
قبل از هرچیز باید دو تلنگر زد. اولا اینکه هادی پاکزاد و عشق را چه کار؟ هرکس که یک ساعت هم با آثار هادی پاکزاد سر و کله بزند متوجه میشود که اتمسفر غالب آن نوعی پوچی و تهیبودگی غیرقابل برطرف کردن است. اگر بخواهیم تنها از موضع پوچی با هادی پاکزاد روبرو شویم احتمالا تنها ظاهر منسجم و مختصات نمادین او را خواهیم دید. تذکر نامآشنایِ “برای فهم پدیدهها باید از آنها دور شد" اشاره به همین مساله دارد. اگر تنها به بزک رسمی پاکزاد رجوع کنیم احتمالا به چیز تازهتری نخواهیم رسید. برای همین شاید بد نباشد که از موضع عاشقانه، که برای هادی پاکزاد در اولین برخورد کمی غریبانه است، او را بفهمیم. تلنگر دوم هم این است که آرزوی من، و مطمئنا قدم بلندتر برداشته از گلیم، در این رشته مطالب این است که "چگونه به کمک این محصولات فرهنگی میتوانیم گفتمان روانکاوی در مطالعات فرهنگی را بسط داد؟" و این برعکس کلیشهایست که میگوید "چگونه به کمک گفتمان روانکاوی در مطالعات فرهنگی میتوان این محصولات فرهنگی را فهمید؟" با اینحال باید محتاط بود که استفادهی از روانکاوی لاکان در تحلیل، تنها منتهی به تکرار و بازتولید همان پیچیدگیهای سابق نشود.
برای شروع شاید بد نباشد که از یکی از تمثیلهای معروف، که خود لاکان از آن چندین بار استفاده میکند، آغاز کنیم:
تصور کنید که در مقابل خود یک گل زیبا یا میوهای رسیده میبینید. دستتان را دراز میکنید تا آن را بگیرید اما در همان لحظه گل یا میوه شعلهور شده و بهجای آن میبینید که دست دیگری پدیدار و بهسوی دست شما دراز میشود (سمینار هشتم)
سرآغاز عشق از نظر لاکان در چنین لحظهایست. هنگامی که هم عاشق و هم معشوق فقدان یکدیگر را میبینند و با وجودِ آن شیفتهی همدیگر میمانند. در ابتدا عاشق آن گل یا میوه شدهایم اما کمی بعد تمام آن تصویر از بین میرود. عوضِ آن دستی دیگر ظاهر میشود که آن هم فقدان دارد و در جستوجوی چیزیست. بهزعم لاکان، از همان ابتدا هم میوه و گلی وجود نداشته است. تمامیاش برساختهی فانتزیِ ما بوده است. به همین خاطر است که لاکان متناوباً از سمینار پنجم به بعد میگوید "عشق ورزیدن دادن چیزی است که فرد ندارد" اما در سمینار دوازدهم جملهی محبوبش را تکمیل میکند و اضافه میکند "عشق ورزیدن دادن چیزی است که فرد ندارد. به آن کسی که نمیخواهدش" عاشق، دونات است. تو پُر نیست و همین فقدان تنها چیزیست که میتواند به معشوق عرضه کند لیکن معشوق هم دونات است. او هم تو پُر نیست. آنچه که آن را "عشق لاکانی" نامیدم دقیقا وضعیتیست که در عین مواجههی با کمبود دیگری، هنوز عاشقش باشیم.
شریعتی در “کویر” میگوید:
دوستی در دریا شنا کردن است. عشق در دریا غرق شدن.
در واقع بنظرم عشق را هم در این دو سطح میشود پیگیری کرد. اولیاش همان در دریا غرق شدن است. لحظهای که هنوز آرزوی انحلال در کالبد معشوق را داریم. عاشق بدنبال وحدتی انتزاعی، که هیچ حد و مرزی میان عاشق و معشوق قائل نباشد، است اما دومین سطح عشق، وحدت انضمامیست. همان در دریا شنا کردن. یعنی در دریا بمانیم و با آن نزدیکی بسیاری داشته باشیم ولیکن مرزمان با دریا مشخص باشد. نوعی وحدت در عین تفاوت.
هنگامی که هادی پاکزاد در "هارمونی زرد" میگوید "تو باش ولی موازی باش" میتوان چنین منظوری را برداشت کرد. اشارهای نسبتا گیرا به پارادوکسِ سازندهی میل. دو خط موازی در یک صفحهی مشترک هستند. اما تلاقیای با همدیگر ندارند. آنقدر نزدیک که در دو صفحهی منفصل نباشند و آنقدر دور که باهم تلاقی نداشته باشند. بخاطر همین است که میگوید "تو باش ولی موازی باش" عاشق میخواهد معشوق آنقدری نزدیک باشد که عاشقیاش به رنج محض تبدیل نشود و آنقدری هم دور باشد که به یک وحدت انتزاعی بدل نشود چرا که او به خوبی میداند "دو هویت تو یه کالبد یعنی همزیستی پر درد" او در جایی دیگر گلایهی خودش از انتزاعیبودن عشق را بیان میکند و میگوید "قلب من روزهاست سرد شده از این عشق تقارنی" من در اینجا منظور از عشق تقارنی را وضعیت خیالیای تصور میکنم که برای هر فقدانی، ملات و سیمانی برای پُر کردن در نظر گرفته شده است البته پاکزاد بیشتر از این توضیحی دربارهی عشق تقارنی نداده است. این هم من را یاد کنایههای قصیر و کوبندهی لاکانی میاندازد. اتفاقا شیوهی ارائهی لاکان و پاکزاد گاه بسیار شبیه هم میشود. بسیار پیش میآید که هردو موضوعی را بسیار سریع و گنگ مطرح میکنند و از آن گذر میکنند. دستکم دربارهی لاکان میدانیم که این شیوهی خاص او بود. برخی آن را گواهی بر شارلاتان بودن لاکان میدانند اما بهزعم خود لاکان، هدف او از چنین نحوهی ارائهای این است که مخاطب عجولانه با مطلب مواجه نشود. یکی از انسانشناسان برجسته (لوی استراوس) میگوید که برای فهم لاکان مجبور بود هر جملهاش را پنج بار بخواند. از این جهت میتوان گفت لاکان به هدفش رسیده است اما همان فرد در ادامه اضافه میکند که این ویژگی لاکان باعث شد کمی بعد به این نتیجه برسد که وقت پنج بار خواندنِ هرجمله را ندارد. این برای پاکزاد هم میتواند صادق باشد، چرا که هر شنونده/خوانندهی پاکزاد هم حوصلهی پنجبار خواندن جملاتش را ندارد.
البته آثار هادی پاکزاد سراسر از چرخش و شیفت است. برخلاف هنگامی که میگوید "تو باش ولی موازی باش" گاه بسیار بدنبال وحدت انتزاعیست. بدنبال معشوقی که او را تو پُر کند یا بالعکس. در جایی میگوید "ترکم نکن که میمیرم بسامدهای بم میشم" یعنی آنکه عاشق آنچنان به معشوق وابسته است که اگر نباشد از ساحت زبان و فرهنگ به بیرون پرت خواهد شد.
لاکان در دههی ۱۹۵۰ میگوید "ناخودآگاه ساختاری مانند زبان دارد" (بخاطر این بر دههی ۱۹۵۰ تاکید میکنم که لاکان در تمام دوران حیات فکری خود تعریف یکدست و ثابتی از ناخودآگاه ارائه نداد. برخلاف برداشت ساختارگرایانه در دههی ۱۹۵۰، او در سالهای پایانی عمر خود به این نتیجه رسید که ناخودآگاه "فراتر" از زبان است. در این دوران تاکید لاکان بر امر واقع و آنچه که در فراسوی زبان و قلمروی نمادین قرار دارد، بیشتر شد) وی متاثر از فردینان دو سوسور، زبانشناس سوئیسی، به این نتیجه میرسد که معنای کلمات سلبی است و نه ایجابی. یعنی برخلاف نگرشی که معنای کلمات را ذاتی میدانست سوسور معنای کلمات را ناشی از تفاوت میداند. یعنی رز، رز است چون خشخاش یا چیز دیگری نیست. لاکان اما پا را از این هم فراتر میگذارد و به این نتیجه میرسد که دالها در زبان به مدلول ختم نخواهند شد بلکه زبان شبکهای از دالهاست اما در لحظاتی، این زنجیرهی نامتناهی دالها توسط دالهای ارباب (master signifier) چفت و بَند و صاحب معنی میشوند. دالهای ارباب به خودی خود صاحب معنایی نیستند و خالی هستند. دالهایی همچون ایران، ملت، مردم و امثالهم که برای تعریفشان باز هم به دالهایی دیگر رجوع خواهیم کرد. بهبیان دیگر "هویت، حامل حماقت است" چون خود را ذیل دال اربابی تعریف میکند که به خودیِ خود صاحب معنایی نیست. این یعنی در هر هویتی یک نقطهی کور وجود دارد و آن را نمیتوان حذف کرد. لازمهی ابراز هر هویتی بخیهایست که واقعیت پراکنده و شکافدار را معنادار و یکدست کند و دال ارباب چنین کارکردی دارد. هادی پاکزاد هم در "هیچ چیز هیچ بهتر نمیشه" میگوید:
تا یک فرشته میرسه بعد از سال های دراز / و گوشه های لب تو دور از همو به خنده باز / ببین آفتاب هنوز گرمه، نورش هیچ کمتر نشده
فرشته وعدهی همان معنادهیای را میدهد که دال ارباب قرار است به دوش بکشد اما نهایتا حتی همین دال ارباب هم هیچ است. تیر خلاص را در ادامهی همین ترانه میزند که چندین بار میگوید:
اما خوب که فکر می کنی، هیچ چیز هیچ بهتر نشده
البته این لزوما هادی پاکزاد را به پوچی نمیرساند. در آثار پاکزاد همان "هیچ چیز" میتواند دال ارباب تازهای باشد. یک پوچیِ فعالانه. پوچیِ فعال تهی بودن دالهای ارباب و بخیهها را انکار نمیکند اما با وجود آگاهی از کامل نبودنشان، بازیِ با آنها را ادامه میدهد.
سائق (drive) نزد فروید و لاکان تفاوتهای ظریفی دارد. فروید هدف سائق را کاهش تنش میداند. مکان آن را منافذی که اعصاب حسی در آن جمع شدهاند و ابژهی (موضوع) آن را برخلاف غریزهی حیوانات متغیر میداند. در توضیحی که فروید از سائق دارد انسان با هدف کاهش تنش میکوشد موضوع سائق را تصاحب کند اما در تعریفی که لاکان ارائه میدهد سوژه امکان دارد با هدف لذت مازاد و بهرهبرداری کامل (ژوئیسانس) تنها حول موضوع سائق بچرخد و تکرارش کند. بهبیان دیگر، هدف سائق نزد لاکان، خودِ آن مدار تکرارشونده است نه موضوع سائق.
"استنشاق بوی تو، اتصال عبث داره" تصویر صریحی از همان تعبیر لاکانی سائق است. تفاوت ابژهی میل و ابژهی سائق نزد لاکان در همین است که ما بدنبال تصاحب اولی هستیم اما در دومی بدنبال تکرار کردنش هستیم. ما بوی او را استنشاق نمیکنیم تا شاید بالاخره حقیقتِ بویش را کشف کنیم بلکه آنقدر استنشاقِ بوی او را تکرار میکنیم تا در لابهلای رنجیدن از این "اتصال عبث" به عاشقی و لذتی بدیع برسیم.
عاشق، عاشقِ کسی است یا عاشقِ چیزی است؟ یا بهبیان دیگر، عشق به کیستی است یا چیستی؟ تقریبا همیشه هادی پاکزاد با چیستی درگیر است. با ردّ معشوق. مثلا هنگامی که به زیبایی میگوید "لبهی لیوان آبی که لبِ تو رو چشیده" اما مگر میشود عاشق، عاشقِ شخصیت خالص و ناب معشوق شود؟ مواجههی عاشق با معشوق همیشه به میانجی چیستیها و ردّها (trace) است. حضور معشوق، تنها به لطف ردّهاست که محقق میشود. پناه بردن پاکزاد به “لبهی لیوان” هم ناشی از غیاب معشوق نیست بلکه حضور نیز همواره از خلال چنین ردهایی تجربه میشود. هیچ مواجههی بیواسطهای با دیگری وجود ندارد:
برای بوسیدهشدن پناه به عکسها میبری
اگر ویتگنشتاین میگفت "آنجا که نمیتوان سخت گفت باید سکوت کرد" حالا پاکزاد میگوید "آنجا که نمیتوان سخن گفت باید با ردّ و نشانه ادامه داد" و نشانه تکههایی از امر واقع را با خود حمل میکند. امر واقع را میتوان همان چیزی دانست که در قلمروی نمادین و عالم زبان قابل توضیح نیست و از قرار گرفتن در آن مقاومت میکند. یکی از مدرسان لاکان آن را "استخوانِ داخل حلقوم" مینامد. برای تقریب به ذهن میتوان امر واقع را یادآور همان توصیفی دانست که رض میگوید:
من بیشکلم، بیفرمم، بیصدام

اما عاشقی که برای لذت مازاد حول "استنشاق بویِ" او ایام را سپری کرده است حالا دیگر بویی احساس نمیکند. دیگر ردّی نمانده است. موضوعی برای سائق نمانده اما این لزوما قرار نیست ما را به عشق بالغانهتری برساند. کار به جایی میرسد که عاشق در ادامه میگوید:
نه درخت نه برگ نه ریشه، شیفتهی سنگ و همیشه
هنگامی که فانتزی و ردّ حذف شود. عاشق قرار نیست به عشق پختهتری برسد. چهبسا عشق را به کل از دست بدهد. فروید اشاره میکند که سائق مرگ، دیگر بدنبال کاهش تنش نیست بلکه بدنبال به صفر رساندن تنش است. یعنی بازگشت ارگانیسم زنده به وضعیت پیشا-ارگانیک. عاشق دیگر نمیخواهد مدار سائق را دور یک موضوع یا ردّ تکرار کند. او حالا شیفتهی سنگی شده است که نه بویی دارد و نه تحرکی. هیچ ردّی ندارد و تنشی هم از آن نشات نمیگیرد. این جمودِ مطلق است. بخاطر همین است که ژیژک میگوید "اگر از حقیقت خرافهزدایی کنیم خودِ حقیقت هم از دست میدهیم" چرا که حقیقتِ عاشقی تنها در ظرفی از تصاویر خیالی قابل ظهور است و اگر آن را حذف کنیم نه تنها عشق حکیمانهتر نخواهد شد بلکه چهبسا عاشقی به کل از دست برود و عاشق، سنگ شود.
عشق نه وحدت انتزاعی است و نه وحدت انضمامی. نه سنگ است و نه استنشاقِ عبثِ بو بلکه در حد فاصل میان اینها میزید البته میتوان گفت که "عاشق واقعی به معشوق خود خیانت خواهد کرد" چرا که باز هم بههنگام مواجههی با فقدانهای معشوق، یا آن را خواهد پذیرفت، که این به معنای خیانت به آن تصویر خیالی از معشوق است یا فانتزیهایش را مجددا در معشوق تازهای جایگذاری خواهد کرد.
خلاصه آنکه، عشق لاکانی در پیدا کردن نیمهی گمشده نیست بلکه در پذیرفتن این است که نیمهی گمشدهای وجود ندارد.
حقیقتا این از پرتلاطمی و موّاج بودن عالم هادی پاکزاد است که در آن هم خبر از ژوئیسانس فالیک است و هم خبر از ژوئیسانس زنانه. هم خبر از سائق مرگ است و هم خبر از سائق زندگی. شاید غلو نباشد اگر ترانههای هادی پاکزاد را حامل تکههایی از همان امر واقع بدانیم. لاکان در مصاحبهای میگوید:
من همیشه حقیقت را گفتم اما تمام آن را نه. همهی حقیقت را نمیتوان گفت. کلام کم میآورد.
کم پیش نمیآید که هادی پاکزاد هم در آثارش "کلام کم میآورد" همان هنگامی که از "سکوت چسبناک" یا "لبهی لیوان" یا "عشق تقارنی" دم میزند لحظاتی هستند که نهایت توانایی زبان برای ابراز حقایق را نشان میدهند. من هادی پاکزاد را شاعری میدانم که آثارش صحنهی کشاکش دائمی میان مسائل روانکاوانهاند. بنظر میرسد ترانههای او ظرفیت این را دارند که امکان خوانشهای تازهای از مفاهیم لاکانی را فراهم کنند.