
بیشک تصوف و عرفان اسلامی از ارکان معنوی ایران محسوب میشود. شاید امروز چندان آن را ملموس به حساب نیاوریم، اما در چهرهی شهرها و رفتارهایمان رد پای این میراث کهن را میتوان جستوجو کرد. از اشعار و موسیقیمان، تا ضربالمثلها و بالاخره اشعاری که در گوشه و کنار نیسان آبیها میبینیم. در این کاوش، عطار یکی از چهرههای تاثیرگذار و بهیادماندنی آن محسوب میشود. منطقالطیر و تذکرهالاولیا از آثار برجستهی عطار هستند. تذکرهالاولیا کتابیست در بیان مقامات و کرامات عارفان و مشایخ برجستهی طریقت که در اوایل قرن ۱۳ میلادی، کمی پیش از حملهی مغولان، نگاشته شد. عطار در مقدمهی کتاب ذکر میکند که انگیزهاش از نوشتن تذکرهالاولیا آن بوده است که چون اخبار و احادیث و قرآن به زبان عربی بودهاند، تذکرهالاولیا را برای عوام و بهزبان فارسی نوشته تا “همه را شامل بود” این نیز تناقض قابلتاملیست، عطار از سویی تلاش میکند ساده و همهفهم بنویسد و میان ایمان و بنده واسطهای قرار ندهد، اما از دیگر سو، ساختار نخبهسالار و مرشدگرایانهی تصوف را میپذیرد و در اثر خود نیز دقت و توجه ویژهای به آن اختصاص میدهد. عطار برای احوال و اقوال ارج قابلی مینهد: “چون از قرآن و احادیث گذشتی هیچ سخن بالای سخن مشایخ طریقت نیست” در چنین وضعیتی، اقوال و سخنان مشایخ و احادیث جای خردِ خواننده را میگیرد، و روایت تذکرهالاولیا از این جهت بدل به روایتی یکسویه میشود، که بهجای تعامل با مخاطب، بدنبال تربیت مخاطب است.
منتقدان ادبی متعددی از ملکالشعرا بهار تا شفیعی کدکنی و ذبیحالله صفا، نثر تذکرهالاولیا را یکی از درخشانترین متون ادبیات کلاسیک ایرانی توصیف کردهاند. چنانکه ذبیحالله صفا نثر تذکرهالاولیا را “به روانی آب و به لطافت نسیم صبا” توصیف میکند، عباس میلانی نیز نثر تذکرهالاولیا را نثری “موجز، مستحکم و نادر” توصیف میکند. عطار در تذکرهالاولیا دست به تصویرسازیهای حیرتآوری در عین ایجاز میزند، برای مثال در ذکر رابعه که مشتاق ديدار حق بود، ندا آمد که “تو هنوز در هفتاد حجابى از روزگار خويش” و شهامت ديدار با حق ندارى، “ولكن بر نگر. رابعه برنگریست، دريايى خون ديد در هوا ایستاده” در جايى دیگر از قول ذوالنون مىنویسد كه “به صحرا شدم، عشق باريده بود و زمينتر شده. چنانكه پاى مرد به گلزار فرو شود، پای من به عشق فروشد” وسرانجام، هنگامی كه ذوالنون درگذشت: “جنازهاش برداشتند. آفتاب عظيم گرم بود. مرغان هوا بیامدند و پر در پرگذاشتند و جنازه او در سايه داشتند از خانه تا لب گور” زبان در نگاه عطار تنها ابزاری برای مراوده و تعامل نیست چنانکه زبانِ دل نزد او ارجمند تر از زبانِ ایندنیاییست، چنانکه در داستان حبیب عجمی میخوانیم:
“هرگاه که در پیش حبيب قرآن خواندی سخت بگریستی بزارى. بدو گفتند تو عجمى و قرآن عربى، نمىدانى چه مىگوید. اين گریه از چیست؟ گفت زبانم عجمىست اما دلم عربىست”
کتاب با ذکر امام جعفر صادق آغاز میشود و با بر دار کردن حسین منصور حلاج نیز، که بهگمانم درخشانترین و باشهامتترین قسمتِ تذکرهالاولیا از حیث فکری و ادبیست، تمام میشود. این نیز از حیث خود جالب است: اینکه عطار روایت خود را از رستگاری، با امام صادق که نمادی از شریعت است آغاز میکند و در نهایت پس از ذکر چندین تن از اولیا و مشایخ برجسته، روایت خود را با حلاج، که عمیقا نماد جریانی متفاوت است با ابتدای کتاب، به اتمام میرساند. چنانکه در وصف حلاج مینویسد: “آن قتيل اللّٰه فى سبيل الله. آن شير بيشه تحقيق. آن شجاع صفدر صديق. آن غرقه درياى مواج، حسين منصور حلاج”
در روایتِ عطار اغلب اولیا در ابتدا حیاتی پوچ و گناهکارانه داشتهاند اما در ادامه به سبب توبهای صوفیانه، که بسیاری آن را با توبهی بودا مقایسه میکنند، زندگی جدیدی را آغاز میکنند. عباس میلانی، در کتاب “تجدد و تجددستیزی در ایران” ، تعبیر جالبی از این تناوب روایت ارائه میدهد:
البته اين واقعيت كه ابواب تذكرة الاولياء همگی ساختى مشابه دارند هم، به نظر من، بى اهميت فلسفى نيست. همانطور که در معمارى و شعر و مينياتور ايرانى، رهيابى به كمال از طريق تكرار صورت مىگیرد، در تذكرة الاولياء هم این ساخت مشابه آن قدر تكرار مىشود تا بالاخره در بخش حلاّج به كمال مى رسد که خود به كمال عرفانى دست يافته بود و “انا الحق” مىگفت. زيبايى ساخت اين باب چنان است که گلشیری ريشههاى بسيارى از فنون جديد داستان نويسى را که تاكنون همه را ملهم و برخاسته از غرب مىدانستيم، در داستان حلاج سراغ مى كند و آن را از لحاظ شگردهای سبكىاش، يك “شاهكار بى نظير” مىخواند.
احتمالا میتوان اندیشهی اجتماعی و سیاسی بشریت را به دو دستهی کلی تقسیمبندی کرد. تقسیمبندیای که سرآغاز آن به یونانباستان و افلاطون و ارسطو بازمیگردد. گروه اول که سردرمدار آنها افلاطون باشد، خیالِ ملکوت و لمس حقیقت ناب دارند، آرمانی که پوپر آن را “ناکجا آباد” توصیف میکند. حقیقتی که کشف آن بهزعم آنها نه نیازمند تجربهی اینجهانی، بلکه نیازمند چشمِ دل و تفکر فراطبیعی است. گروه اول کاستیهای انسان را نپذیرفته و سودای ساختن انسانهای مومن و مطلقاً رستگار دارند. گروه دوم ولیکن کاستیها و کمبودهای آدمی را میپذیرد و بیشتر از آنکه بهجای سعادت باشند، بدنبال دفع بلا و رنج هستند.
تذکرهالاولیا را میتوان جلوهای از همان اندیشهی گروه اول دانست. عطار در تذکرهالاولیا به این جهان پشت پا میزند، و فردیّت اینجهانی را تحقیر میکند. در تذکرهالاولیا، رستگاری با انسان فاصلهی بسیاری زیادی دارد. چنانکه در جایی دربارهی حسنالبصری، که از مومنان و عرفای زمانهی خویش بود، میخوانیم:
“نقل است كه يك روز بر در صومعه او كسى نشسته بود. حسن بر بام صومعه نماز مى كرد. در سجده چندان گریست كه آب از ناودان فرو چکیدن گرفت و برجامه اين مرد افتاد. آن مرد در بزد. گفت اين آب پاك است يا نه تا بشويم. حسن گفت كه بشوى كه با آن نماز روا نبود که آب چشم عاصيان است”
اینجهان و اخبارِ اینجهان در تذکرهالاولیا پوچ و بیارج است، چنانکه رابعه میگوید “نان این جهان میخوریم و کار آن جهان میکنیم” این بیاعتنایی به دنیا عطار را به بیاعتنایی به تحولات سیاسی هم میکشاند، انفعالی که برخی از صوفیان را به جایی میرساند که “ز جويى كه سلطانيان كنده بودند” آب نمینوشیدند. فراموش نکنیم که در میان این صوفیان و عرفا، که ذرهای اهمیت برای سیاست و اینجهان قائل نمیشدند، برخی از درخشانترین و عمیقترین متفکرین وجود داشت.
با این حال به دور از انصاف است که ذکری از عشق صوفیانه و تساهل آن نیاریم:
“بدين مجنونها به چشم حقارت منگريد که ايشان را خلیفتان انبياء گفتند”
با این حال در اکثر حکایات عطار، شخصیتهای منفی یهودی بوده. عباراتی چون “دل جهود بدکار است” نیز در تذکرهالاولیا به چشم میخورد. در بسیاری از روایات عطار، زنان تجسم امیال و تمایلات خوار و خفیف هستند. البته که عطار از چند زن از جمله رابعه به نیکی یاد میکند اما در توجیه آن میگوید: “زن در راه خداى مرد بود او را زن نتوان گفت”
یا در جایی دیگر ابراهیم ادهم از درویشی میپرسد “زن داری؟ گفت نی. گفت فرزند دارى؟ گفت نى. گفت نیک نيک است. درويش گفت چگونه؟ گفت آن درويش كه زن كرد دركشتى نشست و چون فرزند آمد غرق شد”
عطار در تذکرهالاولیا برای رستگاری، تنهایی و سر بهزیری را بهما توصیه میکند: “سلامت در تنهاییست”
یا در جایی دیگر نقل میکند “هرکه ریاست طلب کرد، خوار شد” در روایتِ عطار همدم این اولیایِ عزلتگزین، خداوند است. همنشینیای که گاه به وحدت نیز میانجامد، چنانکه حلاج “انالحق” میگفت. در حکایتی از بایزید نیز میخوانیم:
مردى در راه کعبه پیشم آمد. گفت كجاى روى. گفتم به حج. گفت چه دارى. گفتم دويست درهم. گفت بيا به من ده كه صاحب عيالم و هفت بار گرد من در گرد که حج تو این است.
عشق و نزدیکی با خدا چنان است که در مواردی صوفیان از شریعت و حتی پیامبر فاصله میگیرند، برای مثال، در داستانی میخوانیم، شبی پیامبر به خواب رابعه آمد و گفت “یا رابعه مرا دوست داری؟” و رابعه گفت “یا رسولالله كه بود که تورا دوست ندارد ولكن محبت حق مرا چنان فرو گرفته كه دوستى و دشمنی غير را جاى نماند”
البته که همانقدر که عشق در روایتِ عطار بهچشم میآید، قدرت و بیهمتایی خدا هم در نظر است. در برابرِ خداوند فتّاح و جبّارِ تذکرهالاولیا نیز، واکنش مطلوب اولیا ترس است، چنانکه ذوالنون متذکر میشد “بر راه راست آن است كه از خداى ترسان است، چون ترس برخاست از راه بيفتاد”
عطار برای رستگاری سر به زیر بودن را به ما سفارش میکند: “دم باش، سر مباش”
همچنین در حکایتی از ابوحنیفه، از پیشوایان مذهبی اهلسنت، نیز عطار مینویسد:
“نقل است كه جمعى كودكان گوی مى زدند. گوی ايشان به جمع ابوحنيفه افتاد. هيچ كودكى نمىرفت تا بیرون آرد. كودكى گفت من بروم و بیاورم. پس گستاخوار در رفت و بيرون آورد. ابوحنيف گفت اين كودك حلالزاده نيست. تفحص كردند چنان بود. گفتند اى امام مسلمانان از چه دانستى. گفت اگر حلالزاده بودى حيامانع آمدى”
حال آنکه در اندیشهی مدرن، این نه بیحیایی و گستاخی بلکه به تعبیر میلانی، “ابراز وجود” است.
در تذکرهالاولیا، آن معرفتِ نابی که عطار از آن دم میزند، نه بوسیلهی تجربه و منطق، بلکه بوسیلهی الهام، مکاشفه و در یک کلام “علم لدنی” کسب میشود:
سخن اولياء نتيجه كار و حال است نه ثمره حفظ و قال... از علم لدنىست نه از علم كسبى. از جوشيدن است نه از كوشيدن.
یا درجایی دیگر میخوانیم: “گفتند پس حال عقل چیست گفت عقل عاجزىست و عاجز دلالت نتواند كرد” چنانکه مولوی نیز در بیانی گیرا میگفت “پای استدلالیان چوبین بود”
داستان شیخ صنعان نیز، که بلندترین داستان منطقالطیر است، از نوشتههای مهم عطار به شمار میرود. شیخ صنعان از مشایخ بزرگ زمانهی خود بود که در طول زندگی خود نماز بسیار بهجای میآورد. نقل است شبی خواب دید که بر بتی در روم سجده میکرد. صنعان به روم سفر کرد و در آنجا عاشق و شیفتهی دختری مسیحی شد. آن هم برای شیخ شرط گذاشت که اگر میخواهد به مرادش برسد بایست از دین و ایمانش بگذرد و شراب بنوشد، شیخ نیز پذیرفت و حتی برای مدتی خوکبان دختر هم شد. شاگردان شیخ نیز از او نومید شدند و او را ترک کردند. تا آنکه درنهایت یکی از مریدان شیخ، پیامبر را در خواب دید و مژدهی بازگشت شیخ را دریافت. شیخ نیز که سخت تحقیر و آزردهخاطر بود از معاصی و گناهان دست کشید. دخترِ مسیحی هم پس از خوابی، شیفتهی شیخ شد.
حکایت شیخصنعان از چند حیث جای بحث دارد، هم از آن حیث که چنان شیخ و عالم بزرگ و پاکی، به بزرگترین مراتب گناه و کفر دست زد، تصویریسازیای که بهگمان من در آن عطار صراحتاً به ما میخواهد بگوید که هیچکس منزه و عاری از زشتی نیست. در نهایت هم شیخ صنعان با شریعت و نماز بسیار بهجای آوردن رستگار نمیشود، بلکه پس از دست زدن به گناهان متعدد، و سپس الهام و مژدهی پیامبر، رها و آگاه میشود.
در دورهی قاجار، مقارن با عصر استعمار و ناتوانیهای ایران در برابر قدرتهای بزرگی اروپایی مانند انگلیس و روسیه، نگاه تازهای به داستان شیخ صنعان شکل گرفت. داستانی به مثابهی تقابل شرق، که شیخ صنعان نماد آن باشد، و غرب، که آن مسیحی نمادش باشد. در عصر قاجار برای حکایت شیخ صنعان پایانهای متعددی درنظر گرفته شد از جمله رستگاری شیخ و به سرانجام رسیدن عشقاش به دختر، پایانی که به تعبیر افسانه نجمآبادی، نمادی بود از رویای ایرانیان آن زمان: غلبهی اسلام و مشرق بر جاهطلبیهای استعمارِ غربی.