ویرگول
ورودثبت نام
هدهد
هدهدتو هنوز در هفتاد حجابى از روزگار خويش
هدهد
هدهد
خواندن ۲۲ دقیقه·۴ روز پیش

در جست‌وجوی آلنده (۱)

مقدمه

تاریخ یازدهم سپتامبر تنها به برج‌های دوقلو گره نخورده است بلکه دستکم برای مردم شیلی یادآور یک کودتای بحث‌برانگیز نیز هست. در جریان این کودتایِ حمایت‌شده از جانب آمریکا، سالوادور آلنده، رئیس‌جمهور وقت، کشته شد. با به قدرت رسیدن نظامیان موجی از اعدام‌ چپ‌گرایان و ارتشی‌های حامی آلنده به راه افتاد. برآورد غالب چیزی حدود ۳۵۰۰ تا ۴۰۰۰ اعدامی و مفقودی است.

آلنده در نوامبر ۱۹۷۰ به ریاست‌جمهوری رسید. او که چهره‌ای شناخته‌شده در سیاست شیلی بود سال‌های بسیاری از عمر خود را به فعالیت دانشجویی و سپس سیاست پارلمانی گذرانده بود. در انتخابات ۱۹۷۰ اگرچه که او اکثریت مطلق را بدست نیاورد اما شرایط نسبتا مساعدی برای او فراهم بود. در همان زمان ادوارد کری، سفیر آمریکا در شیلی، اشاره می‌کند:

شیلی تنها کشور در جهان غرب و دموکراتیک است كه شرایط عينی لازم براي يک گذار قانون اساسیِ منحصر به فرد به سوى یک دولت كمونيستی به رهبري النده را دارد. گذاری كه بدون روش‌های خشونت‌آمیز معمول انجام شود. (Document 62, 5 sep 1970)

آلنده خود نیز از این مساله غافل نبود. او در اولین سخنرانی خود در کنگره پس از آغاز به کار از "الگوی دوم" گذار به سوسیالیسم دم می‌زند. چیزی که خود بعدتر از آن تحت عنوان "راه شیلیایی به سوسیالیسم" یاد می‌کند. او برخلاف بسیاری از مارکسیست‌های معاصرش در آمریکای لاتین از سیاست پارلمانی و پتانسیل نجات‌بخشش دفاع می‌کرد. در همان سخنرانی آلنده اشاره می‌کند که "رهایی برده، برده‌دار را نیز آزاد می‌کند" اشاره‌ای نسبتا روشن به نفیِ نفی (negation of negation) در اندیشه‌ی مارکس. اینکه پرولتاریا برای برچیدن مناسبات حاکم، نه طبقه سرمایه‌دار را، بلکه باید موقعیت طبقاتی خود را نفی کند. آلنده اشاره می‌کند که "آنچه جنبش توده‌ای علیه آن اعتراض می‌کند اصل قانون‌مداری نیست" و ادامه می‌دهد:

قانون‌مداری امروز در شیلی یک اصل راهنماست. این اصل نتیجه مبارزه نسل‌های بسیاری علیه مطلق‌گرایی و اعمال خودسرانه قدرت دولتی‌ست.(سخنرانی مه ۱۹۷۱ در کنگره)

و در پاسخ به جریان‌های تندرویی که پارلمان را آلت دست طبقات حاکم و مصداق "دیکتاتوری بورژوایی" می‌دانند اضافه می‌کند:

از آنجایی که کنگره ملی بر آرای مردم استوار است، هیچ چیز در ماهیت آن وجود ندارد که مانع از آن شود که خود را تغییر دهد و در عمل به پارلمان مردم تبدیل شود.

دو سال بعدتر، در اوج مصائب داخلی و فشارهای آمریکا، بازهم آلنده بر همین دیدگاه خود تاکید می‌کند و در سخنرانی خود در جمع دانشجویان گوادالاخارا می‌گوید:

با اینحال واقعیت شیلی، تاریخ آن و ویژگی‌های فرهنگی و خصوصياتش و استحكام نهادهايش، رهبران سياسي را به اين درک رساند كه در شيلی راهی جز مبارزه انتخاباتی نداريم و ما از همین راه پیروز شدیم. بسياري با این راه موافق نبودند. به ويژه تحت تاثير انديشه‌ای كه پس از انقلاب كوبا در اين قاره شكل گرفت. (سخنرانی در دانشگاه گوادالاخارا دسامبر ۱۹۷۲)

خلاصه آنکه به عقیده‌ی آلنده "برای انقلاب هیچ دستور عمل ثابتی وجود ندارد" بنظر می‌رسد در این نطق‌ها آلنده راه خود را از کوبا کاملا جدا می‌کند اما با این وجود رابطه نزدیک و صمیمانه آلنده با کاسترو و چه را نباید فراموش کرد. در روایتی معروف، که آلنده نیز در جاهای مختلف از آن یاد می‌کند، چه‌گوارا دومین نسخه "جنگ چریکی" را به آلنده هدیه داد و روی آن این چنین نوشت:

به سالوادور آلنده، که از راه‌های دیگری می‌کوشد به همان هدف دست یابد.

نخستین سخنرانی آلنده در کنگره حامل امید‌ها و برنامه‌های بسیاری‌ بود. او علاوه بر تلاش برای معرفی الگویی "دموکراتیک، کثرت‌گرا و آزادی‌خواهانه" از گذار سوسیالیستی، اعتماد خود به "سنت‌حرفه‌ای‌گری و وجدان میهن‌پرستی" نیروهای ارتش اعلام کرد و برای مذاکره و پرداخت غرامتی "منصفانه" با شرکت‌های آمریکایی فعال در شیلی اعلام آمادگی می‌کند.

همزمان با آغاز به کار آلنده آمریکا به دقت درحال پیگیری اوضاع شیلی است. از اسناد نسبتا مفصل اما ناقصِ FRUS می‌توان دید که ارزیابی ابتدایی سفیر آمریکا این است که آلنده مسیر همواری پیش روی خود دارد. در این دوره رتق و فتق امور شیلی بیشتر در دست ادوارد کریِ سفیر است. کری قصد دارد با همکاریِ ادواردو فری، رئیس‌جمهور سابق و برخاسته از حزب دموکرات مسیحی، از به قدرت رسیدن آلنده جلوگیری کند اما براساس تحلیل‌های واشنگتن و کری، فری از "قاطعیت" کافی برخوردار نیست. در نوشته‌ی ویرون وَکی، دیپلمات ارشد و تحلیلگر امور آمریکای لاتین، به کیسینجر (که مربوط به قبل از شروع ریاست جمهوری آلنده است) وکی پیروزی آلنده را اجتناب‌ناپذیر معرفی می‌کند و برنامه‌های پیشنهادی برای تضعیف آلنده را اینچنین معرفی میکند:

نقشه راه آلنده اين خواهد بود که براي خود مشروعيت و اعتبار ايجاد كند و از شكل‌گیری زودهنگام يک جبهه مخالف عليه خود جلوگیری كند و به كسانی كه نگران‌اند اطمینان خاطر بدهد...و سپس هرگاه فرصتی یافت به تدريج و تکه‌تکه پیشروی کند. نقشه راه ما باید ناکام گذاشتن اين برنامه باشد. ما بايد مخالفان او را تقويت كنیم، درجهت متحد کردن آنها بكوشيم، ظرفيت داخلى النده برای اجرای برنامه هايش‌ را محدود كنیم. (Document 134, 5 oct 1970)

البته وکی تاکید می‌کند همگی اینها باید در پشت‌ پرده صورت بگیرد و در ظاهر آمریکا باید "رفتاری سرد اما مودبانه" با آلنده داشته باشد.

در یادداشت محرمانه هنری کیسینجر، مشاور امنیت ملی و وزیر خارجه‌یِ آینده، به نیکسون، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، کیسینجر نارضایتی خود را از نابسامانی و عدم انسجام رهبری و هدایت "عملیات مخفی" اعلام می‌کند و خواهان اختیارات ویژه‌ی بیشتر می‌شود. (Document 100, 17sep 1970) از گلایه‌های کیسینجر معلوم است که غالبا کری در این دوره سکان فرماندهی را در دست دارد و با سیا نیز همکاری چندانی نمی‌کند. البته که گزارشاتی مفصل اما به‌زعم کیسینجر "ناسازگار و متناقض" برای واشنگتن می‌فرستد. با مهر تاییدی که نیکسون بر یادداشت کیسینجر می‌زند کم‌کم اتاق مدیریت "عملیات مخفی" از سفارت‌خانه به واشنگتن کشیده می‌شود. جایی که در آن حرف آخر را احتمالا قرار است سیا و کیسینجر بزنند چرا که در همین سند می‌بینیم کیسینجر وزیر امور خارجه را چندان قاطع برای عملیات نمی‌داند و اظهر من الشمس است که نیکسون اعتقاد بیشتری به پیشنهادات کیسینجر دارد. در اولین جلسه‌‌ی کمیته‌‌ی ۴۰، که از جمله با حضور کیسینجر و رئیس‌ سیا برگزار شد، دیدگاه‌های مختلفی مطرح شد. برخی از حاضرین پیشنهاد کودتا را مطرح کردند که هلمز، رئیس سیا، شانس آن را "کم، مگر آنکه به زودی انجام شود" خواند. از ارزیابی هلمز معلوم است که ارتش شیلی هنوز آنچنان "سیاسی" نشده و طرفداران آلنده نیز در آن حضور دارند. بنظر می‌رسد هنوز برنامه‌ی اصلی آمریکا عَلم کردن فری است. گزارش سیا به کمیته‌ی ۴۰ مسیر‌های زیر را برای "عملیات مخفی" معرفی می‌کند:

اقدامات سیاسی‌ای انجام شود که ائتلاف آلنده را تضعیف کند...از یک یا چند چهره محوری حمایت مالی شود...تلاش‌های سرویس‌های اطلاعاتی کوبا و شوروی برای به‌دست‌گرفتن کنترل سازمان‌های تحقیقاتی و امنیتی شیلی، با هدف براندازی داخلی و خارجی، برجسته شود. اگر این موضوع به‌درستی مستند شود، می‌تواند بر ارتش تأثیر بگذارد. (document 166, 27oct 1970)

لازم به ذکر است هنوز بخشی از document 166 از طبقه‌بندی خارج نشده است. در بخشی دیگر از همین سند می‌خوانیم:

هم‌زمان باید مانع از آن شد که شیلی بر دیگر کشورهای آمریکای لاتین اثر بگذارد و به الگویی برای پیروی آن‌ها تبدیل شود...آینده‌ای بی‌ثمر و تیره‌وتار برای شهروند عادی در یک دولت سوسیالیستی ترسیم شود...از رسانه‌هایی که به‌راحتی می‌توانند هدف قرار گیرند ــ احتمالاً یک روزنامه و یک رسانهٔ رادیویی ــ حمایت شود؛ رسانه‌هایی که به اندازهٔ کافی به دولت حمله کنند تا آن را به واکنش سرکوبگرانه تحریک کنند و از این طریق شکافی برای بهره‌برداری تبلیغاتی با محوریت "آزادی مطبوعات" ایجاد شود.

گمان می‌کنم نگرانی آمریکا تنها این نبود که شیلی بدل به متحد شوروی شود (بماند که هیچگاه رابطه‌ی شوروی و شیلی به نزدیکی رابطه‌ی کوبا با شوروی نبود) مهمتر از آن نگرانی آمریکا این بود که الگویی از سوسیالیسم پارلمانی و خشونت‌پرهیز، یا همان "راه شیلیایی"، در آمریکای لاتین جا بیفتد. جریانی که کنترلش به مراتب سخت‌تر از چریک‌های جنگلی‌ست. در همین راستاست که آمریکا از همان پیش از آغاز به کار آلنده عزم خود را جزم می‌کند تا تصویری وابسته و سرکوب‌گرانه از حکومت آلنده نشان دهد.

بد نیست به تاریخچه‌ی کمیته‌ی ۴۰ نیز اشاره شود. این کمیته که در سال ۱۹۷۰ تشکیل شد وظیفه‌ی اصلی‌اش نظارت و تصویب عملیات‌های مخفی و اطلاعاتی امریکا در کشورهای خارجی بود و تقریبا شفافیت آن صفر بود. در سال‌های ۱۹۷۰ تا ۱۹۷۳ آگاهی جامعه‌ی آمریکا از عملیات مخفی در شیلی هیچ بود. کنگره نیز که روی کاغذ موظف به نظارت بر سیا بود اطلاعات بسیار محدودی از هزینه‌ها و گزارشات سیا در شیلی داشت. در سال ۱۹۷۴، یک سال بعد از کودتا، پس از افزایش فشارهای سیاسی و افشاگری‌ها، ویلیام کولبی، رئیس سیا، بخشی از فعالیت‌های مخفی آمریکا در شیلی را در جلسه محرمانه‌ای در مجلس نمایندگان توضیح داد. یک سال بعد، کمیته‌ی چرچ در سنا تحقیقات گسترده‌ای پیرامون عملیات‌های مخفی و اطلاعاتی امریکا آغاز کرد. این عملیات‌های مخفی تنها در دخالت‌های گسترده خارجی و طرح ترور رهبرانی چون کاسترو خلاصه نمی‌شد. در مواردی جاسوسی و شنود فعالین ضدجنگ امریکایی و جنبش حقوق مدنی را نیز در برمی‌گرفت.

البته که کمیته‌ی چرچ هیچگاه نتیجه‌ی تحقیقاتش را کاملا علنی نکرد اما گزارش کمیته نشان می‌دهد که حتی کمیته‌ی ۴۰ نیز در جریان بعضی از بخش‌های عملیات نبوده است. وزارت خارجه و کنگره که جای خود دارد. در ابتدای گزارش چرچ می‌خوانیم:

دخالت مخفیانه ایالات متحده در شیلی طی دهه ۱۹۶۳ تا ۱۹۷۳ گسترده و مستمر بود…هرگاه مقامات ارشد واشنگتن خطرها یا فرصت‌های ویژه‌ای را در شیلی تشخیص می‌دادند، پروژه‌های ویژه‌ای برای سیا طراحی می‌شد که اغلب بخشی از مجموعه اقدامات گسترده‌تر ایالات متحده بودند. برای مثال، سیا در انتخابات سال ۱۹۶۴ بیش از سه میلیون دلار هزینه کرد. نیم دهه بعد، در سال ۱۹۷۰، سیا تلاش ویژه دیگری را آغاز کرد. این بار به درخواست صریح رئیس‌جمهور نیکسون و با این دستور که وزارت خارجه، وزارت دفاع و سفیر آمریکا در شیلی نباید از آن مطلع شوند. کمیته ۴۰ نیز هرگز در جریان این عملیات قرار نگرفت.

درست است که حجم و جزئیات اسناد FRUS آمریکا بسیار بیشتر از اسناد آزادشده‌ی شوروی‌ست اما دستکم یکی از اسناد خارج‌شده‌ی شوروی حاوی نکات قابل توجهی‌ست. اگرچه شوروی پیروزی آلنده را به عنوان یک "پیروزی" بزرگ شادباش می‌گوید اما کم‌وبیش به این هم اشاره می‌کند که ائتلاف چپ‌گرایانه‌ی آلنده شکنندگی‌های بسیاری دارد. در این ائتلاف سوسیالیست‌های رادیکال به کانون‌های شورشی و خلاصه همان چیزی گرایش دارند که آلنده آن را "الگوی اول گذار به سوسیالیسم" می‌نامید. حال آنکه کمونیست‌های کلاسیک و سوسیالیست‌های میانه‌رو ترجیح می‌دهند با "راه شیلیایی" پیش بروند. سفارت شوروی در گزارش خود عامل حفظ تعادل در ائتلاف را حزب کمونیست می‌داند و می‌گوید:

كمونيست‌های شيلی در جريان مبارزه طبقاتی سال ۱۹۷۰ توانستند از یک سو خواسته‌های چپ‌‌افراطی سوسياليست‌ها و از سوى دیگر گرایش‌‌های فرقه‌گرایانه و فرصت‌طلبانه‌ی گروه‌های خرده‌بورژوازی را مهار كنند و بلوک وحدت مردمی را به متحدترين و بانفوذترين نيروى سياسي تبديل سازند. (سند ۱۶ از مجموعه‌ی "گزارش به مسکو" 27sep 1970)

البته که بهتر است در "بانفوذترین" بودن جریان آلنده تردید‌هایی داشت. اولا به این دلیل که آلنده تنها با یک اختلاف کمی بیش از یک درصد توانست بر رقیب راست‌گرای خود پیروز شود. بماند که اگر جناح راست شیلی با حزب دموکرات مسیحی همچون دوره‌ قبل ائتلاف می‌کرد، احتمالا این بار هم آلنده مانند دفعات قبلی شکست می‌خورد. ارزیابی سفارت شوروی این است که راست‌گرایان شیلی از ترسِ رشد فزاینده‌ی جریان چپ در حزب دموکرات مسیحی، تن به ائتلاف ندادند.

از اواسط اکتبر ۱۹۷۰ رفته‌رفته ایده‌ی کودتا و سیاسی‌سازی ارتش شیلی برای آمریکا مطرح می‌شود. در تلگرام واشنگتن به ایستگاه سیا در شیلی این چنین آمده:

سیاستی قطعی و مستمر وجود دارد مبنی بر اینکه آلنده باید از طریق یک کودتا سرنگون شود. بسیار مطلوب‌تر خواهد بود اگر این اتفاق پیش از ۲۴ اکتبر رخ دهد؛ اما تلاش‌ها در این زمینه پس از این تاریخ نیز با جدیت ادامه خواهند یافت. (document 154, 16oct 1970)

در گزارشات بعدی نیز به ارتباطات سیا با ژنرال والنزوئلا اشاره می‌شود البته هنوز تصمیمی قطعی برای آغاز کودتا صادر نشده است چرا که سیا نسبت به شکست‌ کودتا نگران است. در اولین جلسه‌ی کمیته‌ی ۴۰ نیز نمایندگان وزارت خارجه نسبت به احتمال وقوع جنگ داخلی در صورت بروز کودتا هشدار دادند و حضور آلنده را "شرّ کمتر" خواندند. از دیگر موانع کودتا ژنرال رنه اشنایدر، فرمانده کل ارتش، بود. اشنایدر بر غیرسیاسی‌بودن و قانون‌مداری ارتش تاکید داشت. یک هفته بعد از ارسال تلگرام واشنگتن به ایستگاه سیا، رنه اشنایدر توسط یک گروه مسلح کشته شد. در گزارش ۱۹ اکتبر ایستگاه سیا در سانتیاگو، طرح اولیه‌ای برای ربایش اشنایدر مطرح شده است البته که گزارش مذکور تاحد زیادی مخدوش شده است اما بنظر می‌رسد برنامه‌ی اولیه ربایش اشنایدر و انتقال او به آرژانتین بوده است البته تلاش‌ها برای ربایش اشنایدر در ۱۹ و ۲۰ اکتبر ناکام ماند. در ۲۲ اکتبر گروهی احتمالا مرتبط با گروه نزدیک به سیا، خودروی اشنایدر را متوقف کردند و به او شلیک کردند. سه روز بعد اشنایدر درگذشت. جانشین اشنایدر، ژنرال پراتز، آنچه که "دکترین اشنایدر" نامیده می‌شد را ادامه داد و به سنت قانون‌مداری ارتش وفادار ماند. پس از استعفای پراتز در سالِ متشنج ۱۹۷۳، پینوشه به فرماندهی ارتش رسید و کمتر از یک ماه بعد کودتای یازده سپتامبر رخ داد. یک سال بعد پراتز نیز توسط مامورهای پینوشه ترور شد.

"ما پیروز خواهیم شد"
"ما پیروز خواهیم شد"

نعش متعفن

مدتی است که با جسدی در میان خود زندگی می‌کنیم و نام آن جسد شیلی است. (Document 62)

کاربری آمریکایی-شیلیایی در رددیت می‌گوید هنوز هم در بسیاری از گروه‌های اینترنتی شیلی بحث درباره‌ی آلنده و پینوشه یکی از قدغن‌هاست. این خود به خوبی نشاندهنده‌ی حجم اختلاف‌نظر پیرامون این دوران است. اختلاف‌نظری مشابه آنچه که این روز‌ها در ایران درباره‌ی ۲۸ مرداد و ملی‌شدن نفت گرفته شده است البته بنظر می‌رسد شدت اختلاف‌نظر در میان مردم شیلی بسیار شدیدتر است. فراموش نباید کرد که نام آلنده نیز به ملی‌ کردن مس گره خورده است. او کمی بعد از آغاز به کار لایحه‌ی ملی کردن را به کنگره فرستاد. لایحه‌ای که قاطعانه به تصویب رسید. پیش از آلنده مذاکراتی برای افزایش سهم شیلی در صنعت مس، که تحت کنترل شرکت‌های آمریکایی بود، صورت گرفته بود. ماحصل چانه‌زنی‌های دولت فری افزایش سهم دولت شیلی در معدن ال‌تینینته به ۵۱ درصد بود. خلاصه آنکه آلنده تنها با یک مساله‌ی ساده‌ "انحصارگرایی خارجی" روبرو نبود. دستکم در یک مقایسه سرانگشتی با صنعت نفت ایران تا پیش از ملی‌شدن، می‌توان گفت که شیلیایی‌ها نفوذ بیشتری در صنعت مس کشورشان داشتند.

آلنده در سخنرانی خود به مناسبت ملی‌ کردن مس سیاست قبلی، موسوم به شیلیایی‌سازی مس، ناقص خواند البته که او در همین سخنرانی دوباره آمادگی خود را برای مذاکره با شرکت‌های آمریکایی اعلام میکند و می‌گوید:

[این دولت] حتی به کسانی که شیلی را استثمار کرده‌اند امکان دفاع از حقوقشان را می‌دهد و آنها به طور مشروع می‌توانند از این حق استفاده کنند...اگر پرداخت غرامت عادلانه باشد غرامت خواهیم پرداخت و اگر ناعادلانه باشد پرداخت نخواهیم کرد...افزون بر آن دادگاهی پیش‌بینی شده است که شرکت‌ها می‌توانند نزد آن درخواست تجدیدنظر کنند (سخنرانی به مناسبت ملی‌شدن مس، ۱۹۷۱)

و بالاخره در دفاع از ملی‌سازی مس می‌گوید:

شیلی مس را به موجب یک اقدام حاکمیتی ملی خواهد کرد...ما نمیخواهیم کشوری در حال توسعه باشیم که سرمایه صادر می‌کند...طرفدار ملی‌سازی کامل هستیم تا مبالغ عظیم از کشور خارج نشوند و شیلی کشوری گداصفت نباشد که با دست درازش چندمیلیون دلار گدایی کند در حالی که ارقام نجومی از مرزهایش خارج می‌شود.

درست است که آلنده پرداخت غرامت را به رسمیت‌شناخته بود اما از پرداخت غرامت برای بسیاری از شرکت‌های بزرگ آمریکایی امتناع کرد. آلنده در سخنرانی مه ۱۹۷۱ در کنگره درباره‌ی غرامت این‌چنین می‌گوید:

مبلغ غرامتی که برای ملی‌سازی پرداخت خواهد شد، توسط بازرس کل جمهوری تعیین می‌شود و این مبلغ برابر ارزش دفتری در ۳۱ دسامبر ۱۹۷۰ خواهد بود. با کسر تجدید ارزیابی‌هایی که شرکت‌ها یا پیشینیان آن‌ها پس از ۳۱ دسامبر ۱۹۶۴ انجام داده‌اند، همچنین ارزش دارایی‌هایی که دولت در وضعیت نامناسب تحویل می‌گیرد و سودهایی که بیش از حد تشخیص داده شوند.

یکی از بند‌های اختلاف‌برانگیز آلنده همین سودهای مازاد بود. دولت آلنده استدلال می‌کرد که غرامت شرکت‌های بزرگ آمریکایی از آنجا که سودهای مازاد بسیار به جیب زده‌اند، "صفر دلار" است. خلاصه آنکه ملی‌سازی مس تنها یک مصادره‌ی الله‌بختکی نبود. دولت آلنده از ابتدا سازوکار تعیین غرامت، امکان اعتراض شرکت‌ها و رسیدگی قضایی را در چارچوب اصلاح قانون اساسی پذیرفته بود. بااین‌حال، این پذیرش به معنای تضمین پرداخت غرامت نبود. آلنده معتقد بود سودهای مازاد تاریخی شرکت‌ها باید در محاسبه‌ی غرامت لحاظ شود. از این رو محل مناقشه بیشتر بر سر مبنای محاسبه بود.

البته که توجیه آلنده از ملی‌سازی مس تنها به شعارهای پوپولیستی محدود نمی‌شود. او در همان سخنرانی معروف به مناسبت ملی‌شدن مس اضافه می‌کند:

می‌خواهم تکرار کنم که شرکت‌ها بین سال‌های ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۰، ۵۵۲ میلیون دلار از کشور خارج کردند. از این مبلغ حتی یک سنت هم در طرح‌های توسعه باقی نماند. طرح‌هایی که هزینهٔ آن‌ها اکنون به‌طور کامل بدهی محسوب می‌شود...خوب گوش کنید! به ما اتهام می‌زنند که تکنسین‌های خارجی را بیرون کرده‌ایم، درحالی‌که ما بارها به کسانی که تصور می‌کردیم از توانایی فنی برخوردارند گفته‌ایم در اینجا بمانند. به آن‌ها گفته‌ایم که ما هرگز دانش هیچ انسانی را، صرف‌نظر از کشوری که در آن متولد شده یا عقایدی که دارد، انکار نخواهیم کرد؛ به شرط آنکه بپذیرد یک متخصص فنی باشد و جهت‌گیری‌ای را که شیلی می‌خواهد برای بهره‌برداری از معادن خود تعیین کند محترم بشمارد.

البته که آلنده در همه‌ی موارد با شرکت‌های آمریکایی برخوردی سخت نداشت. در همان سال آلنده با شرکت آمریکایی بتلهم استیل بر سر انتقال مالکیت دو معدن سنگ‌آهن به توافق رسید. کیسینجر نیز در یادداشتش به نیکسون درباره‌ی این توافق چنین می‌نویسد:

بتلهم از اینکه مجبور به خروج از شیلی شده ناراضی است، اما فرمول جبران خسارت را قابل‌قبول می‌داند؛ سازمان OPIC نیز همین نظر را دارد. (document 216, 29mar 1971)

پس از تصویب‌ لایحه‌ی ملی‌شدن، واشنگتن برای سفارت تلگرامی می‌فرستد و سفیر آمریکا برای دیدار با وزیر خارجه شیلی درخواست وقت میکند. در تلگرام گفته شده است که سفیر در ملاقات با نماینده‌ی شیلی باید بر این موارد تاکید کند:

موضع ایالات متحده همچنان این است که ما آماده‌ایم با شیلی همان نوع روابطی را داشته باشیم که شیلی مایل است با ما داشته باشد. ترجیح طبیعی ما این است که این روابط متقابلاً مثبت و سازنده باشند...از جمله منافعی که ایالات متحده برای آن اهمیت قائل است، رفتار منصفانه با سرمایه‌گذاران آمریکایی در خارج از کشور است...ما حق شیلی برای سازمان‌دهی اقتصاد خود به هر شکلی که مناسب می‌داند، زیر سؤال نمی‌بریم اما انتظار داریم با سرمایه‌گذاران آمریکایی مطابق حقوق بین‌الملل، منصفانه و بدون تبعیض رفتار شود. (Document 250, 18aug 1971)

البته چندان لازم به ذکر نیست که این اظهارات در حالی قرار است ارائه شوند که آمریکا همچنان مشغول تجهیز و تامین مخالفان آلنده در ارتش و رسانه‌های شیلی‌ست. براساس برآورد رئیس سیا، آمریکا قریب بر هفت میلیون دلار تا هنگام پیروزی کودتای یازده سپتامبر هزینه کرد. (document 145, 16sep 1973) مبلغی تقریبا هفت برابر بودجه‌ای که سیا برای سرنگونی دولت مصدق در ۱۳۳۲ اختصاص داده بود.

"تهدید مارکسیستی در قاره‌ی آمریکا”
"تهدید مارکسیستی در قاره‌ی آمریکا”

ویتنام خاموش

از اینکه تراژدی میهنم را درک می‌کنید سپاسگزارم. همانطور که پابلو نرودا گفته است، میهن من یک "ویتنام خاموش" است. (سخنرانی در دانشگاه گوادالاخارا)

در کنار تلاش‌های سازمان‌یافته‌ی واشنگتن برای تضعیف پایگاه آلنده در شیلی، رفته‌رفته فشار‌های مالی و اقتصادی از سپتامبر ۱۹۷۱ بر شیلی تشدید می‌شود. در این مرحله، تمرکز آمریکا بر این است که با استفاده از ساز و کارهای حقوقی از ادامه‌ی پرداخت اعتبارات به شیلی جلوگیری کند. جان پتی، معاون وزیر خزانه‌داری آمریکا، در یادداشتش برای وزیر خزانه‌داری می‌نویسد:

باید فشار خود بر شیلی را به‌صورت آرام و بی‌سروصدا افزایش دهیم...انزوای مالیِ آرام و بین‌المللی، او را در بدترین وضعیتش قرار خواهد داد. (document 275, 3dec 1971)

در یادداشت شورای امنیت ملی برای رئیس‌ جمهور نیکسون نیز چنین آمده:

سیاست ما در قبال شیلی این بوده است که تا حد امکان بیشترین فشار اقتصادی را بر دولت آلنده وارد کنیم، اما به‌گونه‌ای که آلنده نتواند مسئولیت مشکلات اقتصادی خود و شیلی را به گردن ما بیندازد. (document 288, 19jan 1972)

البته که تمام مصائب اقتصادی سال‌های دوم و سوم ریاست‌جمهوری آلنده را نمی‌توان گردن آمریکا انداخت. همزمان با افزایش فشارهای اقتصادی، کیسینجر با اتکا به ارزیابی سیا توضیح می‌دهد که باوجود فشارهای اقتصادی شیلی هنوز می‌تواند مس را به بازارهای دیگر بفروشد و تجهیزات مورد نیازش را از اروپای غربی یا ژاپن دریافت کند. بماند که سیا هشدار می‌دهد تشدید فشارهای اقتصادی به سبک آنچه که برای کوبا در نظر گرفته شده است می‌تواند آلنده را بیش از پیش به بلوک شرق نزدیک کند. (document 214, 20mar 1971)

در این دوره برخلاف اکتبر ۱۹۷۰ که آمریکا در تلاش بود با فراهم کردن طغیانی تمام‌عیار در ارتش از به قدرت رسیدن آلنده جلوگیری کند حالا ترجیح می‌دهد با اعمال فشاری تدریجی و آرام حکومت آلنده را تضعیف و فرسوده کند. این درحالی‌ست که آمریکا هنوز دیپلماسی "سرد اما مودبانه" در قبال آلنده را پیش گرفته است. اما برای آمریکا تنها اعمال فشار مهم نیست. بنظر می‌رسد برای آمریکا نحوه‌ی اعمال فشار و بازنمایی آن به عنوان شاهدی بر شکست سوسیالیسم آلنده، و نه فشار خارجی، از اهداف مهم است.

با تشدید بحران اقتصادی کم‌کم ناامنی‌ها نیز از راه می‌رسند. از جمله در ابتدای دسامبر ۱۹۷۱ سانتیاگو با چند شورش در واکنش به کمبود غذا مواجه می‌شود. اعتصاب کامیون‌داران و نافرمانی‌های بخش خصوصی شیلی در ماه‌های آینده را نیز باید به این لیست اضافه کرد. از آنجا که شیلی بسیار به حمل و نقل جاده‌ای وابسته بود، اعتصاب کامیون‌داران ضربه‌ی جدی‌ای به حکومت آلنده زد. بعد از آن بود که آلنده با انتصاب ژنرال پراتز به وزارت کشور، کوشید کنترل خود بر امور را حفظ کند. ارزیابی کلی بر این است که سیا در اعتصاب کامیون‌داران دخالت مستقیم نداشته است. در کمیته‌ی ۴۰ نیز مبلغی برای حمایت از اعتصاب تصویب نشد. با اینحال سیا از آغاز به قدرت رسیدن آلنده برای نزدیکی به بخش خصوصی تلاش و هزینه کرده بود.

همزمان وزارت خزانه‌داری آمریکا می‌کوشد با جلب نظر بانک‌های کشورهای دیگر که به نوعی از طریق اعطای تسهیلات از شیلی طلبکار بودند، عرصه را بر آلنده تنگ کند. آلنده در ۱۹۷۱ رسما از طلبکاران شیلی درخواست تمدید زمان بازپرداخت کرد. اگرچه که وزارت خزانه‌داری آمریکا بسیار کوشید از تمدید زمان جلوگیری شود (documemt 275, 3dec 1971) اما درنهایت به‌ توصیه‌ی وزارت خارجه، از این رو که بحران اقتصادی گردن خرابکاری آمریکایی‌ها انداخته نشود و آلنده نیز بر موج احساسات ملی‌گرایانه سوار نشود، وزارت خزانه‌داری از موضع خود کوتاه آمد. البته باز هم در گزارشی از وزارت خارجه آمریکا، صراحتا آمده است:

نهادهای دولتی توافق دارند که شرایط تجدید زمان‌بندی بدهی‌ها باید تا آنجا که توانایی پرداخت شیلی اجازه می‌دهد، سخت‌گیرانه تنظیم شودبه‌گونه‌ای که آلنده ناچار شود مسئولیت ناکامی‌های سیاست اقتصادی خود را بر عهده بگیرد. (document 95, 12jan 1972)

در دسامبر ۱۹۷۲ آلنده به شوروی سفر کرد. او به امید دریافت کمک‌های مالی عازم شوروی شد اما آورده چندانی به سانتیاگو نیاورد. کمک‌های گسترده به کوبا و احتیاط برژنف برای جلوگیری از یک رویارویی تمام‌عیار با واشنگتن در آمریکای لاتین، منجر شده بود که مسکو از حمایت همه‌جانبه از آلنده خودداری کند. آلنده نیز خوش نداشت به‌عنوان یک وابسته‌ دیده شود. چنانچه در مصاحبه‌اش با رژی دبره می‌گوید، یکی از دلایل تاسیس حزب سوسیالیسم، که آلنده از بنیانگذارانش بود، و فاصله‌گرفتنش از حزب کمونیست شیلی، وابستگی مضاعف آن به کمینترن بود. در تحلیل وزارت خارجه آمریکا از رابطه‌ی آلنده و شوروی آمده است که:

شوروی‌ها همچنان با آلنده با احتیاط و در سطحی پایین برخورد می‌کنند...رسانه‌های شوروی همچنان بر این موضوع تأکید می‌کنند که انتخاب آلنده پیروزی همه‌ی احزاب چپ‌گرا و نیروهای "مترقی" است. به‌این‌ترتیب، این رویداد را بیشتر در قالب پیروزی نیروهای چپ معرفی می‌کنند و از برجسته‌کردن آن به‌عنوان پیروزی سوسیالیسم یا کمونیسم پرهیز دارند...شش ماه پیش از انتخابات شیلی، دو دیپلمات شوروی در سانتیاگو مکررا گفته بودند که اتحاد شوروی از نظر لجستیکی قادر نیست از یک دولت آلنده پشتیبانی کند. آن‌ها همچنین اظهار کرده بودند که سیاست‌های چنین دولتی کاملاً با سیاست‌های دولت هاوانا متفاوت خواهد بود. (document32 ,oct1970)

باوجود ارزیابی‌های اولیه سیا مبنی بر تاثیر نه چندان قابل‌ توجه فشار اقتصادی در کوتاه‌مدت، با گذشت یکسال از آغاز فشارهای مالی، بحران اقتصادی در شیلی به خوبی خود را نشان می‌داد البته که بنظر می‌رسد بخشی از این مشکلات متوجه سیاست‌های اقتصادی آلنده نیز بوده اما عوامل خارجی چون افت قیمت جهانی مس و همچنین کاهش ظرفیت تولید شیلی را نباید فراموش کرد. با اینحال حتی سیا نیز در گزارش ژانویه ۱۹۷۲ (این سند در مجموعه‌ی FRUS نیست) اعتراف می‌کند که ملی‌سازی مس اگر با کاهش تولید و قیمت جهانی مس همراه نمی‌بود احتمالا عمیقا به نفع شیلی واقع می‌شد:

شیلی از نظر جریان سرمایه، در زمان مناسبی معادن مس را تصاحب کرد. ورود ناخالص سرمایه‌گذاری در چارچوب برنامهٔ توسعهٔ صنعت مس که تقریباً به پایان رسیده بود، قرار بود از میانگین سالانه‌ی ۱۵۰ میلیون دلار در سال‌های ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۰ به کمتر از ۲۰ میلیون دلار در سال ۱۹۷۱ کاهش یابد. در همین زمان، خروج سرمایه از طریق انتقال سود، استهلاک و پرداخت بدهی‌های مس قرار بود از ۱۳۵ میلیون دلار به ۲۵۵ میلیون دلار افزایش یابد. ملی‌سازی به‌طور خودکار انتقال سود شرکت‌های مس به خارج را متوقف کرد و تصمیم به عدم پرداخت غرامت و تعلیق پرداخت‌های مربوط به سهام خریداری‌شده توسط دولت فری نیز خروج سرمایه را بیشتر کاهش داد.

در سخنرانی سالیانه ریاست‌جمهوری در کنگره شیلی آلنده مجددا به “راه شیلیایی” و ایجاد جامعه‌ای سوسیالیستی بر پایه‌ی تکثر تاکید کرد و گفت:

نهادها انتزاعی نیستند. آن‌ها به نیروی اجتماعی‌ای پاسخ می‌دهند که به آن‌ها حیات می‌بخشد. برای مثال، دیروز CORFO در خدمت منافع سرمایه‌داری فعالیت می‌کرد. امروز در حال پایان‌دادن به انحصارات است…دولت من معتقد است که برای فرایند انقلابی راه دیگری وجود دارد. راهی که مستلزم نابودی خشونت‌آمیز نظام نهادی و قانون اساسی موجود نیست. (سخنرانی سالیانه‌ی در کنگره‌ی ملی، مه ۱۹۷۲)

این سخنرانی‌ها نه تنها تلاش برای حفظ رویکرد پارلمانی بلکه به نوبه‌ای جوابی نیز برای سوسیالیست‌های رادیکالِ طرفدار نبرد مسلحانه است. تلاش‌های آمریکا برای نفوذ به درون ائتلاف آلنده، از جمله حمایت مالی از حزب رادیکال چپ، (document130, 8feb 1973) و تامین مخالفان آلنده در این دوره به اوج رسیده است. آلنده نیز می‌کوشد علاوه بر حفظ اتحاد چپ‌گرایانه‌اش، رابطه‌اش را با حزب دموکرات مسیحی، از جمله جناح چپ آن، بیش از پیش تقویت کند. در سخنرانی خود در دانشگاه گوادالاخارا نیز آلنده از فرقه‌گرایی دوری می‌کند و می‌کوشد برخلاف کلیشه‌های رایج خود را از دوگانه‌ی مارکسیست/مذهبی خارج سازد:

ما مارکسیست‌ها می‌توانیم در مراحل برنامه‌ای با مسیحیان و افراد غیرمذهبی به توافق برسیم. همان‌گونه که در کشور خود چنین کرده‌ایم و در برابر مسائل اساسی مردم، به موضع و زبانی مشترک رسیده‌ایم زیرا کارگری که شغل ندارد، مهم نیست مارکسیست باشد یا مسیحی، یا اساسا هیچ ایدئولوژی سیاسی‌ای نداشته باشد. او انسانی است که حق کار دارد و ما باید این حق را برایش فراهم کنیم.

آمریکای لاتینتاریخسیاست
۱
۰
هدهد
هدهد
تو هنوز در هفتاد حجابى از روزگار خويش
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید