک استثنا نیست و علت اشتباهات حزب توده هم نه بخاطر بیعرضگی ذاتی امثال طبری، بلکه بخاطر شوروی و دستگاه ارتجاعی در اجتماع ایران است. چرا که اولی امثال طبری را تولید میکند و احزاب کمونیست کشورها را بدل به تشکیلاتی وابسته و سست میکند و دومی هم با ضعفها و بدبینیهای بیحد و اندازهاش فرصت تجدیدنظر را برای طبریها فراهم نمیکند.

این توصیفات از طبری را در اظهار نظرهای ایرج اسکندری هم میتوان دید. ایرج اسکندری، فرزند یحیی میرزا و برادرزادهی سلیمان میرزا، شاهزادهی قاجاری سوسیالیست، از بنیانگذاران حزب توده و یاران نزدیک ارانی بود. او که از دوران دانشجویی در فرانسه با ارانی ارتباط داشت در سال ۱۳۱۶ مانند دیگر اعضای گروه دستگیر شد. و پس از اعلام عفو عمومی در شهریور ۱۳۲۰ همراه دیگر اعضا، بجز ارانی که در زندان فوت کرده بود، آزاد شد و حزب توده را تاسیس کردند. در آستانهی پیروزی انقلاب بود که ایرج اسکندری از رهبری حزب کنار گذاشته شد و هستهی رهبری حزب به دست نورالدین کیانوری و احسان طبری افتاد. کیانوری و طبری از همان ابتدا حمایت کامل خود را از “مبارزات ضدامپریالیستی امام” اعلام کردند. این حمایت بیقید و شرط از همان ابتدا مخالفت نسل قبلی رهبری را برانگیخت. از جملهی اینها ایرج اسکندری و رضا رادمنش، دبیر اول حزب توده تا سال ۱۳۴۸، بودند. طبری خود کشاکشهای آن زمان در حزب را اینچنین شرح میدهد:
ایرج میگفت که رژیم شاه محکم است و شعار سرنگونی شعاری بلامحتوی است. چیزی که ما باید بطلبیم حداکثر "اجرای قانون اساسی" است که اگر بدان دست یابیم خود تازه یک "فتحالفتوح" است. اسکندری و هماندیشانش بر آن بودند که شاه در وضع سیاسی – اقتصادی بحرانآمیزی نیست و درست است که سیاست ضد ملی و ضد دموکراتیک او را تصدیق داشتند، ولی در جامعه ایران واکنشی علیه آن نمیدیدند. بهعلاوه آنها در مورد متحدان ما در انقلاب آینده، بر آن بودند که آنها یاران مصدقاند و ما باید با کمک آنها راه را برای اجرای قانون اساسی در نبردی طولانی بگشاییم. راه واقعبینانهتر دیگری نیست. رفیق کیانوری و بهدنبال روش او جمعی از ما مواضع بهکلی دیگری داشتیم. ما بر آن بودیم که…شعار "سرنگونی" دیگر یک شعار استراتژیک نیست، بلکه شعار مبرم است. و اما در مورد متحدان، ما یاران سابق دکتر محمد مصدق را با خود دکتر مصدق فرق میگذاشتیم و آنها مردمی سازشکار، نزدیک به امریکا، و طرفدار سرمایهداری میشمردیم و چشم امید به روحانیت مبارز و بر رأس آنها آیتالله خمینی دوختهبودیم. (از دیدار خویشتن، طبری، بازتابنگار ۱۳۸۲، ورق ۴۸-۴۹)
آنچه که از اظهارات کیانوری و طبری در آن دوران برمیآید این است که عملا هیچ فکری به حال بعد از انقلاب نکرده بودند. آنها هنگامی که فعالیتهای گروههای فشار را دیدند، یا حتی وقتی که هادی غفاری رسما دفتر حزب را در ۱۳۵۹ اشغال کرد، هیچکدام از واکنشهای تند و جسورانهای که پیشتر نسبت به “جناح راست” حزب نشان داده بودند را ابراز نکردند. برخلاف رفتار محکم در برابر اسکندری، کیانوری در مواجههی با تهدیدها و خطرات احتمالی از جانب اسلامگرایان مکتبی، طرح و برنامهای نداشت. تا آنجا که حتی چهار روز پیش از دستگیر شدنش هنگامی که فرهمند راد، از نزدیکان طبری در آن دوران، هشداری از جانب طبری نسبت به آغاز دستگیریها داد، کیانوری با گفتن یک “غلط کردن” خیال خود را آسوده ساخت:
یک بار هم چند روز مانده به دستگیریشان، پس از پایان جلسه هیئت سیاسی که من چهار نفر از رهبران حزب را برای شرکت در آن آورده بودم، کیانوری و همسرش مریم فیروز داشتند از جلسه میرفتند که من به خواست طبری (که در جلسه نبود) برای رساندن پیام او به کیانوری جلو رفتم و گفتم پیامی از طبری دارم...بخشی از پیام این بود که طبری دو، سه روز پیش در نشریه انگلیسی "مورنینگاستار"، ارگان حزب کمونیست انگلستان، خوانده بود که در ایران طرحهای گستردهای برای حمله به حزب دارند میریزند و بهزودی ضربه را فرود میآورند و طبری فکر میکرد این مطلب بسیار مهم است و باید به آگاهی کیانوری برسد؛ اما کیانوری با شنیدن پیام خشمگین گفت: مورنینگاستار غلط کرده!
بجز رادمنش که در آن زمان در آلمان شرقی مشغول تدریس فیزیک و فعالیت علمی بود، اسکندری پس از انقلاب به ایران برگشته بود و در چند میتینگ به انتقاد از مشی حزب پرداخت اما کیانوری شدیدا به اسکندری تاخت و او را مجبور کرد از ایران خارج شود. رادمنش را هم مجبور کرد مقالهای برای حزب بنویسد تا با زبان بیزبانی رهبری کیانوری را به رسمیت بشناسد. اینگونه بود که در آستانهی ورود به دههی ۱۳۶۰ حزب تا حد زیادی یکدست شد و تحت کنترل کیانوری قرار گرفت.
از ایرج اسکندری مجموعهای گفتار داریم که پس از خروج اسکندری و در واپسین سالهای عمرش در فرانسه ضبط شدهاند. او در جایی از همین گفتارها طبری را به باد انتقاد میگیرد و میگوید:
وقتی در زمان رضا شاه ما را گرفتند طبری جوان هیجده سالهای بود. ما آن موقع ناظر بودیم یک کشیده به او زدند هر چه که میدانست از سیر تا پیاز همه را گفت. البته چیز زیادی هم نمیدانست ولی خوب تا همان اندازه که میدانست پنج شش نفر را گیر داد بعد او را به سلول فروهید انداختند. فروهید شوهر خواهر روستا بود که گروه رشتیها و از جمله رادمنش را لو داده بود رادمنش را یک ماه قبل از ما گرفته بودند و هیچ ارتباطی با موضوع ما پنجاه و سه نفر نداشت. پروندهی او را بعداً با پروندهی ما قاطی کردند. این فروهید برای این که کاری بکند که عفوش بکنند خودش را به طرفداری از فاشیسم زده بود و در زندان میگفت من طرفدار هیتلر و فاشیست هستم. طبری را در سلول او انداختند. بعد از دو سه روز طبری فاشیست شد. بعد از این که از سلول فروهید به فلکه و پیش ما آوردند متوجه شد که جریان طور دیگری است. بعد دوباره کمونیست شد. این آدم محفوظاتش بیشتر از معقولات و فهمش است. او هیچ وقت خودش استدلال نمیکند همیشه میگوید رفیق فلان این را گفته. البته حالا نه ولی در سابق مائومائو میگفت…آدم دورو مذبدب و از نظر اخلاقی بسیار عقب افتاده است. هیچ وقت جرأت نمی کند کاری بکند بی اندازه ترسو است جرأت این که یک کلمه پس و پیش بگوید که به کسی بر بخورد ندارد از کیانوری که مثل سگ میترسید. حتی جلوی رادمنش هم چیزی نمیگفت که به او بر بخورد، در صورتی که رادمنش آدم بسیار نرمی بود و کاری به ضد کسی نمیکرد. (بیراهه، برهان ۱۳۶۸، ورق ۴۱۶)
گویی اسکندری لیست طولانیای از بیشرافتیهای طبری دارد. مثلا در ادامه میگوید:
اين طبرى هم از نظر اخلاقى آدم بسيار پایینی است. حالا من نمىخواهم بعضى مسائل را بگویم براى اين كه واقعاً خودم خجالت مىكشم. امّا اين مطالب در صورت جلسات هم هست. يك وقتى، كلاسى از دخترهاى مهاجرين دُرُست كرده بوديم كه طبرى به آنها درس بدهد و مقدمات ماركسيست [!] ياد بدهد. يک دفعه با خبر شديم كه به يكى از این دخترها تجاوز كرده. اينها در صورت جلسهی هيأت اجرائيه هم هست. ما صدايش كرديم. مىخواستيم قضيه را علنى بكنيم. خيلى به دست و پا افتاد. كامبخش هم گفت اين طورى درست نيست. به علاوه ما به خاطر آبروى همان دختر نخواستيم چیزی بگوییم. اگر یک روزى صورت جلسات به دست كسى بيفتد اين مطالب در آن هست. (همان، ورق ۴۱۸)
این اتهام سنگینی است. و به سادگی نمیتوان از آن گذشت. من این را اولین بار از زبان اسکندری میشنوم. میتوان این را تاحدی ناشی از اختلافات عمیق اسکندری و طبری در آستانهی انقلاب، که به آن اشاره شد، دانست اما با این وجود حتی بسیاری از دیگر افراد که دل خوشی از طبری ندارند هم، چنین اتهاماتی به او نزدهاند.
برایم جای تامل دارد که چگونه تقریبا اکثر رهبران حزب توده در اواخر عمرشان به همدیگر تاختهاند. این تنها مختص به اسکندری نیست. انور خامهای هم در سال ۱۳۹۴ در مصاحبهای با روزنامهی شرق صحبتهایی از این جنس مطرح کرد. از جمله دربارهی طبری میگوید:
آرمان شهر را طبرى داشت و آن هم سفارت شوروى بود. ارانى مىخواست ايران يک كشور متجدد و متحد و مدرن شود. كشورى كه با علم و ادبیات زنده شود. صادق هدايت هم همين طور؛ اما طبرى و كيانورى و ديگران فقط كوششان به حرف هاى سفارت شوروى بود...او میگفت هر چه روس ها بگویند درست است. بايد آن را بزرگ و تأييد و به جوان ها تلقين كرد. من اما مثل نوشين سعى مى كردم آنچه در شوروى صحيح است بگویم و هرچه نادرست است را هم بگویم.
و در نهایت دربارهی دانش طبری دربارهی مارکسیسم هم میگوید:
برداشت ارانى از ماركسيسم واقعا آن چیزی بود كه در نوشته هاى ماركس و انگلس و لنین خوانده بود. من هم چیزهایی كه از منبعهاى اصلى خوانده بودم تكرار مى كردم. اما طبرى و کیانوری ظاهرا منابع اصلى ماركسيسم را نخوانده بودند و نوشته هاى نويسندههاى آلمانى و شوروى را خوانده و همين ها را تكرار مى كردند و براى همين حرف هاى ما باهم تفاوت داشتند.
البته بماند همین که خامهای از “منابع اصلی مارکسیسم” میگوید گویای درک کج و معوج، دستکم از نظر من و اکثر همنسلیهایم، او و رفقایش از مارکسیسم است. گویی با یک فرقهی دینی طرف هستیم که هرکس کاپیتال مارکس و امپریالیسم لنین را بخواند واردش میشود و فرزند خلف طریقت محسوب میشود.
جدا از نوشتههای اسکندری، خامهای و ملکی، طبری هم در “کژراهه”، که ماجرای آن در نوشتهی قبلی گفته شد، قلمفرساییهای بسیاری دربارهی “میخوارگیها” و اعمال “ضد انسانی” در حزب توده میکند. هرگاه هم صحبت به خود او میرسد میگوید که درگیر کارهای “ایدئولوژیک و تئوریک” بوده است و خود نقشی در آنها نداشته است.
چه اتهامهای اخلاقی سنگینی که اسکندری، ملکی و خامهای به طبری میزنند صحیح باشد، چه آنهایی که طبری به دیگران میزند، آنچه که مسلم است بیزاری عمیق بین بنیانگذاران حزب توده است. گویی که همگیشان در آخر عمری برای تبرئه شدن از ناخودآگاه جمعی، دست به افشای "کثافتکاریهای تودهایها” میزنند و خودشان را هم پاک و بیگناه معرفی میکنند.
در تمامی اقوالی که آوردم این پریشانحالی مشهود است. آقای اسکندری و خامهای از ضعف تحلیلی و نظری طبری میگویند اما مثل اینکه فراموش کردهاند که خودشان هم نهایتا تحلیل تازهای ارائه نکردند. چطور میشود که احسان طبری در نظرگاه ایرج اسکندری، یک زنبارهی اپورتونیست است اما از نظر شیوا فرهمند راد، که از نزدیکان طبری در اوایل انقلاب بوده است، فردی متین و فرهیخته بوده؟ فرهمند راد در مصاحبهاش با شرق میگوید:
کوچکترین نشانی از تفرعن و رفتار پرنخوت با دیگران در او وجود نداشت. با همه با مهر و دوستی و در سطحی برابر رفتار میکرد؛ از آقایان مصباح و سروش که نقطه مقابل او در مناظرههای تلویزیونی بودند، تا دشمنانش بیرون حزب و نشریات گروههای دیگر که پیوسته بارانی از دشنام بر او میباریدند. او در طول سالهای دراز مهاجرت سنگ صبور و دوست همه و تکتک هزاران مهاجر حزبی در سراسر جهان بود که همه شکایتها و نارضاییهایشان را برای او مینوشتند و او با حوصله و مهربانی به همه و تکتک آنان پاسخ مینوشت.
باید به رابطهی متشنج طبری و اسکندری هم اشاره کرد. در پلنوم پانزدهم و شانزدهم حزب توده، که به ترتیب در ۱۳۵۴ و ۱۳۵۷ برگزار شدند، طبری جزو کسانی بود که از به رهبری رسیدن کیانوری، که همچنین به معنای کنار رفتن اسکندری بود، حمایت کامل خود را اعلام کرده بود.

در بین تمامی اسامیای که در این نوشتار از آنها یاد کردم مفصلترین متون نظری را از همین طبریِ بیسواد و طوطی داریم. کلیتی از مارکسیسم ایرانی در آن دوران را در آثار طبری میتوان دید، که این موضوعیست که اگر بضاعت و وسعام اجازه دهد در مطالب بعدی باز خواهم کرد.
پس از سی سال، تهران تهرانِ سال ۱۳۲۷ نبود. نه تنها از شتر و خر و حمال کولهبهدوش، ماستبند تغاری و درشکه و دکانهای پیشهوریِ قرون وسطایی آثاری باقی نماندهبود، تهران بهطور عجیبی دامن گستردهبود. از سرخحصار تا کرج، از زاویهی عبدالعظیم تا امامزاده قاسم، شهری عظیم، دکو دنگال، بیقواره، مجموعهای از دهها هزار خانه نوساز، گاه بسیار مدرن و گاه محقر، گسسته و بریده از هم، با خیابانهایی بدون پیادهرو و درخت، با آسمانخراشها و زاغهها پدید آمدهبود. شهرِ بساز و بفروشها، شهر دهها شعبهی بانک و مراکز مشاوره و همبرگر و جوجه سوخاری و "دراگاستور"... آن اندازه ناهمانند با شهرهایی که طی سی سال در آنها زیستهبودم و نیز با تهرانی که ترک کردهبودیم…ولی احساس من این بود که به سنگر تاریخی خود برگشتهام. (از دیدار خویشتن، بازتابنگار ۱۳۸۲، ورق ۵۱)
بنظرم تاسیس حزب توده را میتوان لحظهی مهمی از یک فرآیند تاریخی بزرگتر دانست. این تشکیلات اولین جایی بود که بالاخره نیروی عظیم اجتماعی ناشی از جوانان تحصیلکرده و شهرنشین توانست متمرکز شود. نسل بنیانگذار حزب توده را میتوان جوانانی دانست که از پسِ تحولات عصر رضاشاه چه از طریق تحصیل در غرب و چه از طریق امکانات فراهم شده در داخل، توانستند جان تازهای به محافل روشنفکری ایران ببخشند. این جماعت، اگرچه که عمیقا محصول تحولات تازهی دوران رضاشاه بودند، اما همانقدر هم حامل دغدغههای تازهای بودند که درنهایت بخش بزرگی از جامعه را در مقابل حزب توده قرار داد. حزب توده، اگرچه که هیچگاه موضعگیری علنیای بر ضد مذهب از خود بروز نداد، اما با اینحال از جذب بسیاری از گروههای اجتماعی حاشیهای و فرودست، که حالا اکثرشان قریب به پانصدسال بود که با شبکهی روحانیت شیعی نزدیکی داشتند، بازماند. از پس سرکوبهای حزب در دوران محمدرضاشاه، خصوصا پس از کودتای ۲۸ مرداد، تشکیلات حزب بیش از پیش فرسوده و اقتدارگرایانهتر شد. ساختار تصمیمگیری در حزب توده، که تحت تاثیر از تحزب لنینی کاملا مبتنی بر ابلاغیهها از بالا بود، عملا امکان انعطافپذیری و تحرک مشی حزب را مختل کرد. بهنظر من مشکل از آنجاییست که در حزب توده عملا هیچ امکانی برای تجدیدنظر از جانب نیروهای پاییندست وجود نداشت و تمام عملکرد حزب در جنگ قدرت کمیتهی مرکزی خلاصه میشد. رهبریای که از همان ابتدا، چنانکه ذکر آن رفت، مرکز رقابتها بیحد و مرز بسیاری بود.
با وجود همهی تصمیمگیریهایی که امروز اشتباه بنظر میرسند، باز هم حزب توده را میتوان تجربهی کمنظیری از تشکلسازی در ایران دانست. اگرچه که با نواقص و سلسلهمراتب بستهای همراه بود، اما حزب توده تنها یک سازمان سیاسی نبود. فارغ از تصمیمگیریها و مواضع، توده بستری را برای گردهمایی نیروهای تازه فراهم کرد. از دل همین تشکیلات بود که حلقههای مطالعاتی و هنری بسیار رشد و نمو پیدا کرد و بالاخره میتوان گفت حزب توده در دوران خود، دستکم در ابتدای امر، تلاش دست و پا شکستهای برای ابراز وجود نیروهای مدرن و تحصیلکردهای بود، که نه ریشهشان به دربار بازمیگشت و نه به حوزههای علمیه. البته عوامل مختلف پس از انقلاب، از سرکوب فراگیر گرفته تا تحریمهای چندلایه، باعث فرسودگی بیش از پیش این نیرو شد، اما هنوز هم میتوان نیاز به تشکل/تشکلهایی که این نیروی عظیم را هدایت کند، حس کرد.