ویرگول
ورودثبت نام
هدهد
هدهدتو هنوز در هفتاد حجابى از روزگار خويش
هدهد
هدهد
خواندن ۱۱ دقیقه·۳ ماه پیش

ولگردی‌هایی در فرهنگ عامه

مقدمه

پرسیدم که چیست. به آسانی بهم گفت که اسپرم است اما من نمی‌خواهم این را که به پشت کله‌ی انسان چسبیده و همواره پشت او پنهان است و گاها دُمی نشان می‌دهد، اسپرم بگویم. اسپرم تمام حقیقت این چیز را منتقل نمی‌کند. به همین خاطر است که لاکان می‌گوید "کلمات قاتل چیزها هستند" کلمات میانجی‌ها و وساطت‌هایی هستند که چیزها را برای ما قابل ابراز می‌کنند اما در عین حال زبان حدگذاری هم هست. حدگذاری و مشخص کردن اینکه چقدر از حقایق را می‌توان با زبان منتقل کرد و چقدر را نه. بعضی وقتها فقط چیز است و بس. دالّی پیدا نمی‌شود. به قول لاکان “کلام کم می‌آورد” این نوار پیچ‌درپیچ که گاه در قسمت‌هایی‌اش براق است و گاه درجاهایی کدر، اگر تنها اسپرم بدانیمش پایان نوشتن است اما اگر “چیز” بدانیمش جرقه‌ی نوشتن را می‌زند.

با این وجود یکی از صاحبدلانِ دقیق‌پسند به طعنه می‌گوید که "روشنفکران پاریسی توانایی عجیبی در ساختنِ مجسمه از مدفوع دارند" بنظر می‌رسد که خب خالق این نقاشی دیجیتال صرفا اسپرمی را به آدمکی چسبانده اما من متاثر از مجسمه‌سازانی که مجسمه‌هایشان را با مدفوع می‌سازند، معتقدم که معنای یک اثر تنها در انحصار خالق نیست بلکه خلق هر اثر زنجیره‌ای از امکان‌ها و ابهام‌ها را فعال می‌کند که می‌تواند زمینه‌ساز ظهور تفاسیر گوناگون و متعارض شود. بماند که همه‌ی این تفاسیر همانقدر که می‌توانند تبیین‌کننده باشند، می‌توانند هم ابهام‌ساز باشند و این خود باعث می‌شود که تفسیرِ یک اثر و مواجهه‌ی با آن هیچگاه به پایان نرسد.

امر واقع

رض در یکی از آهنگ‌هایش می‌گوید:

من بی‌شکلم، بی‌فرمم، بی‌صدام

The real را به تقریب چنین چیزی می‌توان دانست. آنچیزی‌ست که در قلمروی زبان کاملا قرار نمی‌گیرد. در برابر کُشته شدن توسط کلمات مقاومت می‌کند. مانند تروما. به همین خاطر است که لاکان می‌گوید برای فراموش کردن یک چیز باید آن را به خوبی به یاد آورد اما جدایی از این، امر واقع مازاد دلالت نیز می‌باشد. مشابه همان چیزی که فروید آن را “نافِ خواب” می‌نامید. یعنی هسته‌ی سختِ تاویل‌ناپذیرِ رویاها که پس از تأویلِ اجزای مختلفِ رویا به آن خواهیم رسید. ناف خواب در برابر دلالت‌های نمادین مقاومت می‌کند اما در عین حال مازادِ دلالت هست چرا که همانطور ذکر آن رفت زبان حدگذاری است. هرچقدر بیشتر بر زبان تاکید شود آن چیزی هم که در قلمروی زبان قرار نمی‌گیرد بیشتر آشکار می‌شود. لازم است این تلنگر زده شود که امر واقع یک معنای نابِ پنهانی نیست و هر کلمه‌کم‌آوردنی هم مواجهه‌ی تروماتیک با امر واقع نیست. امر واقع کاملا از ساحت نمادین و زبانی جدا نیست. امر واقع هزیستن دارد. هزیستن (Ek-sistence) از بازی‌های زبانیِ هایدگری‌ست که لاکان نیز آن بهره می‌برد. ریشه‌ی لاتینیِ existence یعنی ex-sistere، حدودا “بیرون ایستادن” ترجمه می‌شود. هایدگر با استفاده از این نکته قصد دارد گشودگی‌‌ِ هستیِ انسان را نشان دهد. اینکه انسان را در یک مختصات نمی‌توان خلاصه کرد و انسان همواره از اکنونِ خود می‌تواند فراتر رود. برای انسان غایتی وجود ندارد. به قول شریعتی:

تنها در شدن است که می‌توان بود.

به همین خاطر است که لاکان می‌گوید “شاهی که خود را حقیقتا شاه می‌داند دیوانه است” شاه‌بودن، دلالتی نمادین است و تمام حقیقتِ آن شخص را نمی‌تواند ابراز کند. لاکان با این گزاره که “گدایی که خود را شاه می‌پندارد دیوانه است” مخالفت نمی‌کند اما می‌افزاید همانقدر که توهم درباره‌ی مختصات نمادین می‌تواند دیوانه‌وار باشد، تصور انطباق کاملِ خود با مختصات نمادین هم می‌تواند چنین باشد. (فکر کنم نیازی به توضیح نداشته باشد که من در اینجا از منظری بالینی به گفته‌ی لاکان رجوع نکرده‌ام)

با اینحال لاکان Ek-sistence را در دستگاه نظری خود بازتعریف می‌کند. وی تلنگر می‌زند که امر واقع کاملا از ساحت نمادین و زبانی جدا نیست. به نوبه‌ای بیرون آن است اما در عین حال با آن نسبت دارد و بر روی آن تاثیر می‌گذارد. برای تقریب به ذهن، مثلا مورچه هنگامی که روی دونات راه می‌رود به آن حفره‌یِ وسطِ دونات التفات و دیدِ کامل ندارد ولی همان حفره حرکت او بر روی سطح دونات را تنظیم می‌کند. هزیستن در آن معنای مدنظر لاکان یعنی به‌ظاهر بیرون و در جدایی از یک چیز، اما در عین حال ارتباط داشتن و تاثیر گذاشتن. در بیرون مطلق آن نیست لیکن با اینحال کاملا ادغام نمی‌شود. با این حال نباید گمان کرد که امر واقع لایه‌ی پنهان و استعلایی‌ای‌ست که حقایقِ ساحت نمادین را آشکار خواهد کرد. امر واقع، جهانِ اعلایِ پشتِ جهان نمادی نیست بلکه عیان‌کننده‌ی ناممکنی و ناتوانی‌های زبان است. اینکه زبان و نماد تمام و کامل نیست.

حتی ارتباط ما با بدن‌مان هم کانال‌کِشی و نمادین‌شده است. در زبان، بدن ابتدا به عنوان یک کلیت یکپارچه بازشناسی می‌شود و سپس بخش‌بخش می‌شود. مواجهه‌ی ما با هرکدام از این بخش‌ها به میانجیِ دال‌ّ‌هاست البته گاه در مواقعی این میانجی‌ها سست می‌شوند. غالبا ابتلا به بیماری‌های نادر و گوشتِ محض را، آنچنان که در آثار لوسیان فروید می‌توان دید، نمونه‌هایی از بدنِ واقع دانسته‌اند.

گویی در پسِ هر بدنی، هسته‌ی سختی وجود دارد. چیزی که با کلمات نمی‌توان منتقل کرد. پشت آن آدمک هم چیزی نهفته است که از چهره جدا نیست اما از منطق آن پیروی نمی‌کند. چهره اجزای مختلفی دارد و میان اجزایش مرز‌های شفاف و روشنی وجود دارد. آن چیز اما این چنین نیست. شناور و مبهم است. می‌دانیم که هست اما دقیقا نمی‌دانیم چیست. به قول حافظ:

در اندرون منِ خسته‌دل ندانم کیست / که من خموشم و او در فغان و در غوغاست

البته پیشکسوتان این بیت معروف حافظ را برای طرح مفهوم ناخودآگاه مطرح می‌کنند اما برای من یادآور هزیستنِ امر واقعی نیز می‌باشد: من با نیرویی مواجه‌ام که بر من اثرگذار است اما از توصیف آن با کلمات عاجزم.

شناورسازیِ مرزها

آملیا اولمن استادِ بازیگوشی‌ در ساحت نمادین است. برخی از آثار او این ظرفیت‌ را دارند که نشان بدهند که واقعیت برخلاف داستان‌سرایی‌های حماسی ما تا چه اندازه می‌تواند مضحک و شلخته باشد. او مرز‌ها و شکاف‌هایی که ما آنها را صلب و مستحکم فرض می‌کنیم به بازی می‌گیرد و جایگاه چفت‌وبند شده‌ی کلمات را سیال و متحرک می‌سازد.

اگر از بی‌دقتی‌هایِ اصطلاح بازیگوشی صرف‌نظر کنیم آنگاه می‌توان گفت که لاکان هم از خبرگان این نوع بازیگوشی‌هاست. از جمله در Extimacy. این واژه‌ی ابداعی لاکان است که از ترکیب intimacy (صمیمیت و درونی‌بودن) و external (بیرونی) حاصل شده و در متون فارسی غالبا به بدرونی (که ترکیبی از درونی و برونی است) ترجمه شده است. برخلاف برخی از روانشناسان که بر شکافِ میان “دنیای درونی‌ِ” فرد و جهان اجتماعی در تحلیل‌های خود تاکید می‌کنند لاکان معتقد است که حتی به‌ظاهر “درونی‌”ترین خصیصه‌های شما می‌تواند برساخته‌ی آن چیزی باشد که شما آن را بیرونی می‌نامید. به‌قول هادی پاکزاد:

حس چیزهایی که می‌گم تو هیچ‌جای صورتم نیست حتی افکارم شبیه فریم‌های حرکتم نیست.

انسان متاثر از ساختار است، همان چیزی‌ که پاکزاد آن را “کدهای لذت و درد” می‌نامد. با اینحال همانطور که پیشتر اشاره شد ساختار ناتمام است.

بالاخره بدنِ اولمن بیرونِ اتاق است یا داخلِ اتاق؟ بدن اولمن در یک موقعیت بدرونی است. بیرونش، درون است و درونش، بیرون. به بیان دیگر، مرز میان بدن و شی شناور شده. علی‌رغم اینکه فرد تلاش می‌کند خود را کاملا پشتِ دیوار پنهان کند باز هم نصفِ بدنش بیرون است اما این می‌تواند حتی دلهره‌آور باشد چرا که ترس، تنها از رویارویی با آنچه که ناآشنا است ناشی نمی‌شود. ترس می‌تواند از مواجهه‌ی مجدد با امر آشنایی ناشی بشود که در درون خود حامل نوعی ناآشنایی‌ و ابهام است. چیزی مثل تصویر اول. چهره‌ آشناست اما همراه با نوعی ابهام بازگشته است.

فراموش نکنیم که او به تلفن گوش می‌دهد اما حرفی نمی‌زند. او پیشاپیش در زبان جایگذاری شده است اما با اینحال حضور او در زبان خفقانِ محض نیست چرا که زبان به خودیِ خود کامل نیست.

مردم!

مردم اجزای روحمو ارزون به تاراج می بَرَن
تو آخرین سال دنیا به روز خوشبختی می‌خرن

فقط تماشا می‌کنم انگار برام هیچ مهم نیست
به تدریج تبدیل شدم به یک بیمار پست‌مدرنیست

حس چیزایی که میگم تو هیچ جای صورتم نیست
حتی افکارم شبیه فِرِیم‌های حرکتم نیست

تأثر مردمو با سر تایید می‌کنم
واکنش عاطفی اون‌ها رو تقلید می‌کنم

به باغ وحش باورم صبح‌ها گوشت خام می‌برم
برای برگشتن به شهر اسلحه و دام می‌خرم

مردم در پِیِ توسعه و من افول می‌کنم
مردم چیزای بد می‌خوان و من قبول می‌کنم

تو رو اضافه می‌کنن به جشن قهرمانانه
شب ها تو رو خط میزنن از لیست‌های محرمانه

مردم نبوغ می‌خرن و احتکار می‌کنن
با ایده‌های تو ولی، مردم چکار می‌کنن

برایِ منِ خوب از دور هورا چه راحت می‌کشن
مردم تو رو نزدیک می‌خوان تا به کثافت بکشن

مردم تحمیل می‌کنن هوا نیاز فوری نیست
مردم توجیه می‌کنن و میگن این که طوری نیست

مردم برای خودکشی یک ابتکار می‌کنن
با پیشگیری از زندگی، مردم چکار می‌کنن؟!

هادی پاکزاد خواسته یا ناخواسته در اینجا با یکی از سنن دیرپای روشنفکری در ایران و البته جهان درگیر می‌شود. جریان مدرنیستی‌ای که انسان را به آگاهی و اختیار گره می‌زند. اینکه انسان، بالاخره نیرو و آگاهی‌ای فراتاریخی می‌تواند داشته باشد. نبوغ، خلاقیت و “طبیعتِ” بشری‌ای که پتانسیل این را دارد که جهان اجتماعی را کن‌فیکون کند. خلاصه، خلوت‌های بدیع و “تدبیر المتوحد”های حکیمانه‌ای که تاریخ‌‌ساز هستند. لحظاتی که انسان کاملا می‌تواند از بند جامعه و مردم بگریزد و از وضع موجود فراتر رود.

اما انسان در آثار پاکزاد آنچنان که برخی می‌گویند شفاف و مختار نیست. انسانی که پاکزاد در آثارش معرفی می‌کند “تاثرِ مردم” را می‌پذیرد و “چیزای بد” مردم را قبول می‌کند. این انسان مالک همه‌چیز نیست. عقلش گاها می‌تواند زیرنویس باشد: ماشینی که برای امیال و “کدهای لذت و درد” بهانه و توجیه تولید می‌کند و احساساتش صرفا می‌تواند تقلیدی از مردم باشد.

غالبا در شیوه‌ی سنتی نگارش تاریخ علم، بر نبوغ فردیِ دانمشندان تاکید بسیار می‌شود اما تجربه‌ی دو جنگ جهانی نشان داد که هابر‌های “نابغه” با اکتشافات علمی‌شان می‌توانند ابعاد جنایت را چند صد برابر کنند. در “مردم” نیز نبوغ دیگر جایگاه والا و نابی ندارد. نبوغ را می‌توان خرید و احتکار کرد! خلاصه آنکه تقابل ساده‌ی منِ اصیل/جامعه‌ی فاسد فرو می‌ریزد. مرز میان فرد و اجتماع شناور می‌شود:

حس چیزایی که می‌گم تو هیچ‌جای صورتم نیست حتی افکارم شبیه فریم‌های حرکتم نیست.

احساسات وجود دارند اما این احساسات به درستی معلوم نیست ناشی از تقلید است یا نه. خودِ استفاده‌ی مکرر از “مردم” در اینجا مهم است. گوینده پیشاپیش به مثابه‌ی بخشی از مردم معرفی شده است. چه بخواهد چه نخواهد اما در عین حال فعالیت‌های او می‌تواند منجر به تحول معنای “مردم” شود ولی یکی از عدم‌قطعیت‌هایی که حتی در همین فعالیت‌ها هم وجود دارد این است که “من” حتی وقتی علیه مردم شورش کند، حقیقتا نمی‌داند این شورش واقعا برخاسته از من است یا یکی دیگر از نقش‌هایی است که “مردم” به او داده‌اند. مردم گوینده را می‌خواهند “به کثافت بکشن” اما او این را با وسایلی منتقل می‌کند که پیشاپیش توسط همان مردم ساخته شده.

ردپای مضامین ضد اجتماع در این نوشته واضح است اما در عین حال دست روی این تناقض می‌گذارد که ما تا چه اندازه به همان دشمن‌مان و همان چیزی که از آن نفرت داریم وابسته‌ایم. قهرمان نهایتا خود را در تقابلِ با ضدقهرمان معرفی می‌کند. قهرمانِ شهر بدون آن یاغی تهی می‌شود. همانطور که ادواردزِ قهرمان در The searchers بعد از نجات دادن شهر، پشتِ در می‌ماند. آن هم هنگامی که بقیه وارد خانه شده‌اند. ادواردز روی برمی‌گرداند و به سمت بیابان می‌رود. احتمالا در جست‌وجوی ضد قهرمان دیگری که به لطف او بتواند هویتی برای خود عَلم کند.

یکی از بازی‌های زبانی‌ای که آهنگ دارد این است:

مردم برای خودکشی یک ابتکار می‌کنن. با پیشگیری از زندگی مردم چکار می‌کنند؟

در اولین نگاه همان‌گویی بنظر می‌رسد اما نزد پاکزاد فرسنگ‌ها میان خودکشی و پیشگیری از زندگی فاصله وجود دارد. اصلا بنظرم رسالت علوم انسانی و هنر به همین است که بتواند همین تفاوت‌های جزئی را نشان دهد. اینکه بتواند بین ناانسان بودن و انسان نبودن تفاوت قائل شود. اینکه بتواند میان خودکشی کردن و پیشگیری کردن از زندگی تفاوت قائل شود. می‌توان زنده بود اما زندگی نکرد و پاکزاد نگران این است. چرا که “مردم” با تمام دم‌و‌دستگاه‌شان راه‌حلی برای جلوگیری از این بحران ندارند.

این می‌تواند پاسخی هم برای “چه چیزی این ادعاها را از جبرگرایی و ساختارباوری محض متفاوت می‌کند؟” باشد چرا که بالاخره آنچه ما آن را انسان می‌نامیم، پیش از آنکه بخواهد انسان و فرهیخته باشد، یک حیوانِ شکست‌خورده است چرا که بخاطر محدودیت‌های فیزیکی و زیستی‌اش برخلاف باقی حیوانات هیچگاه با طبیعت کاملا منطبق نخواهد شد. انسان در طول حیاتش دائما بدنبال گریزگاه‌هایی به دور از طبیعت بوده است. تمدن را می‌توان بر همین اساس توضیح داد. اینکه بالاخره برخی از امیال و تمایلاتمان را سرکوب می‌کنیم تا در کنار دیگران، “مردم” را تشکیل بدهیم اما “مردم” همانقدر که می‌تواند بانیِ امنیت و دفع “خودکشی” باشد، می‌تواند مانع “زندگی” هم باشد. مردم با تمام وسعت و نفوذش بر “من” در خود نابسندگی‌هایی دارد حتی مردم هم راه حلی برای “پیشگیری از زندگی” ندارد و همین کمبود‌ها و حفره‌ها در ساختار است که مجال نفس کشیدن را به ما می‌دهد.

هنر می‌تواند به انسان تلنگر بزند که کنترل همه چیز در دست او نیست. کنش‌هایش کاملا زیر نظر او نیست. اختیار معنای کلمات را در دست ندارد. خلاصه آنکه، هنر، در این معنایی که من اینجا به کار می‌برم، استادِ برخورد شرورانه با انسان است. شرورانه به این معنا که قرار نیست انسان را کاملا مختار خطاب کند.

لاکانفرهنگهادی پاکزاد
۳
۰
هدهد
هدهد
تو هنوز در هفتاد حجابى از روزگار خويش
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید